Posts Tagged ‘Θέατρο



15
Δεκ.
14

Ελένη Παπάζογλου – Το πρόσωπο του πένθους. Η «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή ανάμεσα στο κείμενο και την παράσταση

EX_PAPAZOGLOU-teliko_polis

Οι πολλαπλές αναγνώσεις ενός συγκλονιστικού δράματος

Η διαδεδομένη άποψη για τα δοκιμιακά βιβλία είναι πως δεν μπορούν να συναρπάσουν τον αναγνώστη όπως μια μυθοπλασία και πως σε κάθε περίπτωση είναι περισσότερο «δύσκολα» στην ανάγνωση. Η άποψη του Πανδοχείου είναι η ακριβώς αντίθετη και το παρόν βιβλίο αποτελεί ιδανικό επιχείρημα. Εδώ δεν προβληματιζόμαστε απλώς πάνω σε ένα από τα συγκλονιστικότερα δράματα που γράφτηκαν ποτέ αλλά και το προσεγγίζουμε με πολλές και διαφορετικές και συχνά αντίθετες μεταξύ τους αναγνώσεις.

H σκηνική και φιλοσοφική διαδρομή της Ηλέκτρας στην ευρωπαϊκή σκέψη, φιλοσοφία και τέχνη είναι πράγματι πλούσια και ερεθιστική αλλά και προβληματική, σε αντίθεση με την άλλη σοφόκλεια κόρη, την Αντιγόνη. Σε αντίθεση με την αθώα Αντιγόνη, που το αυτοθυσιαστικό τα πένθος και η αδελφική της αφοσίωση της επέτρεψαν να περιοδεύει θριαμβευτικά στον χρόνο και τον τόπο της χριστιανικής και νεότερης Ευρώπης, η ένοχη Ηλέκτρα προτείνει ένα παροξυσμικό πένθος που δοκίμαζε τις ηθικές αντοχές των νεοτέρων: ένα έμπλεο μίσους «οφθαλμόν αντί οφθαλμού». Έτσι τόσο η θεωρητική όσο και η θεατρική πρόσληψη της Ηλέκτρας διχάστηκαν ανάμεσα στον ανεπιφύλακτο θαυμασμό για την τυραννοκτόνο επαναστάτρια και την σκεπτικιστική καταγγελία της μητροκτόνου κόρης.

Hofmastahl's Electra

Ας προηγηθεί και εδώ, όπως και στο βιβλίο, η σύνοψη της δράσης: Ο Ορέστης φτάνει λαθραία στο Άργος για να εκδικηθεί τον φόνο του πατέρα του, Αγαμέμνονα και καθώς ο χρησμός του Απόλλωνα ορίζει ότι η εκδίκηση πρέπει να γίνει με δόλο, αναγγέλλεται ότι είναι νεκρός. Η Ηλέκτρα, έχει ήδη ξεκινήσει μια ακόμα μέρα θρήνου για τον πατέρα της και επιδίδεται σε έναν εξοντωτικό αγώνα λόγων πάνω στο δίκαιο και το άδικο, το θεήλατο ή το ανόσιο της θυσίας της Ιφιγένειας και του φόνου του Αγαμέμνονα. Στο άκουσμα του θανάτου του αδελφού της καταρρέει, αργότερα τον αναγνωρίζει και οι δυο τους μαζί με τον Πυλάδη μπαίνουν στο παλάτι για να σκοτώσουν την Κλυταιμνήστρα.

Στις επιθανάτιες κραυγές της μητέρα της έχει μόνο σαρκασμό και μίσος να αντιπαραθέσει και ζητάει από τον Ορέστη να χτυπήσει δυο φορές / με διπλή δύναμη. Ο Αίγισθος καταφθάνει ενθουσιασμένος στο παλάτι και ζητά να δει την σορό του Ορέστη· ο μεταμφιεσμένος Ορέστης τον καλεί να ανασύρει ο ίδιος το πέπλο που στην πραγματικότητα καλύπτει το σώμα της μητέρας του. Βλέποντας την νεκρή Κλυταιμνήστρα ο Αίγιστος συνειδητοποιεί ότι θα πεθάνει και ο ίδιος. Ο Ορέστης τον οδηγεί μέσα στο παλάτι, προκειμένου να τον σκοτώσει στο ίδιο μέρος που εκείνος σκότωσε τον Αγαμέμνονα. Το έργο κλείνει χωρίς την παραμικρή μνεία για το ενδεχόμενο της εμφάνισης των Ερινύων ή την προοπτική ενός δικαστηρίου. Πρόκειται για ένα τέλος απότομο, σχεδόν πρόωρο, ριζικά διαφορετικό από αυτό του Αισχύλου και του Ευριπίδη.

Fiona Shaw as Electra

Φανατισμένο μίσος λοιπόν ή θλιμμένη απελπισία; Ψυχοπαθολογικός παροξυσμός ή αξιοπρεπές μοιρολόγι; Φωτεινή φωνή της επανάστασης ή σκοτεινή κραυγή της αυτοδικίας; Ηγερία της εξέγερσης ή εγκλωβισμένη της ψυχοπαθολογίας; Η συγγραφέας. Δεν υπάρχει κανένα έργο στο corpus των τραγικών κειμένων που να έχει προκαλέσει τόσο διχαστικές αντιπαραθέσεις όσο η Ηλέκτρα. Ας πλοηγηθούμε στις εκ διαμέτρου αντίθετες σκηνικές και πολιτικές αναγνώσεις.

Στο πρώτο κεφάλαιο η Ηλέκτρα τίθεται μεταξύ ψυχανάλυσης και πολιτικής μέσα από την ανάλυση πέντε σύγχρονων παραστάσεων. Πρώτα παρουσιάζονται τρεις παραστάσεις του Antoine Vitez που χρησιμοποίησε την ίδια ηθοποιό [Evelyne Istria] αλλά εξέτασε τον μύθο από εντελώς διαφορετική οπτική γωνία. Στην πρώτη [1966] δόθηκε έμφαση στην πολιτική εξέγερση, η δεύτερη [1971] εστίασε στην προσωπική πτυχή της εκδίκησης και η τρίτη [1986] επιχείρησε έναν συγκερασμό της ψυχανάλυσης και της στράτευσης. Οι δυο αντίθετες αναγνώσεις είναι εμφανείς: η ευλογία της βίας στο όνομα της επανάστασης και η καταγγελία της στο όνομα μιας αδιέξοδης αντεκδίκησης που ανακυκλώνει το αίμα και οδηγεί σε προσωπικό και πολιτικό αδιέξοδο.

2-1

Εξίσου άπορη, μαύρη και ακάθαρτη είναι η Ηλέκτρα της Deborah Warner [1989, 1991/2 με την Fiona Shaw]· «άσχημη» και «υστερική», με σώμα γεμάτο πληγές και φωνή που έγδερνε τα αυτιά των θεατών της. Είναι αξιοσημείωτο εδώ ότι η παράσταση στην πολυτάραχη βορειο – ιρλανδική πόλη [London]Derry συντάραξε για ευνόητους λόγους τόσο πολύ το κοινό που αντί να χειροκροτήσουν στο τέλος της παράστασης έμειναν καθηλωμένο και κράτησε τους ηθοποιούς στη σκηνή για μια παθιασμένη τρίωρη συζήτηση ακριβώς πάνω στο θέμα της αντεκδίκησης που βίωναν καθημερινά. Η εκδοχή, τέλος, του Peter Stein το 2007 εδώ [Στεφανία Γουλιώτη] πρότεινε μια υποκριτική που προτάσσει το σώμα έναντι του λόγου και την θεατρικότητα έναντι του κειμένου. Το σταϊνικής έμπνευσης λουτρό που καταυγάζει σώμα και ψυχή και προτείνει μια σκοπίμως κραυγαλέα οπτική κάθαρσης.

Ποιο πένθος ταιριάζει στην Ηλέκτρα; αναρωτιέται η συγγραφέας στο δεύτερο κεφάλαιο, που εστιάζει στην περίφημη φιλολογική έριδα: από τη μία το ηρωικό ήθος της Ηλέκτρας, η δίκαιη και λυτρωτική εκδίκηση, θριαμβευτική τυρρανοκτονία· από την άλλο ένα ήθος «αντι – ηρωικό», ψυχικά συμπλεγματικό έως και «αισχρόν», όπως και η παράφορη εκδίκησή της.

Κάκια Παναγιώτου (Κλυταιμνήστρα), Άννα Συνοδινού (Ηλέκτρα). 1961

Σύμφωνα με την οπτιμιστική προσέγγιση το έργο παρουσιάζει μια αναμφίλεκτα δίκαιη εκδίκηση· το τέλος ερμηνεύεται καταφατικά, η τάξη αποκαθίσταται. Οι οπτιμιστικές και «καταφατικές» αναγνώσεις υπογραμμίζουν ότι ενώ για την δική μας μετα-πλατωνική, μετα – στωική και μετα-χριστιανική εποχή η δικαιοσύνη της βίας εμφανίζεται πάντα προβληματική, για την αρχαία ελληνική σκέψη ήταν απαλλαγμένη από ηθικούς προβληματισμούς. Τονίζεται ακόμα η θεϊκή «κάλυψη» της εκδίκησης μέσω του χρησμού που δίνει ο Απόλλων. Έτσι η εκδίκηση της Ηλέκτρας βρίσκεται σε ένα πλαίσιο δίκης και ευσέβειας, ενώ ο χορός – που εκπροσωπεί την κοινότητα της πόλης, προσφέρει ολόθυμη την στήριξή του. Η έμφαση δεν δίνεται στην μητροκτονία αλλά σε μια θριαμβευτική τυραννοκτονία, άρα μια ηθική βία.

Η πεσιμιστική και «ειρωνική ανάγνωση» υποστηρίζει ότι η εκδικητική βία ακόμα και στο πλαίσιο της αρχαίας σκέψης δεν είναι και δεν μπορεί να είναι ανέφελη. Εδώ δεν μπορεί να αγνοηθεί η «ελληνική καχυποψία προς τις γυναίκες, ως πλάσματα εμπαθή, ασταθή και επικίνδυνα». Η έμφαση δεν είναι στην Ηλέκτρα που θρηνεί αλλά σε αυτήν που οργίζεται και μισεί. Η ασύστολη ανηθικότητά της δεν διαφοροποιείται από εκείνη της μητέρας της, αλλά την καθιστά ακριβές αντίγραφό της στο βίαιο πάθος της εκδίκησης. Ο σεξουαλικός ανταγωνισμός αποτελεί κρίσιμη συνισταμένη του μίσους προς αυτήν. Η παθολογική της κυκλοθυμία οδηγεί στην εσωτερική της παραμόρφωση. Ο κόσμος της είναι απόλυτα ζοφερός, η πραγματικότητα ανελέητη πραγματικότητα, το τέλος τραγικά ειρωνικό. Εδώ εξετάζονται υπό το φως και των δυο απόψεων ο ρόλος του Απόλλωνα, του Ορέστη, των Ερινύων, του χορού και φυσικά της ίδιας την Ηλέκτρας, η αναγνώριση, η έξοδος.

Κατίνα Παξινού (Ηλέκτρα). [1937]

Στο τρίτο κεφάλαιο, Ψάχνοντας το πένθος που ταιριάζει στην Ηλέκτρα: μια θεατρική αναζήτηση, επιχειρείται η επισκόπηση της πρόσληψης της σοφόκλειας Ηλέκτρας στο ευρωπαϊκό δράμα και θέατρο. Ενώ στους προηγούμενους αιώνες, θεατρικοί συγγραφείς, θεωρητικοί της αρχαιότητες και αναγνώστες / θεατές έβλεπαν στην Ηλέκτρα μια άγρια και απωθητική και εκδικητική ηρωίδα, η ερμηνεία του εκπροσώπου του γερμανικού κλασικιστικού ρομαντισμού August Wilhelm Schlegel μετέτρεψε το βλέμμα προς μια εξιδανικευτική οπτική. Η ανάγνωσή του κατόρθωσε να μετουσιώσει μια τραγωδία της «φρίκης» σε κατεξοχήν τραγωδία του «θαυμασμού». Τα ποιητικά ήθη της εποχής απέδιδαν στα τραγικά πάθη έναν εξιλεωτικό λυρισμό. Τα δραματικά πρόσωπα εξιδανικεύονταν, η Ηλέκτρα εξεικονιζόταν φωτεινή, με αγαλματώδες παράστημα.

Η Ηλέκτρα και η αρχαιότητα που εκείνη εκπροσωπεί αποδείχθηκαν πιο δύσκολες και πιο ξένες, άρα κα προκλητικές για όσες κοινωνίες θέλησαν να οικειωθούν τους αρχαίους και πίστεψαν ότι τα κατάφεραν. Εδώ υπάρχει και το εξής παράδοξο: από τη μία υπάρχει αυτή η ξενότητα, αλλά από την άλλη οι διασκευές του έργου συνομιλούν αμεσότερα με την εκάστοτε ιστορική συγκυρία και πολιτική επικαιρότητα, καθώς η τιμωρία των σφετεριστών της εξουσίας συνδέεται με τα επαναστατικά αιτήματα.

Electra_by_Sophocles_KSThomas

Η παράσταση όμως της Ηλέκτρας σε κείμενο του Hugo von Hofmannsthal και σε σκηνοθεσία Max Reinhardt [με την Gertruld Eysoldt] αποτέλεσε μια βασική ρήξη προς όλα τα παραπάνω, καθώς πρότεινε έναν ριζοσπαστικό για την εποχή του υποκριτικό κώδικα ακραίας σωματικότητας. To κλειδί της παράστασης βρισκόταν στο σώμα της πρωταγωνίστριας: ρακένδυτη, με ξεγυμνωμένα μπράτσα και πόδια, αχτένιστη, ζωώδης, η Ηλέκτρα ξεπερνά τα όρια του σώματός της και εκτελεί έναν άμουσο χορό σαν μιας μαινάδας στερημένης θιάσου και θεού. Πρόκειται για μια σύλληψη βαθιά εκλεκτικιστική και ρομαντική, καθώς συνομιλεί ταυτοχρόνως με την «υστερία» και τους ασθενείς των Charcot /Freud / Breuer, την Μητριαρχία του J.J. Bachofen, τον Διόνυσο και την εκστατική αρχαιότητα του Νίτσε, την Ψυχή του Erwin Rhode, την ιατρική ερμηνεία της αρχαίας «κάθαρσης» από τον Jacob Bernays, την θεατρική εφαρμογή της από τον Herman Bahr και ενώνει στην ίδια πνοή τον Heinrich Kleist και την Sarah Kane.

Αυτή η σύλληψη της Ηλέκτρας και η γενικότερη αποδοχή της (τρεις εκδόσεις σε ένα μήνα, επιθυμία δεκάδων ευρωπαϊκών θεάτρων να ανεβάσουν την παράσταση) αποτελούσε επίθεση στην γενικότερη ιδέα περί τραγικού και ελληνικής αρχαιότητας που είχαν καλλιεργήσει ο Winckelmann, ο Goethe και ο Schlegel. H εξεικόνιση της αρχαίας τέχνης ως κατεξοχήν «φωτεινής» υπήρξε βαθύτατα ριζωμένη στο συλλογικό φαντασιακό της Δύσης. Ο θόρυβος που ξεσήκωσε η έκθεση για τους έγχρωμους θεούς (καθώς ακόμα και σήμερα ελάχιστοι γνωρίζουν αυτό που εμείς ως αρχαιολόγοι φροντίζουμε διαρκώς να υπενθυμίζουμε, ότι οι ναοί και τα αγάλματα είχαν έντονα χρώματα) είναι ενδεικτικός. Η φωτεινότητα του μαρμάρου δεν είναι απλώς μια κοινόχρηστη αρχαιολογική πλάνη αλλά και ένα βασικό «επιχείρημα» στην εικόνα του αρχαιοελληνικού πολιτισμού, ενός πολιτισμού μεστού «ευγενούς απλότητας», βασισμένου σον ορθό λόγο, την αρμονία, τη συμμετρία και την λύτρωση από κάθε οδύνη. Ο γερμανικός 19ος αιώνας περισσότερο από κάθε άλλο πολιτισμό εγκατέστησε αυτή την πάλλευκη αρχαιότητα στην ευρωπαϊκή σκέψη.

Λυδία Κονιόρδου (Ηλέκτρα) ΕΘ 1996

Στο τέταρτο κεφάλαιο, Πώς η Ηλέκτρα κατέληξε μια γνώριμη Κυρά της ιθαγένειάς μας, εξετάζεται η κριτική πρόσληψη των τριών πρώτων παραστάσεων της Ηλέκτρας [1936-1961, Δ. Ροντήρης / Κατίνα Παξινού, Τάκης Μουζενίδης /Άννα Συνοδινού] και στο πέμπτο, Ηλέκτρες οικείες και ξένες: τρεις Ηλέκτρες, του Καρόλου Κουν [1939 και 1984] και του Σπύρου Ευαγγελάτου [1972] με τις Μαρίκα Κοτοπούλη και Ρένη Πιττακή αντίστοιχα. Στο έκτο και τελευταίο κεφάλαιο [Το πρόσωπο που ταιριάζει στον τραγικό ήρωα] χαρτογραφούνται οι επιστημονικές προσεγγίσεις του τραγικού υποκειμένου. Στο Παράρτημα, τέλος, εξετάζεται η διδασκαλία του αρχαίου δράματος στη σύγχρονη ελληνική εκπαίδευση, χώρο όπου κατεξοχήν καλλιεργούνται οι βαθύτατα παρωχημένες και ψευδο – επιστημονικές αντιλήψεις της «κοινόχρηστης αρχαιογνωσίας» μας.

Η Ηλέκτρα τοποθετείται στο πραγματικό και συμβολικό μεταίχμιο μεταξύ του ιδιωτικού χώρου του οίκου και του δημόσιου χώρο τη πόλεως. Η ίδια η ταυτότητά της γίνεται μεταιχμιακή: άφιλος και ανέστια. Αντίθεση ανάμεσα στον ελεύθερο εξωτερικό κόσμο, όπου η δράση είναι δυνατή, και στον έγκλειστο κόσμο του παλατιού, όπου η Ηλέκτρα παραμένει, χια χρόνια, μεταφορικά και κυριολεκτικά, φυλακισμένη στερημένη οποιασδήποτε ασφαλούς και βιώσιμης κοινωνικής ταυτότητας. [σ. 103]

02.Elisabetta-Pozzi-nelle-prove-di-Elektra-di-Carmelo-Rifici-foto-Marco-Secchi1-1170x778

Η Ηλέκτρα είναι ένα τραγικό υποκείμενο στερημένο οποιουδήποτε προσώπου – μια αποστέρηση που την καθιστά βαθύτατα μεταιχμιακή: είναι αποξενωμένη από την κοινότητα και την οικογένειά της· είναι μια γυναίκα ανύπαντρη, αν και σε ηλικία γάμου· είναι πριγκίπισσα και όμως δούλα· είναι στην πόλη της αλλά ζει ως εξόριστη· είναι μια κληρονόμος χωρίς περιουσία, μια καλλονή που έχει καταρρακωθεί, μια αδερφή χωρίς αδερφό, παιδί της μάνας της και όμως ορφανή. Η απώλεια αυτών των ταυτοτήτων εγγράφεται στο ίδιο της το σώμα […]. Η μόνη ταυτότητα με την οποία αναγνωρίζει τον εαυτό της είναι αυτή που της δίνει ένας νεκρός, ο πατέρας της: η ταυτότητα της πενθούσας κόρης, για την οποία η μόνη δυνατότητα δράσης είναι ο λόγος. [σ. 192, 104]

Στο μεγαλύτερο μέρος του έργου (και της ζωής της), οι άλλοι απαιτούν από την Ηλέκτρα να σωπάσει – αλλά αυτή αρνείται να τα κάνει και στην έξοδο του έργου έρχεται η σειρά της να απαιτήσει μια σιωπή: αυτήν του Αιγίσθου. Αυτή η ηρωίδα στο τέλος επιζεί και σε αντίθεση με την ευριπίδεια δεν μετανιώνει ποτέ. Σε όλα τα έργα του Σοφοκλή, εκτός από τον Φιλοκτήτη και τον Οιδίποδα στον Κολωνό, ο πρωταγωνιστής καταλήγει σε έναν οδυνηρό θάνατο ή σε ένα φρικιαστικό τραυματισμό. Η Ηλέκτρα όμως επιζεί και, κατά τα φαινόμενα, θριαμβεύει.

Μαρία Κεχαγιόγλου (Χρυσόθεμις), Καρυοφυλλιά Καραμπέτη (Ηλέκτρα). [ΕΘ 1998]

Είναι εμφανές ότι η συγγραφέας δεν ακολουθεί γραμμική πορεία αλλά κινείται ανάλογα με την εκάστοτε προβληματική, ενώ ανάμεσα στα κεφάλαια τοποθετούνται ιντερμέδια με διάφορες θεματικές (σχολιασμός φωτογραφιών, φυγόκεντρα σχόλια αλλά και ιδιαίτερα κεφάλαια που βοηθούν στην κατανόηση του κειμένου της). Με κάθε ευκαιρία φροντίζει να μας θυμίζει ότι μας λείπουν κρίσιμα παραστασιακά δεδομένα: το σώμα που είχε η Ηλέκτρα στην αρχαία παράσταση, η φωνή και οι τρόποι της, η μουσική των λόγων της, η εικόνα της σιωπής της, η σκηνική ενσάρκωση και εκφορά, η πρόσληψη των θεατών.

Σε κάθε περίπτωση αυτή η εξαιρετικά ενδιαφέρουσα έρευνα μας ωθεί να αναστοχαστούμε πάνω στις ιστορικές, αρχαιογνωστικές και θεατρικές βεβαιότητές μας, να απολαύσουμε τον πλούτο των αντιφάσεων και να ταλαντευτούμε ανάμεσα στις ερεθιστικές ερμηνείες αλλά και ανάμεσα «στο τότε και στο έκτοτε». Ίσως η μόνη βεβαιότητα είναι ότι τελικά δεν φτιάχνει το έργο την παράσταση αλλά η παράσταση το έργο. Ούτως ή άλλως η πρόσληψη εδράζεται στο εκάστοτε παρόν και η αρχαιότητα παραμένει αθεράπευτα ξένη και σε μεγάλη απόσταση· αλλά αυτή η έρευνα μας κάνει όλους «λιγότερο σίγουρους και περισσότερο σοφούς».

Catherine Eaton - Electra [Pittsbourgh]

Εκδ. Πόλις, 214, σελ. 555.

Στις εικόνες: Εκδοχές της Ηλέκτρας στο χρόνο και τον χώρο: 1. Χοφμανσταλική Ηλέκτρα από εδώ, 2. Fiona Shaw, 3. Στεφανία Γουλιώτη υπό Peter Stein, 4 Κάκια Παναγιώτου (Κλυταιμνήστρα), Άννα Συνοδινού (Ηλέκτρα), [Εθνικό Θέατρο, 1961], 5. Μαρίκα Κοτοπούλη [Εθνικό Θέατρο, 1937], 6. Kristin Scott Thomas, 7. Λυδία Κονιόρδου [Εθνικό Θέατρο, 1996], 8. Elisabetta Pozzi, 9. Μαρία Κεχαγιόγλου (Χρυσόθεμις), Καρυοφυλλιά Καραμπέτη (Ηλέκτρα). [Εθνικό Θέατρο, 1998], 10. Catherine Eaton, 11. Kristin Scott Thomas.

ElectraOldVic2014KristinScottThomas

11
Νοέ.
14

Florian Zeller – Μου λες αλήθεια;

Θέατρο Κάππα

''MOY LES ALH8EIA;'' TAKHS PAPAMAT8AIOY, BANA RAMPOTA, SPYROS PAPADOPOYLOS, NIKOLETA KOTSAHLIDOY-1

Το ιδιαίτερα ενδιαφέρον με το κείμενο του Zeller δεν είναι μόνο οι αστραπιαίοι διάλογοι ή τα ανατρεπτικά, μερικές φορές ιλιγγιώδη βήματα προς την αποκάλυψη της ψεύτικης ζωής των χαρακτήρων του. Δεν είναι ούτε η ευφάνταστη κωμικότητα των καταστάσεων. Είναι κυρίως το γεγονός ότι καταφέρνει με θέματα τόσο τετριμμένα να κατασκευάσει ένα κείμενο πρωτότυπο και σπαρταριστό. Εδώ οι παράπλευρες συζυγικές απιστίες και τα ερωτικά δίδυμα και τετράγωνα σπαρταράνε σε γρήγορη πλοκή και ξεκαρδιστικές στιγμές.

Είναι εύκολη λοιπόν η σύγχρονη μοιχεία; Πόσο πιο επικίνδυνη γίνεται η κατάσταση όταν η ερωμένη του βασικού χαρακτήρα είναι η γυναίκα του καλύτερου φίλου του; Πόσο γερό είναι μετά το οικοδόμημα του γάμου και πόσους τριγμούς – δηλαδή ψέματα – αντέχει; Τι ψέματα λέμε στον εαυτό μας για να δικαιολογήσουμε τα ψέματα που λέμε στους αγαπημένους μας; Μέχρι πού φτάνει όλο αυτό το δίκτυο όταν το ένα μυστικό φέρνει το άλλο και το κάθε ψέμα απλώνεται σε πρόσθετα πλοκάμια;

k

Ο ήρωάς μας έχει βολευτεί με τις συναντήσεις με την ερωμένη του σε δωμάτια ξενοδοχείων μέσα στην πόλη αλλά υποκύπτει στην πίεσή της για ένα διήμερο στην εξοχή. Άρα πρέπει να εφεύρει νέα μυθεύματα και να επινοήσει κι άλλες ιστορίες· πρέπει ακόμα και να αλλάξει την φωνή του στο τηλέφωνο για να υποκριθεί την θεία που φιλοξενεί την παρτενέρ της αμαρτίας του.

Σε κάθε περίπτωση, για ένα πράγμα είναι βέβαιος: ψεύδεται για την αγάπη του, για να μην πληγώσει την γυναίκα του. Η θεωρία του αναπόφευκτού ψεύδους θεμελιώνεται στο ιερό αγαθό της αγάπης. Άλλωστε, όπως ισχυρίζεται, άλλο το ψέμα και άλλο η απόκρυψη· άλλο η παραχάραξη της αλήθειας που συμβαίνει με την αλλοίωση των δεδομένων και άλλο η άθικτη αλήθεια που απλώς παραμερίζεται με την απόκρυψη των πραγματικών περιστατικών.

''MOY LES ALH8EIA;'' TAKHS PAPAMAT8AIOY, SPYROS PAPADOPOYLOS

Είναι απολαυστικός ο τρόπος που ο αρχιψεύτης εραστής [Σ. Παπαδόπουλος] χειρίζεται μια τεράστια γκάμα ψεμάτων, από τα πιο ευρηματικά μέχρι τα πιο απίθανα. Παραληρεί και λαχανιάζει, υποκρίνεται και ελίσσεται, μεγαλουργεί και ταπεινώνεται. Τι γίνεται όμως όταν διαπιστώνει πως η μοιχαλίδα του τού έχει ήδη πει τα δικά της ψέματα; Τι θα συμβεί όταν ο φίλος του τού εξομολογηθεί ότι γνωρίζει; Τι θα αλλάξει όταν μάθει πως στο ίδιο του το κρεβάτι υπάρχει και ακόμα ερωτική ψευδολογία; Τώρα, όλοι μπλεγμένοι, όλοι βουτηγμένοι στις «απάτες» και τις αυταπάτες. Να τον αφήσουμε στα δικά του ψέματα ή να τον ρίξουμε και μέσα στα παραμύθια των υπόλοιπων; Κι αν τελικά και ο φίλος μας μάς απατάει με την δική μας γυναίκα, θα του παραπονεθούμε; Ή είμαστε φίλοι ή δεν είμαστε φίλοι!

Όσο αβίαστο γέλιο και να προκαλούν οι φράσεις των τεσσάρων είναι ορισμένες στιγμές που οι αλήθειες θρυμματίζουν όλα τα προστατευτικά τζάμια της αυταπάτης. Όταν ο δεύτερος άντρας εξομολογείται για το δράμα του κοινωνικού θανάτου, την αλλαγή δηλαδή και την απομάκρυνσή των άλλοτε καλών μας φίλων, ετοιμαζόμαστε να γελάσουμε με την επερχόμενη ντρίπλα του τρεμάμενου μοιχού, αλλά και διαπιστώνουμε ότι όσο μια τέτοια ζωή μας δίνει ζωή, άλλο τόσο και περισσότερο μας την αφαιρεί. Από την άλλη, ο πιο τρομακτικός μέσα στην κωμικότητά του ισχυρισμός του ερωτιάρη ψεύτη, πως το τέλος των ψεμάτων θα είναι και το τέλος του πολιτισμού, είναι εφιαλτικά αληθινός!

''MOY LES ALH8EIA;'' SPYROS PAPADOPOYLOS, TAKHS PAPAMAT8AIOY, BANA RAMPOTA, NIKOLETA KOTSAHLIDOY-1

Ο συγγραφέας χειρίζεται έξοχα το πνεύμα της κωμωδίας, με στοιχεία σύγχρονα αλλά και διαχρονικά, από τον Ζορζ Φεϊντό ως τον Σασά Γκιτρί. Ενδιαφέρουσα θα είναι η σύγκριση με το έργο του πρώτου Ξενοδοχείο ο Παράδεισος που ανεβαίνει φέτος για δεύτερη χρονιά [Θέατρο Αργώ] και το οποίο θα παρουσιάσουμε σύντομα. Οι διαβολικοί τέσσερις, σωστοί χαμαιλέοντες με αγγελικά πρόσωπα υποκρίνονται περίφημα στον διπλό τους ρόλο, απέναντί μας και μεταξύ τους. Ο δε κύριος με το σμόκιν, που παρεμβάλλεται ανάμεσα στις σκηνές και αλλάζει την θέση των επίπλων είναι ο ανώνυμος τρίτος που με τις γκριμάτσες του σχολιάζει τα γελοία μας καμώματα.

Μετάφραση: Νικολέτα Κοτσαηλίδου. Σκηνοθεσία: Σπύρος Παπαδόπουλος. Παίζουν: Σπύρος Παπαδόπουλος, Τάκης Παπαματθαίου, Βάνα Ραμπότα, Νικολέτα Κοτσαηλίδου, Στέλιος Πέτσος. Σκηνικά: Γιώργος Γαβαλάς. Κοστούμια: Μάκης Τσέλιος. Μουσική: Παναγιώτης Τσεβάς. Φωτισμοί: Ελευθερία Ντεκώ. / Θέατρο Κάππα / Κυψέλης 2, 210 – 8827000 – 210 7707227 / Τετάρτη – Πέμπτη: 19:00 λαϊκή απογευματινή, Παρασκευή: 21:00, Σάββατο: 18:00 και 21:00, Κυριακή: 20:00. / Διάρκεια: 90΄/ Και συνεχίζεται η φιλοξενία 30 ανέργων την ημέρα σε όλες τις παραστάσεις, με την επίδειξη της κάρτας ανεργίας.

[Florian Zeller, La verité, 2011]

16
Οκτ.
14

Βάσα Σολωμού Ξανθάκη – Ο γάμος

ANNA BAGENA - ''O GAMOS'' PHOTO_1Θέατρο Μεταξουργείο, Κεντρική σκηνή

Η Άννα Βαγενά γνωρίζει καλά την ηρωίδα της: την πρωτοσυνάντησε στις οικογενειακές διηγήσεις σε κάποιο μπαλκόνι στη Ραψάνη, με τα Αμπελάκια απέναντι σαν μικρά αστεράκια πάνω στο βουνό. Την ξανασυ­νάντησε στις απελπισμένες και τις ευτυχισμένες στιγμές που έζησε η ίδια και αναρίθμητες άλλες γυναίκες που γνώρισε. Κι ύστερα την ξαναβρήκε στις σελίδες του βιβλίου της Βάσας Σολωμού – Ξανθάκη. Έκτοτε συνομιλεί μαζί της στη σκηνή, ή, για την ακρίβεια, δίνει το σώμα της και σε αντάλλαγμα παίρνει την φωνή της. Φυσικά δεν αισθάνεται πως την δικαιώνει, γιατί, όπως έγραψε παλαιότερα, «η Λενάκη όπως και όλες οι γενναίες γυναίκες σαν εκείνη δικαιώθηκαν από μόνες με την ίδια τη ζωή τους». Δεν ευχαριστούν αυτές εμάς, που τις παρακολουθούμε στο σανίδι και προσπαθούμε να συμπάσχουμε, αλλά εμείς αυτές.

ΓάμοςΗ πρώτη παράσταση του «Γάμου» έγινε στο Θεσσαλικό θέατρο το 1994 σε θεατρική διασκευή και σκηνοθεσία του Κώστα Τσιάνου. Πέντε χρόνια μετά η παράσταση ανεβαίνει στο Θέατρο «Μεταξουργείο» αφού έκανε το γύρο της σε Ελλάδα και Βαλκάνια, φτάνοντας μέχρι τα χωριά όπου το κοινό δεν χρειαζόταν κανένα εφόδιο για να συμμετάσχει στην ιστορία – την γνώριζε άλλωστε καλά. Φέτος με τα τριάντα χρόνια του Θεάτρου «Μεταξουργείο», οι γάμοι έχουν αλλάξει σε πολλά, ο «Γάμος» όμως παραμένει επίκαιρος και σπαρακτικός.

Σε μια πρώτη ανάγνωση ο πυρήνας του έργου αφορά τα έθιμα και τα τραγούδια του γάμου στα Αμπελάκια της Θεσσαλίας μέσα από τον γάμο της Λενάκης και του Νικόλα. Στην ουσία όλα αυτά είναι ένα διαχρονικό περίβλημα, βαθειά ριζωμένο στον πολιτισμό μας, πρωτεϊκό και τελετουργικό. Αλλά τι γίνεται όταν η τελετουργική εβδομάδα τελειώσει, οι επισκέπτες φύγουν και τα φαναράκια σβήσουν; Μένει ο άντρας με την γυναίκα, ενώπιος ενωπίω. Και δεν είναι μόνο το δέος ανάμεσα στα άγνωστα σώματα και η ζωή που χάσκει άγνωστη μπροστά τους. Εδώ η γυναίκα, επώνυμη και ανώνυμη, φέρει μια μοίρα συλλογική: ζει τη βαναυσότητα ενός αλκοολικού πατέρα, βλέπει την αγάπη του άνδρα της να μεταμορφώνεται σε περιφρόνηση, γεννάει κωφάλαλα παιδιά εξαιτίας της βαριάς κληρονομικότητας του αλκοολικού πατέρα της, αγωνίζεται να ζήσει με αξιοπρέπεια.

ANNA_BAGENA_METAXOYRGEIO520_bΕίναι γνωστές οι απαιτήσεις ενός μονόλογου: ο ηθοποιός πρέπει να αιχμαλωτίσει την προσοχή του θεατή, να πλέξει τις λέξεις γύρω του, να τον εμπλέξει με την ιστορία. Η Βαγενά έχει ταυτιστεί με την ηρωίδα της, αλλάζει διαρκώς ύφος, διάθεση και συναισθήματα, κινείται από τον λόγο στη σιωπή και μετά στο τραγούδι. Ο λόγος της λιτός με ποιητικές εκλάμψεις, μοιράζεται στην απόλυτη ησυχία της σκηνής. Το περιβάλλον εξίσου λιτό – σκηνικά με ξύλινες σανίδες, δυο δοχεία με λίγο νερό, το νυφιάτικο φόρεμα στον τοίχο, ανάμνηση και ειρωνεία μαζί. Και το καλό ρούχο που φοράει, έκφραση μιας βαθειάς αξιοπρέπειας.

Δεν υπάρχει καμία αναβίωση ηθANNA BAGENA - ''O GAMOS'' PHOTO_2ογραφίας εδώ, παρά ένας νόστος για τις πηγές, μια δέηση στην δύναμη την ρίζας, κάποιες λέξεις για την αρχέγονη σοφία με την οποία οι άνθρωποι επιβιώνουν σε μια σκληρή καθημερινότητα. Ένα κείμενο διαρκώς παρόν, για εκείνους που – για να χρησιμοποιήσω τις εκφράσεις που σημείωνα σκόρπιες στο σκοτάδι – «υπομονεύουν», που ζουν σε οικογένεια «που δεν τους ταιριάζει», που απορούν αν με την είσοδό τους σ’ ένα γάμο θα αλλάξει η σειρά των προσώπων που αγαπάει ο σύντροφός τους. Ένα χαμηλόφωνο νεύμα σ’ εκείνους που έχουν μέσα τους μόνο «ένα αδύναμο φωτάκι στην καρδιά», που δεν κλαίνε αλλά όταν συμβαίνει είναι «σαν να ξεμπουκάρει ολόκληρο ποτάμι» και που ακόμα και στις πιο δύσκολες στιγμές επιδιώκουν να τα βάλουν κάτω, να τα συζητήσουν, να μη ζουν στο ψέμα. Ή, όπως λέει η ηρωίδα, έτοιμη να αντιμετωπίσει την σκληρή τιμωρητική σιωπή του άντρα της – Αν μ’ ακούσει θα γίνω θεός και θα ξαναφτιάξω τον κόσμο απ’ την αρχή. 

Θεατρική προσαρμογή – σκηνοθεσία και ερμηνεία: Άννας Βαγενά. // Θέατρο «Μεταξουργείο», Ακάδημου 15, Μεταξουργείο. // Τετάρτη – Πέμπτη 20:00, Παρασκευή 21:00, Σάββατο 18:00 και 21:00, Κυριακή 13:00 και 18:30.

Δημοσίευση και στο mic.gr, εδώ.

04
Ιολ.
14

Συλλογικό – Αντινομίες της Αντιγόνης. Κριτικές θεωρήσεις του πολιτικού

exo_antinomies_antigonisΑντιγόνες και Αντίγονοι

Ταυτισμένη με την προ – πολιτική και την συγγένεια, πιστωμένη στην υπεράσπιση της οικίας, ενδεδυμένη ως πρότυπο και στερεότυπο του γυναικείου φύλου, φωνή της κοινότητας και κραυγή πολιτικής επανάστασης, η μορφή της Αντιγόνης βρίσκεται διαρκώς στο επίκεντρο μιας συζήτησης στην πολιτική φιλοσοφία και σε πλείστα άλλα πεδία. Ακριβώς λοιπόν οι παραπάνω οπτικές αλλά και το αντίθετό τους, καθώς και πλείστες άλλες αναγνώσεις συμπεριλαμβάνονται σε ετούτη την εξαιρετικά ενδιαφέρουσα συλλογή μελετών. Πρόκειται για αναγνώσεις που βρίσκονται σε διάλογο και αντίλογο με την σύγχρονη σκέψη και τα ποικίλα ρεύματά της.

Νωρίτερα όμως υπήρχε το νεωτερικό παρελθόν και ήδη από τα τέλη του 18ου και κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα στη Γερμανία, η φιλοσοφία της νεωτερικότητας, η ποιητική του ιδεαλισμού και η ρομαντική φαντασία εμμονικά επιστρέφουν στην Αντιγόνη, η οποία, από τον Χέγκελ, τον Κίργκεγκωρ, τον Χαίλντερλιν, τον Σέλινγκ, τον Σέλεϋ και τον Χέμπελ επανεπινοείται φιλοσοφικά και ποιητικά και αποκτά μια ένα νέο περιεχόμενο τραγικού και υπαρξιακής αποξένωσης του ατόμου στον κόσμο.

Judith-Butler_Η εγελιανή Φαινoμενολoγία του πνεύματος ταυτίζει την Αντιγόνη με το γυναικείο, το νόμο της ατομικής συνείδησης, το φυσι­κό δίκαιο, το ιδιωτικό και τη συγγένεια, το ηθικό και θρησκευτικό καθήκον στους θεούς και την ηθική οφειλή στους νεκρούς συγγενείς, Στη φωνή της σχεδόν ακούγεται ο ψίθυρος άχρονων και άγραφων νόμων, στους οποίους περιλαμβάνονται και εκείνοι της αγάπης, της επιθυμίας και του πάθους. Ο Κρέων, αντίθετα, εκπροσωπεί το ανδρικό, τους ανθρώπινους νόμους, το θετικό δίκαιο, το κράτος δικαίου, το καθολικό και την πολιτική, τον oρθoλογισμό, την εκκοσμίκευση, τον νόμο της πόλης και τον επίσημο λόγο της. Εδώ οι νόμοι είναι σύγχρονοι και γραπτοί, προστάτες του δήμου και της πόλης. Οι δυο πλευρές είναι ισοδύναμες.

9782845164079Εδώ λοιπόν φιλόσοφοι [Sarah Kofman, Adriana Caravero, Tina Chanter, Σλάβοϊ Ζίζεκ, Τζούντιθ Μπάτλερ], εργάτες του θεάτρου [Athol Fugard] και θεωρητικοί της λογοτεχνίας [Carol Jacobs, Τζίνα Πολίτη, ‘Όλγα Ταξίδου], του δικαίου και της πολιτικής σκέψης [Bonnie Ηοnig, Γιάννης Σταυρακάκης, Κώστας Δoυζίνας] της ψυχαναλυτικής σκέψης [Joan Copjec] καταθέτουν την δική τους ιδιαίτερη ανάγνωση της Αντιγόνης. Είναι πολιτική η επιθυμία της Αντιγόνης; Ανάγεται σε τραγικο – ηρωικό παράδειγμα; Αποτελεί πρότυπο πρότυπο προοδευτικής, ριζοσπαστικής ηθικοπολιτικής δράσης; Υπάρχει επιβίωση μετά από μια τέτοια αντίσταση; Ποιος δικαιούται ανήκει στην πόλη και υπό ποιες προϋποθέσεις; Πράττει η Αντιγόνη εντός ή εκτός της πόλης; Αντιτίθεται στο νόμο ή επιζητεί να τον αντικαταστήσει; Τι χώρο αφήνει η δημοκρατία στην ετερότητα και την ετερονομία; Πού διασταυρώνεται και που μένουν διαρκώς παράλληλα το ψυχικό και το πολιτικό;

YE1992_07_PH016_scΣυντασσόμενος με την Αντιγόνη, ο Λακάν διατύπωσε μια ηθική όπου η πράξη συνδέεται με την επιθυμία, στη βάση μιας αντινομικής διάκρισης μετα­ξύ ηθικότητας [morality] και ηθικής [ethics]. Hφεμινιστική φιλοσοφία διακρίνει τον περιορισμό της γυναικείας ύπαρξης στα προαπαιτούμενα της βιολογικής ζωής. Η Λυς Ιρριγκαρέ εκλαμβάνει την Αντιγόνη ως μορφή υπεράσπισης της σωματικότητας, των σχέσεων αίματος και της μητρικής γενεαλογίας που εξεγείρεται ενάντια στον πατριαρχικό νόμο της ορθολογικότητας. Η Τζούντιθ Μπάτλερ στο βιβλίο της Η διεκδίκηση της Αντιγόνης θεωρεί ότι η γλώσσα της Αντιγόνης δεν είναι αποκαθαρμένη από τον κυρίαρχο λόγο αλλά επιμολυσμένη από αυτόν, ωστόσο και πάλι επιφέρει κρίση σε θεμελιώδεις κανόνες.

9780300069150Έτσι, μας παρέδωσε στην Άδη, μαύρες, πενθούσες σκιές που αιώνια πλανιόνται στις φυλλοσκεπείς αλέες του κοιμητηρίου, γονατιστά ειδώλια που πλένουν τις μαρμάρινες πλάκες, στολίζουν τους τάφους με άνθη εξιλέωσης….όλα σημεία μετωνυμικά του γόνιμου κορμιού και του αίματός μας, πρόσφορα για να κατευνάσουν τον αχόρταγο σαρκοφάγο, που το ανδρικό φαντασιακό βλέπει να ελλοχεύει εντός μας: μήτρα – μνήμα. […] Ποιος ήταν, ωστόσο, ο ρόλος της γυναίκας σε αυτό το παγκόσμιο αφήγημα; Ο ρόλος της γυναίκας ήταν ακριβώς να αντιπροσωπεύει τη βελονιά της αρχής. Η γυναίκα δεν μπορούσε ποτέ να εισέλθει στο στάδιο του Συμβολαίου επειδή ήταν φύσει ανυπόγραφη. Συνακόλουθα η λειτουργία της και στα δύο άκρα αυτού του αρχέτυπο αφηγήματος ήταν ήδη και από πάντα «η ακάθαρτη δουλειά»…

AntigoneInterrupted…γράφει η Τζίνα Πολίτη στο Γράμμα της Αντιγόνης [σ. 42, 45, 46], προερχόμενο από το βιβλίο της Η δοκιμασία της ανάγνωσης. Και ανάμεσα στα μυθιστορηματικά και θεατρικά έργα που ενέπνευσε η διαρκώς ζούσα Αντιγόνη, την Αντιγόνη του Άρη Αλεξάνδρου και την Ισμήνη του Ρίτσου, την Ταφή στη Θήβα του Σέμους Χήνυ και τις απανταχού διασκευές, εντοπίζω δυο απρόσμενες παραστάσεις που θα ήθελα πολύ να δω. Ο Athol Fugard, λευκός Νοτιοαφρικανός θεατρικός συγγραφέας και σκηνοθέτης, μαζί με μια ομάδα μαύρων ερασιτεχνών ηθοποιών ίδρυσαν το 1963 στη Νότια Αφρική μια θεα­τρική ομάδα και ανέβασαν την Αντιγόνη, εν μέσω του καθεστώτος του ρατσιστικού φυλετικού διαχωρισμού, της ξενοφοβίας και του αντι­κομμουνισμού. Μέλη του θιάσου συνελήφθησαν και οδηγήθηκαν στο Robben Island, τη θρυλική φυλακή πολιτικών κρατουμένων της Νότιας Αφρικής. Ένα από τα μέλη του θιάσου σκηνοθέτησε στη φυλακή τον τελικό διάλογο αναμέ­τρησης ανάμεσα στον Κρέοντα και την Αντιγόνη, που τους υποδύθηκαν δύο άνδρες. Βασιζόμενοι σε αυτή την εκδοχή, ο Φούγκαρντ και δυο ηθοποιοί του θιάσου έγραψαν το 1973 το θεατρικό έργο Το νησί, το οποίο πρωτοπαρουσιάστηκε σε μια στενόχωρη σοφίτα του Κέιπ Τάουν και εγκαινίασε ένα πρωτοποριακό θεατρικό ρεύμα στη Νότια Αφρική.

antigonafuriosa2Και στην άλλη άκρη της γης, στην Αργεντινή, η θεατρική συγγραφέας Griselda Gambaro έγραψε το 1986 την Antigone Furiosa, ένα έργο που γράφτηκε εν μέσω της δίκης των υπευθύνων της στρατιωτικής χούντας στην Αργεντινή, στο οποίο ο Πολυνείκης μετατράπηκε σε σύμβολο των desaparecidos, των εξαφανισθέντων και αγνοουμένων της δικτατορίας του Βιντέλα (φωτ.). Και βέβαια, θυμάμαι το υπέροχο και δυστυχώς άγνωστο τραγούδι των Mekons με την απαγγελία και τους στίχους της ακτιβίστριας ποιήτριας Kathy Acker, από τον δίσκο Pussy, King of Pirates. I’ve had it with living and dying, there’s something else I must find…

[…] Αδελφούλα, παρά τα όσα έχουν υποστηριχθεί, δεν ήσουν εσύ αλλά εγώ που έπρεπε να γίνω για όλες και όλους το παράδειγμα προς μίμηση. Γιατί αυτό που θέλουν να ξεχνούν οι Αντίγονοι είναι το γεγονός ότι η Εξουσία χτίζει την ισχύ της πάνω σε εικόνες ηρώων και τάφων. […] Όσο για μένα, αιώνες τώρα οι Αντίγονοι με σκηνοθετούν, με καρφώνουν πάνω στις σταυρωτές ερμηνείες τους… [Τζ. Πολίτη, σ. 47]

Εκδ. Εκκρεμές, 2014, επιμ. Έλενα Τζελέπη, μτφ. Μιχάλης Λαλιώτης, Απόστολος Λαμπρόπουλος, σελ. 422. Περιλαμβάνει βιογραφικά των συμμετεχόντων και τις πρώτες δημοσιεύσεις.

28
Απρ.
14

Ντάριο Φο – Ο κόσμος μου

cΈνα γέλιο θα σας θάψει!

Συζήτηση με την Τζουζεπίνα Μανίν

…η τέχνη, όπως το θέατρο, πρέπει να είναι πάντα ένα μέσο και ποτέ ο αυτοσκοπός. Ένα εκπληκτικό εφαλτήριο για να φτάσεις σε κάτι άλλο: στην επιστήμη, στη γνώση, στην αλήθεια. Σε όλη μου τη ζωή δεν έγραψα τίποτα με μόνο σκοπό τη διασκέδαση, πάντα επιδίωκα να συμπεριλάβω στα κείμενά μου τις ρωγμές εκείνες που θα ήταν σε θέση να ταρακουνήσουν τις βεβαιότητες, να αμφισβητήσουν παγιωμένες απόψεις, να προκαλέσουν θυμό, να ανοίξουν λιγάκι το μυαλό του κόσμου. Όλα τα υπόλοιπα, η ομορφιά για την ομορφιά, η τέχνη για την τέχνη, δεν μ’ ενδιαφέρουν. [σ. 53]

Άθεος και όμως γεμάτος περιέργεια για τα ιερά και τα όσια, αγωνιστής για έναν πλανήτη λιγότερο βίαιο και για πόλεις ανθρώπινες, πολέμιος κάθε μισαλλοδοξίας και τρομοκρατίας, αντίπαλος κάθε εξουσίας που αγωνίζεται να μην χάσει την καρέκλα της, δωρεοδόχος του πολυτιμότερου δώρου: του σαρκασμού και του αυτοσαρκασμού – των όπλων που τον βοήθησαν να απολαύσει τη ζωή του χωρίς να την πάρει υπερβολικά στα σοβαρά, ο Φο μας διηγείται τα θαυμαστά και τα άγρια ενός ακοίμητου βίου, τη ζωή του ως ακούραστου συγγραφέα, ηθοποιού, πολιτικού αγωνιστή.

geniy-0006Μπορεί ο Φο να βρισκόταν πάντα στην πρώτη γραμμή του αγώνα, δίπλα σε κάθε αδικημένο, ουδέποτε όμως γράφτηκε σε κάποιο κόμμα, ούτε ένιωσε ποτέ την ανάγκη να έχει μια ταυτότητα στην τσέπη. Επιθυμούσε πάνω απ’ όλα να είναι απελευθερωμένος από κάθε γραμμή, από κάθε έλεγχο των κεντρικών επιτροπών. Οι ηγεσίες, τα διευθυντήρια και οι κορυφές δεν ήταν του γούστου του: Οι εκκλησίες δεν είναι για μένα, ούτε εκείνες της Δεξιάς ούτε εκείνες της αριστεράς. Ιδιαίτερο κεφάλαιο αφιερώνεται στο Ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα και τους «συντρόφους θεληματάρηδες του αφεντικού» αλλά και στα μολυβένια χρόνια της Ιταλίας που έκλεισαν οριστικά την ελπιδοφόρα περίοδο της πολιτισμικής αναγέννησης. Εκείνη η περίοδος, από τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια μέχρι τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του ’70, θρυμματίστηκε από τις παρεκκλίσεις της τρομοκρατίας, – που απερίφραστα καταδικάζει το ζεύγος Φο – Ράμε, στρατευμένοι στην άκρα Αριστερά -, αλλοιώθηκε από τις μυστικές υπηρεσίες και λερώθηκε με αθώο αίμα.

frontΠοια είναι η σχέση του αιρετικού ξεκαρδιστή με τα θεία και τα όσια; Μπορεί να κάνει πλάκα με τους αγίους, να κοροϊδεύει τους μεγαλοκληρικούς και να περιγελά την υποκρινόμενη Εκκλησία αλλά είναι ένας μέγας αναγνώστης των ευαγγελίων, όχι όμως μόνο των Επίσημων αλλά και τον Απόκρυφων, ένας παθιασμένος λάτρης της θρησκευτικής τέχνης. Ειδικά τα Απόκρυφα Ευαγγέλια αποτελούν μερικές από τις πιο ζωντανές μαρτυρίες από τα πρώτα στάδια του χριστιανισμού, κείμενα που παραποιήθηκαν ελάχιστα. Στις αρχικές χριστιανικές κοινότητες η γυναικεία παρουσία έπαιζε μεγάλο ρόλο, μέχρι να τεθεί στο περιθώριο από τον Απόστολο Παύλο και αργότερα τον Αυγουστίνο. Η συνέχεια είναι γνωστή: η αναγκαιότητα της διατήρησης της υποταγής τους επινόησε τις μάγισσες, την σατανικότητα των έξυπνων ή μορφωμένων γυναικών, την Ιερά Εξέταση ως δολοφόνο των «δαιμονικών» αυτών πλασμάτων. Πόσες σκοτωμένες και κακοποιημένες γυναίκες έχει στη συνείδησή της η Εκκλησία;

Ο Φο απολαμβάνει να ξαναδιαβάζει με αντιθρησκευτικό και ανευλαβές μάτι την ζωγραφική τέχνη του χριστιανισμού. Αξέχαστη έμεινε η παράσταση που έδωσε στο προαύλιο του Καθεδρικού της Μόντενα, ενός ναού κατάφορτου από ιερά και ανίερα τέρατα, που φτιάχτηκε από την κοινή βούληση των μελών όλης της πόλης. Αυτό το έργο τέχνης που γεννήθηκε από μια ευρεία συλλογικότητα περιλαμβάνει όλα όσα επέλεξαν οι απλοί άνθρωποι, εκείνοι που πάντα χαρακτηρίζονταν ως απλοϊκοί και ανόητοι· εδώ έχουν θέση πρόσωπα και θέματα ακόμα κι από τα Απόκρυφα Ευαγγέλια και κάθε άλλη έκφραση της δικής τους κουλτούρας.

Για τον Φο το θέατρο είναι η απόλυτη ράμπα όπου μπορεί να αφηγηθείς την Ιστορία και τις ιστορίες, να προκαλέσεις φρενίτιδες και προβληματισμούς. Δεν είναι τυχαίο ότι η εξουσία φοβάται όποιον ανεβάζει στη σκηνή το σκοτεινό της πρόσωπο. Ένα δυνατό γέλιο τη σωστή στιγμή μπορεί πράγματι να τους θάψει όλους, λέει και ξαναλέει. Όταν φοράς της μάσκα δεν μπορείς να είσαι ψεύτικος. Το να μπορείς να κρύψεις την ταυτότητά σου και να αποκτήσεις προσωρινά και άλλη είναι ένα εκπληκτικό θαύμα: σου επιτρέπει μια ελευθερία που δεν μπορείς να έχεις με άλλο τρόπο· η μάσκα αποκαλύπτει το οικουμενικό και το ανομολόγητο.

Είναι ιδιαίτερα απολαυστικός ο τρόπος με τον οποίο ετούτος ο προφορικώς αυτοβιογραφούμενος επανέρχεται στα βήματα της θεατρικής δημιουργίας. Το να κάνεις θέατρο σημαίνει να ξέρεις να επικοινωνείς, αυτό όμως προϋποθέτει την πυροδότηση της περιέργειας και της συνενοχής στους θεατές, συνεπώς την διέγερση της φαντασίας τους και την προσωπική τους εισχώρηση στην υπόθεση, ενώ την ίδια στιγμή οφείλεις να θέτεις διαρκώς υπό αμφισβήτηση τις απόψεις σου, ή να τους προσκαλέσεις να τις τροποποιήσουν ή να τις επαληθεύσουν. Κανένα έργο δεν θεωρεί ολοκληρωμένο, τα πάντα είναι ανοιχτά σε συνεχείς διαφοροποιήσεις και όλα αποτελούν υλικό ρευστό και προσαρμόσιμο ανά τόπο και συνθήκες.

115870965_Με κάθε ευκαιρία ο Φο ανατρέχει στις επιρροές του (το επαναστατικό πνεύμα του Τόλερ, τον εξπρεσιονισμό, την γαλλική γκροτέσκ φάρσα, τις διδαχές των Ζαρύ, Ιονέσκο και Μπέκετ, τις προσταγές του μπουλβάρ, του Φεϋντό και του Λαμπίς) αλλά κυρίως τους δασκάλους του (το PiccoloTeatro και τα μέλη του, Στρέλερ και Γκράσι) και τους απόλυτους εμπνευστές της γραφής του, τους παραμυθάδες του τόπου του, τους οποίους και παραδέχεται πως κατέκλεψε. Εδώ μοιράζεται και μια εκπληκτική ιστορία πως βρήκε μπροστά του το «κλειδί» για να πυροδοτήσει τον Τυχαίο θάνατο ενός αναρχικού αλλά και μια πλήρη αντιστροφή, πώς δηλαδή ενώ στην αρχή ο ίδιος αντλούσε από τα νομικά και δικαστικά δεδομένα της υπόθεσης, στη συνέχεια οι ίδιοι οι νομικοί έρχονταν στην παράσταση για να αντιληφθούν τις άλλες εκδοχές του εγκλήματος!

dario_home1Η πορνογραφία του πόνου αναφέρεται στη πολιτιστική μας εκπαίδευση με υπερβολικές δόσεις αστυνομικού δελτίου, ώστε να αναπληρωθούν οι συγκινήσεις που οι περισσότεροι αδυνατούν να νιώσουν. Η Ευρώπη του υποτιθέμενου πολιτισμού έχει πλούσιο παρελθόν – θυμηθείτε την παπική Ρώμη με τον ενημερωμένο με όλες τις λεπτομέρειες κατάλογο των δημόσιων εκτελέσεων! Μήπως σήμερα βρισκόμαστε ακόμα στην ίδια ρωμαϊκή αρένα; Όμως και εδώ διαθέτουμε την δυνατότητα της απόλυτης αντίστασης: το θανατηφόρο όπλο του γέλιου. Η κουλτούρα του γέλιου δείχνει και την ποιότητα ενός λαού. Υπάρχουν αυτοί που χαχανίζουν, αυτοί που ξεκαρδίζονται, αυτοί που έχουν την αίσθηση της ειρωνείας. Στο χέρι μας είναι να ξεφύγουμε από τους πρώτους και να ενταχθούμε στους άλλους, έχοντας το γέλιο και την ειρωνεία ως νέος τρόπος απάντησης και κριτικής σε εκείνους που ακυρώνουν τις ζωές μας.

ANNIVERSARIO MANI PULITE AL PALAVOBISΟ λόγος του Φο μετατρέπεται σε απόσταγμα ενός αξιοζήλευτου βίου που ρέει καταρρακτωδώς και αναφέρεται στα πάντα: στους γονείς του (τον σοσιαλιστή σταθμάρχη πατέρα του, την διαισθαντική μητέρα του), την Φράνκα Ράμε (χωρίς εκείνη δεν θα κέρδιζα), τον πατέρα της (προοδευτικό «παπαδοφάγο» κωμικό που διέθετε τις εισπράξεις της βραδιάς σε απεργούς εργάτες), το Νόμπελ (που έκανε τους Ιταλούς να σκυλιάσουν και τον ίδιο να κάνει για πρώτη φορά την σουηδική ακαδημία να ξεκαρδιστεί στα γέλια), μια ταινία με τον Παζολίνι που δεν έγινε ποτέ, το ανοιχτό τους σπίτι σε οποιονδήποτε επισκέπτη, την μανία για του για τις καλές τέχνες, τα σχέδια που πάντα τον βοηθούν να σκέφτεται και να λύνει τα προβλήματα της πλοκής – δείγμα των οποίων διανθίζει το βιβλίο.

Ο Ντάριο Φο παραμένει αισιόδοξος ακόμα και μέσα στην πιο αγιάτρευτη ασθένεια, την ηλικία. Χτυπημένος από το εγκεφαλικό, με όραση λειψή και με μνήμη που ξεγλιστράει, μαθαίνει πεισματικά να ζωγραφίζει και απολαμβάνει την μέγιστη ειρωνεία των γηρατειών: την ελευθερία. Όταν γερνάς, λέει, δεν έχεις πια τίποτα να αποδείξεις σε κανέναν, δείχνεις το αληθινό σου πρόσωπο, είσαι ο εαυτός σου. Ούτως ή άλλως το μεγάλο στοίχημα της ζωής του πάντα ήταν ένα: Να προσπαθείς να βρεις την ισορροπία στο μέγιστο της ανισορροπίας, στη ρευστότητα, στη συστηματική αστάθεια….

1-68194_0x410Εκδ. Καστανιώτη, 2014, μτφ. Ανταίος Χρυστοστομίδης, σελ. 171 [Dario Fo, Il mondo second Fo, 2007]. Με σχέδια του συγγραφέα.

Σημ. Ο έρωτας και η ειρωνεία. Τέσσερις ιστορίες του Ντάριο Φο εδώ και δυο θεατρικές παραστάσεις του Τυχαίου Θανάτου ενός Αναρχικού εδώ κι εδώ.

Πρώτη δημοσίευση: mic.gr, Βιβλιοπανδοχείο 154: Fo Fighter ή Ένα γέλιο θα σας θάψει!

17
Μαρ.
14

Στο αίθριο του Πανδοχείου, 147. Τάκης Σπετσιώτης

ΤΣΠερί γραφής

Θα μας συνοδεύσετε ως την θύρα του τελευταίου σας βιβλίου;

Εδώ προκύπτει θέμα με τον καρμικό μου αριθμό, που είναι το 2. Το τελευταίο μου βιβλίο ήταν λοιπόν δύο ολιγοσέλιδα βιβλία, 75 – 80 σελίδων το καθένα. Το ένα ήταν ένα θεατρικό έργο που δεν είχε παιχτεί, με τίτλο “ Το άλλο κρεβάτι’’, εμπνευσμένο από ένα ομότιτλο ημιτελές κείμενο του Κώστα Ταχτσή, του οποίου εγώ εφεύρα την μυθοπλασία, την εξέλιξη και το τέλος, πάντα στηριγμένος σε αυθεντικά ντοκουμέντα. Πρόκειται στην ουσία για αυτονομημένο έργο από τον Ταχτσή, στο οποίο ο ήρωας, ο ψυχαναλυόμενος συγγραφέας Ερμής, φανταστικά δολοφονείται αλλά και φανταστικά ανασταίνεται.

b143249Το δεύτερο βιβλίο μου, που μαζί με το “΄Αλλο κρεβάτι” κυκλοφόρησε από τον ίδιο εκδότη – Άγρα – την ίδια μέρα, ήταν μια μικρή νουβέλα με τον τίτλο «Γραμματικός σ’ ένα παιδί του δρόμου», την οποία χαρακτηρίζω ‘‘Λαϊκή περιπέτεια’’. ΄Ηταν κι αυτό ένα κείμενο που το 2007 είχε μείνει έξω από τη συλλογή κειμένων μου ‘Τριανδρίες και Σία’ (από την ΄Αγρα ξανά), δεν είχα φανταστεί ότι θα κυκλοφορούσε αυτόνομο, το πρότεινα στον εκδότη μου και έγινε αποδεκτό. Διηγείται την ιστορία ενός νεαρού άστεγου, μεροκαματιάρη μικροπωλητή το πρωί και rent boy τη νύχτα, που τον περιμαζεύει στο σπίτι του ένας σαραντάρης καθηγητής αγγλικών και διανοούμενος, αρχίζοντας, ενώ μιλάει ο νεαρός, να γράφει καθ’ υπαγόρευσιν τη ζωή του.  Που είναι – θα το μαντέψατε – ένα κομμάτι από την ζωή των περιθωριακών στην ειδικά αθηναική κοινωνική αθλιότητα των τελευταίων χρόνων. Κατά μία περίεργη αίσθηση, που δεν μπορώ να εξηγήσω, θεωρώ αυτά τα βιβλία σαν αυτόνομα αλλά και σαν ένα μαζί. Η κριτική δεν τα είδε έτσι. Περισσότερες αναφορές έγιναν στον ‘‘Γραμματικό’’. Με την εξαίρεση ενός εύστοχου κειμένου που έγραψε η κ. Λίνα Πανταλέων η οποία τα εξετάζει μαζί, ισόποσα και ισόχρονα.

b143250Θα μοιραστείτε μια μικρή παρουσίαση –εισαγωγή στο κάθε σας βιβλίο χωριστά (είτε σε μορφή επιγραμματικής παρουσίασης, είτε γράφοντας για το πότε, πώς, υπό ποιες συνθήκες και ποιους πόθους συνεγράφησαν;

Έγραφα από παλιά, από τα χρόνια του Δημοτικού, και δημοσίευα σε εφημερίδες και περιοδικά ως μαθητής Γυμνασίου. Εμφανίστηκα ταυτόχρονα σχεδόν με δύο μικρού μήκους ταινίες, την ‘‘Λίζα και η άλλη’’ το 1976 και την ‘‘Καλλονή’’ το 1977. Το 1978 δημοσίευσα σ’ ένα βραχύβιο λογοτεχνικό περιοδικό που λεγόταν ‘Καμπύλη’ ένα μου διήγημα με τίτλο ‘‘Μια φιλία’’. Ψαχνόμουνα ακόμα, δεν ήξερα τι θ’ ακολουθήσω, η παιδεία μου η λογοτεχνική, πολύ αυστηρού… μικρομέγαλου παιδιού, μου απαγόρευε να δω την συγγραφή σαν επάγγελμα. Την πάτησα λοιπόν, θεωρώντας … επάγγελμα τον κινηματογράφο, και δή στην Ελλάδα! Σημασία έχει πως όλα ξεκινούσαν από την η συγγραφή για μένα. Άλλωστε και η ‘‘Λίζα και η άλλη’’ και η ‘‘Αναπαυτική μεριά’’, η πρώτη μου μεγάλου μήκους ταινία το 1981, είχαν σαν βάση το κείμενο. Οι εικόνες ήταν απλώς το χαλί, ο τόπος ακρόασης του κειμένου.

19068Βιβλίο πρωτοεξέδωσα το 1996, το ‘Στον Κώστα Ταχτσή αντί στεφάνου’. Ήθελα να πω πράγματα που με έπνιγαν, είχαν συσσωρευτεί μέσα μου, και δεν είχα τον χρόνο, ασχολούμενος πάνω από δεκαπέντε χρόνια με τον κινηματογράφο, να τα πω, κι έτσι τα έβαλα σ’ένα βιβλίο που ήταν σα να γράφτηκε από μόνο του το φθινόπωρο του 1995, σε τρεις μόλις μήνες! Ξεκίνησα γράφοντας μια μαρτυρία για τον Ταχτσή, που τον είχα γνωρίσει το ’74, είχαμε αποπειραθεί να συνεργαστούμε το 1983, να μεταφέρω ένα του διήγημα στην τηλεόραση ως τηλεταινία, είχαμε αποτύχει, κι όλη αυτή την ιστορία διηγούμαι στον ‘‘Ταχτσή αντί στεφάνου’’, μαζί μ’ άλλα πολλά, σε ένα, θα το έλεγα, από κεφάλαιο σε κεφάλαιο ‘μεταμορφωνόμενο βιβλίο’’. Με την έννοια ότι δεν ανήκει σε κανένα λογοτεχνικό είδος, είναι και πεζογραφία και κριτική και ντοκιμαντέρ και ποίηση και αναμνήσεις και σχέδιο βιογραφίας διπλό – δικής μου και του Ταχτσή -, κλπ. ΄Οταν ξαναεκδόθηκε αναθεωρημένο το 2006 με τίτλο ‘‘Ταχτσής – Δεν ντρέπομαι’’ έβαλα ως επίτιτλο ‘Λογοτεχνικό χρονικό’. Η διαμαρτυρία ήταν η αφετηρία μου για να γράψω. Ο πόνος, επειδή είχε απορριφθεί ως ‘ακατάλληλο’ ένα μου σενάριο από το Κέντρο Κινηματογράφου, αν και είχε χρηματοδοτηθεί η συγγραφή του από το ευρωπαικό ταμείο σεναρίου. Είχα ταυτισθεί με τον Ταχτσή, απογοητευμένο επίσης, επειδή δεν είχε πετύχει να γίνει ταινία το ‘ ‘Τρίτο Στεφάνι’’.  Εκείνη την εποχή μιλούσα νοερά μαζί του.

XaireΤο βιβλίο που πάντα λογάριαζα να εκδώσω, ήρθε τρία χρόνια μετά. ΄Ηταν μια εκτενής μελέτη για την τέχνη του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη, το ‘‘ Χαίρε Ναπολέων’’- ΄Αγρα 2009. Στην ταινία μου του 1985 ‘‘Μετέωρο και Σκιά’’ για τον ποιητή – ίνδαλμα της αξέχαστης αλλά και λίγο προβληματικής εφηβείας μου, δεν χωρούσαν όσα ήθελα να πω για το αμφιλεγόμενο έργο του. Κυρίως τα πεζά του ποιήματα, που έβρισκα ότι είχαν το πιο ιδιαίτερο βάρος απ’ ό,τι έγραψε. Ανθολόγησα έναν ικανό αριθμό από πεζοτράγουδα που μάζευα χρόνια, μαζί με την μελέτη, τις σημειώσεις κι έβαλα και εικόνες. Κάποιοι με κατηγόρησαν ότι υποτιμώ τον εαυτό μου, βάζοντας εικόνες στο σοβαρό και αυστηρό είδος του δοκιμίου.Δεν ήθελα καθόλου να πάρω ύφος φιλολογικού τιμητού – θα ήταν αστείο, ιδίως για τον Λαπαθιώτη! -, και ακαδημαικού. Απλώς να προχωρήσω την κριτική λίγο παραπέρα για τον αισθητισμό ως υπαρξιστικό κίνημα ή φιλοσοφία ζωής. Μέχρι τότε για τον Λαπαθιώτη γράφονταν τα ίδια και τα ίδια, για την ζωή του, και ξανά απ’ την αρχή, Ντόριαν Γκρέυ και κλισέ.

b77849Το κομμένο κινηματογραφικό μου σενάριο του 1993 έγινε μυθιστόρημα, το ‘‘Δελτίον ταυτότητος’’, από την ΄Αγρα το 2003. Δεν ήταν μόνο η εξιστόρηση της εσωτερικής διαμόρφωσης του κεντρικού ήρωά μου Παύλου Μέρλου, μουσικού και συγγραφέα, αυτό που ήθελα να διηγηθώ. Ούτε ο κόσμος του έρωτα ως σεξουαλικό ξύπνημα της σάρκας στην ηλικία των δώδεκα ή ως αισθηματικό, ερωτικό πάθος στην ηλικία των είκοσι χρόνων. Ούτε ο κόσμος της επαρχίας και της πρωτεύουσας, μέσα από την μυθολογία των μικρών και μεγάλων λιμανιών που κουβαλούσα από τις ταινίες της παιδικής μου ηλικίας. ‘‘Η Αγνή του λιμανιού’’ και το ‘‘Λιμάνι των Αποκλήρων’’. ΄Ηθελα, γράφοντας για τα δικά μου βιώματα, να διατρέξω συνειδητά – ει δυνατόν – όλη τη γκάμα της λογοτεχνίας που είχα διαβάσει από παιδί, ακόμη και παραλογοτεχνίας. Προκειμένου να δώσω μορφή στο εγχείρημά μου και να πιάσω αυτό που είναι για μένα η έννοια της ταυτότητας : ταυτότητα σημαίνει το να αποτελείς μέρος του περιγύρου σου αλλά και, ταυτόχρονα, το να είσαι τόσο διαφορετικός από αυτόν.

b119920Το βιβλίο μου ‘‘Τριανδρίες και Σία’’ με ιστορίες και κείμενα είναι ένα απάνθισμα των καλύτερων κειμένων μου μιας εικοσιπενταετίας, για την λογοτεχνία, τον κινηματογράφο, καθώς και εσωτερικής εξομολόγησης.

΄Εχετε γράψει σε τόπους εκτός του γραφείου σας/σπιτιού σας;

Χα χα! Μικρός, σε σχολικά τετράδια, στα βράχια της Ερμιόνης, δίπλα στη θάλασσα. Ως σεναριογράφος, τη νύχτα, σε λεωφορεία, επιστρέφοντας στο σπίτι από ιδιαίτερα μαθήματα αγγλικών. Πολύ συχνά, ως και σήμερα, σε καφενεία του κέντρου ή απόκεντρα, υποβαθμισμένων και ταυτόχρονα ειδυλλιακών συνοικιών, όπου για τους άλλους θαμώνες είμαι πάντα ‘‘εκείνος που γράφει και διαβάζει’’.

Σας ακολούθησε ποτέ κανένας από τους ήρωες των βιβλίων σας; Μαθαίνετε τα νέα τους;

Ο Άρης Κορτέσης του ‘‘Δελτίου ταυτότητος’’, ο b105828ωραίος έφηβος, δεν είναι πια νέος. ΄Εχουμε συχνή τηλεφωνική επαφή. Του Νικήτα του ‘‘Γραμματικού’’ έχω κάμποσα χρόνια να ακούσω νέα. ΄Οσο για τον Λάμπρο, του ‘‘Δελτίου’’ ξανά, με το αρχετυπικό όνομα από τον Σολωμό, ε, αυτός είναι πια όλοι οι άντρες που γνώρισα στη ζωή μου. Αλλά, ξέρετε κάτι; ΄Οταν βγαίνω απ’ τις σελίδες, αυτοί οι ήρωες, όσο κι αν βασίστηκαν σε πραγματικά πρόσωπα, ποτέ δεν είναι οι ίδιοι με τα πρότυπά τους.

Ποιος είναι ο προσφιλέστερός σας τρόπος συγγραφής; Που και πώς παγιδεύετε τις ιδέες σας;

Η ζωή, οι εμπειρίες μου μού δίνουν τις ιδέες για συγγραφή. Προσφιλής μου τρόπος είναι ωστόσο να μην αναλώνομαι απλά και μόνον στην καταγραφή του βιωθέντος, όσο κι αν αποτελεί πλεονέκτημα. Να το κάνω να αφορά και πέρα από μένα. Και να τού δίνω και μια αξία αισθητική μέσα από την γλώσσα. Πριν και πάνω απ’ όλα γράφω για την γλώσσα. ΄Οπως και διαβάζω άλλωστε.

Εικόνα (14)(1)Εργάζεστε με συγκεκριμένο τρόπο; Ακολουθείτε κάποια ειδική διαδικασία ή τελετουργία; Επιλέγετε συγκεκριμένη μουσική κατά την γραφή ή την ανάγνωση. Γενικότερες μουσικές προτιμήσεις;

Παλιότερα έγραφα πρώτα χειρόγραφο και στη συνέχεια το δακτυλογραφούσα. Τώρα γράφω κατευθείαν πια στον υπολογιστή. Αλλά όταν γράφω σε καφενείο, γράφω ξανά στο χέρι. Αν και δεν επιλέγω συγκεκριμένη μουσική όταν γράφω, μου αρέσει η ερώτηση που μου κάνετε. Η μουσική, μετά το γράψιμο, είναι η τέχνη που με λυτρώνει. Παλιά ρεμπέτικα, λαικά, και όλντ τάιμς τζαζ. Κινούμαι μουσικά στο κλίμα των μπλουζ των πέριξ των μεγαλουπόλεων. Στην ελεγειακή ατμόσφαιρά τους, στην θρησκευτικότητα και τον αποκλεισμό τους από την μεγάλη τέχνη.

Ποιες είναι οι σπουδές σας και πώς βιοπορίζεσθε; Διαπιστώνετε κάποια εμφανή απορρόφηση των σπουδών και της εργασίας σας στην γραφή σας ( π.χ. στην θεματολογία και τον τρόπο προσέγγισης);

Εικόνα (18)Σπουδές σκηνοθεσίας κινηματογράφου. Κάποιες τηλεοπτικές και ελάχιστες θεατρικές σκηνοθεσίες είχαν βιοποριστικό σκοπό, με ελάχιστα χρήματα για μένα. Κάποια πνευματικά δικαιώματα από ταινίες μου που εισέπραξα, κυρίως από το ‘‘Μετέωρο και Σκιά’’, από κάποιες προβολές στην εδώ κρατική τηλεόραση και από την κυκλοφορία του σε dvd στη Νέα Υόρκη ήταν οικονομικά ξελασπώματα. Για τη ρουτίνα; Κανά δυό μούφα επαγγέλματα. Από διδασκαλία ιδιαιτέρων αγγλικών μέχρι διορθώσεις τυπογραφικών δοκιμίων. Ναι, όσον αφορά την απορρόφηση, γράφω λίγο σα να σκηνοθετώ, όπως εξάλλου και σκηνοθετώ σα να γράφω.

Γράφετε πεζογραφία αλλά και θέατρο. Θα συνεχίσετε να ισορροπείτε ανάμεσα στα δύο; Βλέπετε κάποιο να επικρατεί;

Εικόνα (17)Δεν γράφω μόνον αυτά τα δύο είδη, αλλά και μαρτυρία, δοκίμιο.Δεν αισθάνομαι ότι μπορώ να αφοσιωθώ αποκλειστικά και μόνο σ’ένα είδος λόγου. Είμαι λίγο αλητάκος ως προς αυτό. Βαριέμαι το ένα και μόνο είδος. Σουλατσάρω λιγάκι σαν Πρωτέας, αρκεί να μπορώ να προωθήσω τις ιδέες μου. Να βρώ κάθε φορά την πιο ταιριαστή φόρμα που κατά την κρίση μου τις εκφράζει. Δεν πιστεύω ότι ελλοχεύει κίνδυνος μη ισορροπίας όταν καλλιεργείς περισσότερα από ένα είδη, γράφοντας… Άλλωστε θαυμάζω πολυσχιδείς δημιουργούς, σαν τον Κοκτώ λ.χ.

Έχετε γράψει ποίηση; Αν όχι, γιατί;

Έχω γράψει μια ποιητική συλλογή που παραμένει ανέκδοτη, αν και είχαμε κανονίσει με τον εκδότη μου Σταύρο Πετσόπουλο να έβγαινε το 2010. Κάποια προβλήματα την εμπόδισαν και ξεχάστηκε.

ΛαπαθιώτηςΑν είχατε σήμερα την πρόταση να γράψετε μια μονογραφία – παρουσίαση κάποιου προσώπου της λογοτεχνίας ή γενικότερα, ποιο θα επιλέγατε;

Ακριβώς όπως το διατυπώσατε : «Αν είχα σήμερα την πρόταση…». Επειδή έχω γράψει δύο μονογραφίες, για τον Λαπαθιώτη και τον Ταχτσή, ξέρω τι δύσκολο είδος είναι, πόσο από μέσα σου πρέπει να βγαίνουν οι συγγραφείς για τους οποίους γράφεις για να μην είναι οι μονογραφίες  σου ανεκδοτολογικές μαρτυρίες μόνον ή  άνοστες φιλολογικές διατριβές. ΄Η να βγαίνεις εσύ κατά κάποιο τρόπο μέσα από αυτούς.Και το είδος δεν θεωρείται πολύ εμπορικό γι’ αυτό οι προτάσεις σπανίζουν ή δεν γίνονται ποτέ. Γράφεις για κάποιον άλλο σημαίνει ταυτίζεσαι και λιγάκι μαζί του. Και με πόσους μπορείς να ταυτίζεσαι στην έκταση και το βάθος που μια μονογραφία απαιτεί; Μμμ…

Τι γράφετε τώρα;

Έχω μισοτελειωμένο ένα αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα, θέλει κάμποση δουλειά ακόμη. Και είμαι στα πρώτα κεφάλαια ενός δοκιμίου. Αλλά έχω αδρανήσει κάπως, ίσως φταίει η αβεβαιότητα, η οικονομική κατάσταση… αρκούμαι να γράφω στο φεισμπουκ μικρά κείμενα, σαν συνθήματα σε τοίχο… Ζούμε δύσκολες μέρες σαν έθνος, η καθημερινότητά μας έχει επηρεασθεί. Και το ίδιο το βιβλίο περνάει δύσκολη εποχή… Θα δούμε…

ΤαχτσήςΠερί ανάγνωσης

Αγαπημένοι σας παλαιότεροι και σύγχρονοι συγγραφείς;

Πρώτοι απ’ όλους αυτοί που με επηρέασαν στα χρόνια της εφηβείας και ασχολήθηκα με πάθος μαζί τους δύο ή και περισσότερες φορές, είτε ως σεναριογράφος – σκηνοθέτης, είτε ως συγγραφέας μελετητής τους ο ίδιος. Εννοώ τον Ροίδη, τον Καβάφη, τον Λαπαθιώτη, τον Ταχτσή.

Παρακολουθώ συστηματικά δοκιμιογράφους και στοχαστές επίσης. Τον Συκουτρή, τον Πηνιάτογλου, τον Καπετανάκη, τον ΄Αγρα, τον Νικολαρείζη, τον Δικταίο ως δοκιμιογράφο αλλά και ποιητή.

Κατά καιρούς έχω εντρυφήσει στο λογοτεχνικό έργο Ελληνίδων γυναικών λογοτεχνών. Μαρία Πολυδούρη, Λιλίκα Νάκου, Καίη Τσιτσέλη, Μαρία Λαμπαδαρίδου, Κατερίνα Αγγελάκη – Ρούκ, Μαργαρίτα Καραπάνου, Μαρία Μήτσορα και Τζένη Μαστοράκη.

9789602791516Οι ξένοι κλασσικοί με συντροφεύουν πάντα, κατά διαστήματα επανέρχονται. Ντοστογιέφσκι, Προυστ, Κοκτώ, Σελίν, Ζενέ, Γιουρσενάρ, Ντυράς, Τρούμαν Καπότε, Τζων Κέννεντυ Τούλ, οι εικαστικοί Gilbert and George ως ποιητές, ο Φουκώ ως θεωρητικός.

Αγαπημένα σας παλαιότερα και σύγχρονα βιβλία;

Τα ‘‘Συριανά διηγήματα’’ του Ροίδη, τα ‘‘Ρέστα’’ του Ταχτσή, η ‘‘Εισαγωγή στο Συμπόσιο του Πλάτωνα’’ του Συκουτρή, το ‘‘Ημερολόγιο’’ της Μαρίας Πολυδούρη, η ‘‘Ξεπάρθενη’’ της Λιλίκας Νάκου, το ‘‘Aδριανού Απομνημονεύματα’’ της Γιουρσενάρ, το ‘‘Λευκό βιβλίο’’ του Κοκτώ, το ‘Ημερολόγιο ενός κλέφτη’’ του Ζενέ, το  ‘‘Rien ne va plus’’ της Μαργαρίτας Καραπάνου, το ‘‘Τhe Νeon Βible’’ του Τζων Κέννεντυ Τούλ, το ‘‘Side by Side’’ των Gilbert and George, και ‘‘Οι μη κανονικοί’’ του Φουκώ.

Αγαπημένα σας διηγήματα;

Abbott.Cocteau.hΤώρα πέσατε διάνα επειδή λατρεύω αυτό το είδος. Το ‘‘Παράπονο του νεκροθάπτου’’ του Ροίδη, το ‘‘Εις το φως της ημέρας’’ του Καβάφη, το ‘‘Μια διπλωματική ιστορία’’ του Ταχτσή, το ‘‘Ποσοστό συμμετοχής’’ της Μαρίας Μήτσορα, τα ‘‘Πουλιά’’ της Ζυράννας Ζατέλη, το ‘‘Νύχτα σε ξένο σπίτι’’ του Αλέξανδρου Μπάρα, το ‘‘Ωρολόγιον του Αγίου Σουλπικίου’’ του Φαίδρου Μπαρλά, το ‘‘Μια νύχτα φιλίας με τον Λούις ΄Αρμστρογκ’’, του Τάκη Κανελλόπουλου, τις ‘‘Φυσικές ανάγκες’’ του Αλέξανδρου Αδαμόπουλου. Θα περιοριστώ σ’ αυτές τις ‘‘εννέα μούσες’’ από την γλώσσα μας γιατί αλλιώς ο κατάλογος θα γινόταν μακρύς και κουραστικός.

Σας έχει γοητεύσει κάποιος σύγχρονος νέος ΄Ελληνας λογοτέχνης;

Ομολογώ ότι δεν πολυπαρακολουθώ συστηματικά τinitiales-Durasην ελληνική λογοτεχνία του σήμερα για να μπορέσω να εκφραστώ για κάποιον ως σύνολο. Φοβάμαι πως θα αδικούσα πρόσωπα και έργα.

Αγαπημένος ή και ζηλευτός λογοτεχνικός χαρακτήρας;

Η Ρασκόλνικωφ από το ‘‘΄Εγκλημα και Τιμωρία’’ του Ντοστογιέφσκι. Πολύ ζωντανός άνθρωπος. Σπαρακτική η μητέρα του.

Αγαπημένο σας λογοτεχνικό περιοδικό ‘‘ενεργό’’ ή μή; Κάποιες λέξεις για τον λόγο της προτίμησης;

Οταν ήμουν έφηβος ήταν για μένα μυθικό το ‘‘Τραμ’’, όπου είχε δημοσιεύσει την ‘ Διπλωματική Ιστορία’’ του ο Ταχτσής, και ο Ηλίας Πετρόπουλος το ποίημα ‘‘ Σώμα’’. Το περιοδικό εξαιτίας του ποιήματος και ενός διηγήματος, του Λιβεριάδη νομίζω, είχε διωχθεί τότε από την χουντική λογοκρισία για άσεμνα δημοσιεύματα, προσβολή δημοσίας αιδούς, είχαν πάει οι εκδότες σε δικαστήρια κλπ. Από τα ακόμη ‘‘ενεργά’’ – απ’ όσο ξέρω – περιοδικά, το ‘‘Δέντρο’’ με το οποίο συνεργάστηκα και έχω αναμνήσεις.

Alberto Giacometti, “Portrait of Jean Genet”, 1954 – 1955Τι διαβάζετε αυτόν τον καιρό;

Ξαναδιαβάζω με ενδιαφέρον τον Κοκτώ, και βλέπω και κάποιες από τις ταινίες του που κατάφερα όπως όπως να βρω. Το γοητευτικότατο ‘‘Αίμα ενός ποιητή’’….

Διαβάζετε λογοτεχνικές παρουσιάσεις και κριτικές; ΄Εντυπες ή ηλεκτρονικές; Κάποια ιδιαίτερη προτίμηση στις μεν ή (και) στις δε;

Μπα. Μόνο αν τύχει ή αν μ’ενδιαφέρει ένα βιβλίο. Δεν είμαι στο σινάφι το λογοτεχνικό, δεν παρακολουθώ την κίνηση. Και προτιμώ την κριτική την στεγασμένη στα βιβλία. Τα ‘‘Δοκίμια Κριτικής’’ του Νικολαρείζη, βιβλίο του 1962, είναι ένα από τα πιο πρόσφατά μου αναγνώσματα, όσον αφορά την κριτική. Από κει να καταλάβετε που βρίσκομαι, χαχαχα!

Θα μας γράψετε κάποια ανάγνωση σε αστικό ή υπεραστικό μεταφορικό μέσο που θυμάστε ιδιαίτερα; (μέσο – διαδρομή – βιβλίο – λόγος μνήμης)

John Kennedy TooleΤην ανάγνωση του ‘‘΄Ισκιου των ανθισμένων κοριτσιών’’ του Προυστ, τριάντα χρόνια πριν, σ’ ένα ταξίδι στην Αίγυπτο, το 1984, γράφοντας και το σενάριο της ταινίας ‘‘Μετέωρο και Σκιά’’. Από το Κάιρο ως το Λούξορ, με τραίνο, είχα μεθύσει με φράσεις του Προύστ όπως: «Η ευτυχία που μου δινόταν να μην αποχωριστώ την Ζιλμπέρτ μ’έκανε να λαχταρώ αλλά να μην είμαι άξιος να γράψω κάτι καλό που να μπορώ να το δείξω στον κύριο ντε Νορπουά.΄Υστερ’ από μερικές προκαταρκτικές σελίδες, η απελπισία έκανε την πένα να πέφτει από το χέρι μου, έκλαιγα από λύσσα όταν σκεφτόμουνα πως δεν θα είχα ποτέ ταλέντο…» Θυμάμαι ένα χολερικό φίλο που με συνόδευε και, βλέποντάς με τόσο απορροφημένο από τον Προύστ, μού πέταξε μια μπηχτή: ‘‘Ε, καλά πια,  πώς κάνεις έτσι….Δεν είναι και ο ΄Ομηρος!’’ – χαχα!

Περί αδιακρισίας

Πώς εμπλέκεστε με τον κινηματογράφο αλλά και το θέατρο; Θα μοιραστείτε ένα διάγραμμα της σχετικής πορείας σας και των εμπειριών σας;

Μαρία ΠολυδούρηΠολύ οδυνηρή ιστορία αυτή του κινηματογράφου. ΄Ηταν το Ζενίθ και το Ναδίρ μου ταυτόχρονα. Μετά το ‘‘Μετέωρο και Σκιά’’ μούχε δοθεί η εντύπωση μιας αντιμετώπισης απ’ το σινάφι ότι δεν θα μπορούσα να κάνω και κάτι άλλο – τόλεγαν κιόλας. Με χίλια βάσανα, με την βοήθεια συναδέλφων, τεχνικών και ηθοποιών που με εκτιμούσαν έκανα τα ‘‘Κοράκια ή το Παράπονο του Νεκροθάφτη’’, μια ταινία που δεν τής βρήκαν τίποτα καλό τότε. Οι προσπάθειες εύρεσης χρηματοδότησης, η αβεβαιότητα, η απειρία, η εμπλοκή με τη δουλειά μου σε ψυχαναγκαστικό βαθμό, λες κι εξαρτιόταν όλη η ζωή μου από μια ταινία! – ήμουν και νέος, ούτε καν σαράντα εκείνη την εποχή, άπειρος – έβγαλαν στην επιφάνεια τον χειρότερο εαυτό μου. Δεν με αναγνώριζα, έτσι επιθετικός όπως γινόμουν. ΄Οταν απορρίφθηκα για ένα σενάριο στο οποίο προσέβλεπε σοβαρά το Ευρωπαικό Ταμείο Σεναρίου, ένιωσα πια σα νάβρισκα πάνω σε τοίχο – καμία επικοινωνία με το κινηματογραφικό σινάφι. Απειλήθηκε η υγεία μου, γι’ αυτό και σταμάτησα να πηγαίνω…προτάσεις στο Κέντρο Κινηματογράφου. ΄Αρχισαν τότε κάποιοι να με κατηγορούν ότι παραιτήθηκα αμαχητί – οι ίδιοι που, ως μάχιμο, λέγανε : «Πάλι ο Σπετσιώτης… Θα βγάλει πολλά λεφτά αυτός…». Δεν μάσησα. ΄Ενιωθα τι είχε συμβεί : η φλόγα μου με είχε κάψει. Σήμερα, είκοσι χρόνια μετά, σκαλίζοντας τη στάχτη, ξέρω καλά ότι είχε συμβεί – εν μέρει εξαιτίας του χαρακτήρα μου, εν μέρει εξαιτίας του χώρου -, το μοιραίο: είχε κλείσει κύκλος, βίωνα ένα θάνατο.

Με το irving-penn-truman-capote-new-york-1948-772293θέατρο δεν είχα σκεφτεί ποτέ να ασχοληθώ. Σκηνοθέτησα τρία – τέσσερα πραγματάκια ύστερα από παραγγελία. Την περίοδο 1999 – 2001 στο θέατρο ‘Χυτήριο’ η παράσταση της ‘Ψυχολογίας Συριανού συζύγου’ είχε πάει πολύ καλά, εισπρακτικά και από άποψη υποδοχής από τους κριτικούς. Ξαναπήγα σε διάφορα θέατρα με ένα μου project, αλλά δεν μού έδωσαν ξανά σημασία. Δέχτηκα την πρόταση ενός παλιού, αγαπητού συναδέλφου μου από τον κινηματογράφο να σκηνοθετήσω – το ήθελε εκείνος, το αισθανόταν έτσι –, ένα θεατρικό που είχε γράψει. Και πού δεν πήγε ο άνθρωπος! Μοναχός του πήγε, ξαναγύρισε μοναχός: «Να κάνει κινηματογράφο ο Σπετσιώτης..» κλπ. Είχε φρίξει ο χριστιανός: «Τέτοια εχθρότητα δεν την έχω ξανασυνατήσει, μανάρι μου…»

louis-ferdinand-celine-1-by-ci-fijΠαρακολουθείτε σύγχρονο κινηματογράφο ή θέατρο; Σας γοήτευσε ή σας ενέπνευσε κάποιος σκηνοθέτης, ταινία ή θεατρική σκηνή;

Πολύ σπάνια, μόνο όταν με καλούνε και πάλι όχι πάντα. Παρακολουθώ κάποιους νέους που καταπιάνονται σήμερα, θεατρικά, με θέματα που  είχα καταπιαστεί τριάντα χρόνια πριν εγώ, στον κινηματογράφο… Ελάτε κύριε Σπετσιώτη…Και πάω…Αλλά δεν πολυκυκλοφορώ σε παραστάσεις.. βερνισάζ…πρεμιέρες…ζω στη ζούλα… λαικός άνθρωπος… αφανής, που οι συνήθειες της τάξης του και το πορτοφόλι του δεν τού επιτρέπουν την αγορά εισιτηρίων θεάτρου… Στη γειτονιά – ζω κοντά τριάντα χρόνια στα ΄Ανω Πετράλωνα-, έχουμε ακόμα θερινούς κινηματογράφους. Τον λαικό ‘Ζέφυρο’ και το αστικό ‘Θησείο’.. Βλέπω κάποιες επαναλήψεις, καμιά φορά και καινούργιες ταινίες… Αλλά όχι πια, φοβάμαι, με πολλή ζέση…

Οι εμπειρίες σας από το διαδικτυώνεσθαι;

gilbert and george silver tagsΠαρακολουθώ το διαδίκτυο από το 2007. Με μύησε κάποιος φίλος μου, καταρχάς για να γράφω στο Word, είχα κουραστεί χρόνια από την γραφομηχανή.. Ωραία εμπειρία να ψάχνω σπάνια βιβλία στην Αγγλία και την Αμερική… ήταν σαν να πήγαινα σε…ηλεκτρονικό Μοναστηράκι… και κάποια αγγλικά άρθρα που τύπωνα…και κάποια σπάνια φιλμς στο You tube.Eδώ κι ενάμιση μήνα και στο Facebook…Το διασκεδάζω… Αρκεί να μην μάς υποκαθιστά… Να μην είναι μόνον εικονικό όλο αυτό. Να είναι ένα μέσο για να βρεθούμε και όχι ο αυτοσκοπός: Μιλάμε στα τσατ; Τα είπαμε όλα. ΄Ε, όχι δεν τα είπαμε! Να τα πούμε κι από κοντά!

proust4 Αν κάποιος σας χάριζε την αιώνια νιότη με αντίτιμο την απώλεια της συγγραφικής ή της αναγνωστικής σας ιδιότητας θα δεχόσαστε τη συναλλαγή;

Όχι. Δεν ανήκω σ’ αυτούς που υπερεκτιμούν την αξία της νιότης. Παραδοξολογώντας, ο Ουάιλντ είχε πει κάτι πολύ σωστό: “ Η νεότης, τι θείο δώρο! Και τι ανοησία της φύσεως να τη δίνει σε μικρά παιδιά!’’ Δεν ξέρουμε να τα απολαύσουμε όλα όταν είμαστε νέοι… Δεν χρειάζεται μόνον ο ενθουσιασμός αλλά και η εμπειρία.

Κάποια ερώτηση που θα θέλατε να σάς κάνουμε μα σάς απογοητεύσαμε; Απαντήστε την…

Καμία. Το ερωτηματολόγιό σας ήταν ωραίο, το απάντησα με κέφι, και, μιας και δεν έχουμε γνωριστεί, θα ήθελα να σάς γνωρίσω και από κοντά. Σας ευχαριστώ….

Στις εικόνες: σκηνή από ταινία Κοράκια ή το Παράπονο του Νεκροθάφτη, στιγμιότυπο από το γύρισμα της ίδιας ταινίας, Ναπολέων Λαπαθιώτης, Κώστας Ταχτσής, Jean Cocteau, Marguerite Duras, Jean Genet [πορτραίτο του Alberto Giacometti, 1954 – 1955], John Kennedy Toole, Μαρία Πολυδούρη, Truman Capote, Gilbert and Georg, Louis-Ferdinand Céline, Marcel Proust.

06
Μαρ.
14

Έλση Σακελλαρίδου – Θέατρο – Αισθητική – Πολιτική. Περι-διαβάζοντας τη Σύγχρονη Βρετανική Σκηνή στο γύρισμα της Χιλιετίας

Η ιδ1ιαίτερα καλλιεργημένη στον βρετανικό πολιτισμό θεατρική έκφραση πάνω στη σκηνή και εντός της κοινωνίας έχει ως αποτέλεσμα την διαρκή εκφραστική ανανέωση του θεάτρου της τόσο στην θεματική όσο και στη φόρμα του. Έτσι το βρετανικό θέατρο είναι ανοιχτό όσο κανένα άλλο προς όλα τα νέα ψυχοκοινωνικοπολιτικά φαινόμενα: από τους νέους πολέμους και τις ταξικές διαφορές μέχρι τις διαφορές φύλου, σεξουαλικότητας και φυλής, από την μετααποικιοκρατική σκέψη και πολυπολιτισμικότητα μέχρι τον χειρισμό των παραβατικών και των μειονοτικών,  από τα νέα ήθη της τρομοκρατίας και της παγκοσμιοποίησης μέχρι την διαδικτυακή επικοινωνία της μετα-ανθρώπινης εποχής. Ταυτόχρονα, προβληματίζεται πάνω στην ίδια του τη φύση, στην αυτονόμηση της παράστασης και την ψηφιακή επιρροή, στον θάνατο του συγγραφέα και την αυθεντία του σκηνοθέτη ενώ τροφοδοτεί και τον ανάλογο οργασμό εκδόσεων, μελετών και φυσικά συγγραφής νέων έργων. Όψεις αυτού ακριβώς του θεατρικού τοπίου εξετάζουν οι δώδεκα μελέτες της τελευταίας εικοσαετίας που απαρτίζουν τον εν λόγω τόμο.

2 PinterΣτο πρώτο μέρος εκτίθεται μια κριτική επισκόπηση των σημαντικότερων εξελίξεων της βρετανικής σκηνής κατά τις δυο τελευταίες δεκαετίες [1990 – 2010]. Εξετάζονται μεταξύ άλλων η εξέλιξη του πολιτικού/σοσιαλιστικού και του φεμινιστικού θεάτρου, η γενιά των νέων συγγραφέων, η αισθητική της σκληρότητας, το ζωντανό θέατρο, η τεχνολογικοποιημένη σκηνή. Ένα βασικό χαρακτηριστικό της νέας αυτής εποχής είναι η ανάπτυξη του οπτοκεντρικού και θεαματικού θεάτρου προς αντικατάσταση του περισσότερο λογοκεντρικού θεάτρου. Τα θατσερικά ιδεώδη της ιδιωτικότητας και του ατομισμού διάβρωσαν όλα τα επίπεδα της θεατρικής επικοινωνίας· η  σκληρή πολιτική σκέψη και η μαζική κοινωνική αντίδραση εξορίστηκαν από την σκηνή, ενώ κάθε πνεύμα συλλογικής αλληλεγγύης εξανεμίστηκε. Ταυτόχρονα υπήρξε μια εμφανής στροφή προς ξεχωριστά ή μειονεκτικά ή παραβατικά άτομα, με αποτέλεσμα κάθε αίσθηση του εμείς να έχει καταρρεύσει σε ένα αδύναμο «εγώ». Από την άλλη, ένα θέατρο «καταστροφής» αρνήθηκε να μεταδώσει μηνύματα ή να μετατραπεί σε προϊόν της αγοράς, ενώ αντιμετώπισε τον θεατή όχι ως πελάτη αλλά ως μύστη υπό υποσυνείδητη διέγερση.

4 howard barkerΟ Ντέιβιντ Έντγκαρ πρότεινε την εμπλοκή του ακροατηρίου με πρότυπο το καρναβαλικό μοντέλο του Μπαχτίν για την αντιεξουσιαστική έκφραση τω καταπιεσμένων, λειτουργώντας ως διανοητής και ιδεολόγος, πάντα αντίθετος στην θεατρική μεταφορά και πιστός υποστηρικτής ενός πολιτικού θεάτρου. Ο Χάρολντ Μπάρκερ ήταν αντίθετος: Το καρναβάλι δεν είναι επανάσταση. Μετά το καρναβάλι, μετά την πτώση της μάσκας, είσαι ακριβώς αυτό που ήσουν και πριν. Μετά τη τραγωδία, δεν είσαι σίγουρος για το ποιος είσαι. Και ακριβώς αυτή η εποικοδομητική αβεβαιότητα της τραγωδίας υπήρξε βασική του κατεύθυνση.

3 - David-HareΗ διάσταση μεταξύ δεσμευμένης και αδέσμευτης τέχνης παραμένει ένα μέγιστο ζήτημα. Ένα μεγάλο μέρος της θεατρικής δημιουργίας εξακολουθεί να αποτελεί συνειδητή αντίδραση στα οξυμένα προβλήματα (Έντουαρντ Μποντ, Χάουαρντ Μπάρκερ, Ντέιβιντ Χέαρ κ.ά.), ενώ άλλοι προσηλώνονται στην καταστροφή των προσωπικών σχέσεων, που αντανακλά μια τρομακτική κοινωνική αποσύνθεση· αρνούμενοι όμως να ηθικολογήσουν επάνω σ’ αυτή την καταστροφή (π.χ. Σάρα Κέην, Μαρκ Ρέιβενχιλ, Πάτρικ Μπάρμπερ). Είναι χαρακτηριστικό πως το έργο του τελευταίου δεν περιλαμβάνει σωματικά βίαιες σκηνές αλλά μεταθέτει τη βία στη χρήση της γλώσσας, χρησιμοποιώντας έναν πιντερικό λεκτικό βασανισμό.

sarah kaneO Μπέκετ πειραματίστηκε με τις συμβάσεις του ρεαλιστικού θεάτρου και ο Πίντερ με την φόρμα και τις γλωσσικές παγίδες, προτού εμφανιστεί ο Στόπαρντ με τα κειμενικά του παζλ, ο Μπάρκερ με τη ποιητική του σκληρότητα, ο Μποντ με τον μαρξιστικό μεταμοντερνισμό του, η Κέην με την «νέα κτηνωδία». Σε ιδιαίτερο κεφάλαιο η συγγραφέας αναζητά ακριβώς τις νέες περιπέτειες και τα νέα πειράματα του Σύγχρονου Βρετανικού Θεάτρου. Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου εξετάζονται ειδικότερα θεωρητικά ζητήματα γραφής και σύνθεσης του κειμένου, όπως η αντιστροφή της φασιστικής αισθητικής στους Χάρολντ Πίντερ, Σάρα Κέην και Χάουαρντ Μπάρκερ και οι μεταστάσεις του λόγου σε έργα του τελευταίου, ιδίως όταν συνδυάζονται διαφορετικές αφηγήσεις που θέτουν υπό αμφισβήτηση την φερεγγυότητά τους ή/και συγκροτούν μια νέα ιστορία.

Αντικείμενο του τρίτου μέρους αποτελεί η δυναμική του σκηνικού χώρου στους Μπέκετ και Πίντερ – ενός χώρου το τρομακτικό κενό του οποίου πρώτος εξερεύνησε ο Αρτώ και αργότερα επιχείρησε να ενοικήσει ο Πήτερ Μπρουκ. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει εδώ η διαπίστωση ενός κοινού σημείου αναφοράς στους Πίντερ και Μερλώ Ποντύ: πρόκειται για την επικέντρωση στο ζων σώμα, το οποίο αντιμετωπίζεται ως υποκείμενο της αντίληψης του κόσμου και της δημιουργίας διαλόγου ανάμεσα σε αυτό και στον φυσικό κόσμο. Η κοινή φαινομενA180AeWrt9Lολογική αντίληψη του χώρου συνοδεύεται από ανάλογη αντίληψη του χρόνου, που είναι εμφανής και στην γνωστή ατάκα της Άννα στο Old Times: Υπάρχουν πράγματα που θυμάμαι που μπορεί να μη συνέβησαν ποτέ, αλλά έτσι όπως τα ανακαλώ μ’ αυτόν τον τρόπο λαμβάνουν χώρα.

Μιλώντας για τον Πίντερ, κινδυνεύουμε να παρασυρθούμε από την ενδυνάμωση του πολιτικού του λόγου και του αριστερού – ακτιβιστικού χαρακτήρα του τα τελευταία χρόνια της ζωής του, ενώ η πραγματική του πρωτοτυπία βρίσκεται αλλού. Μιλάμε βέβαια για την λειτουργία των συναισθημάτων μέσα σε φορτισμένο χώρο. Η ανεξήγητα φορτισμένη ατμόσφαιρα δημιουργεί αισθήσεις σκοτεινιάς και απειλής μέσα στον καθημερινό μας χώρο, στο δωμάτιο. Ακριβώς τα δωμάτια θεωρούνται σύμβολα του διανοητικού και ψυχικού πεδίου των χαρακτήρων του· έχουν όμως και άλλες αναγνώσεις πέρα από την σημειολογική και αυτές αναζητά εδώ η συγγραφέας: τις συναισθηματικές φορτίσεις και εκρήξεις εντός του χώρου, την ιδιαίτερη ποιητική του, την διαμάχη των σωμάτων, την εισβολή της ανησυχίας και του τρόμου.

Samuel Beckett manuscript of MurphyΣτο τέταρτο μέρος ξεδιπλώνονται πτυχές της φεμινιστικής θεατρικής γραφής, όπως η αναθεώρηση και επανεγγραφή της ιστορίας και της μυθολογίας στο έργο της Τίμπερλεϊκ Ουέρτενμπεϊκερ και η «Οπτική της Περσεφόνης» στο έργο Deborah’s Daughter της Παμ Τζεμς, ενώ στο πέμπτο μέρος ο λόγος δίνεται στους Χάουαρντ Μπάρκερ και Χάρολντ Πίντερ που συνομιλούν με την ερευνήτρια. Ο πρώτος μας διαβεβαιώνει πως το θέατρό του περιλαμβάνει το αίτημα της απόδοσης της δικαιοσύνης, χωρίς να προβλέπει ούτε τιμωρία ούτε κάθαρση. Οι χαρακτήρες απλά διαβαίνουν και το μόνο που προσπαθεί ο ίδιος να κάνει είναι «να καταφέρει ένα ρήγμα στην καμπύλη της ηθικής». Εδώ ομολογείται η επίδραση του Ευριπίδη, ενός «πολύ υπονομευτικού συγγραφέα στα θέματα της τάξης και της κάθαρσης». Ο Πίντερ, από την άλλη, είναι βέβαιος πως το θέατρο δεν χρειάζεται κριτικούς αλλά ακροατήριο ενώ, όταν γράφει, το μόνο κοινό που έχει στο μυαλό του είναι ο εαυτός του, «αυτός είναι το ακροατήριό του». Για τον Πίντερ η γραφή είναι μια πράξη ελευθερίας κι ο ίδιος εστιάζει στην απειλή που υπάρχει παντού, «ακόμα και σ’ αυτό το δωμάτιο, αυτή τη στιγμή, πως δεν χρειάζεται να την ψάξει, αφού βρίσκεται εκεί, είναι παρούσα στη ζωή μας καθημερινά, πως απειλούμαστε από πανίσχυρες δυνάμεις κάθε στιγμή».

Εκδ. Παπαζήση, 2012, σελ. 402. Περιλαμβάνεται 20σέλιδο ευρετήριο όρων – εννοιών και 20σέλιδη βιβλιογραφία.

Στις εικόνες: Harold Pinter, Harold Barker, David Hare, Sarah Kane, σχέδια του Samuel Beckett.




Δεκέμβριος 2019
Δ Τ Τ Π Π Σ Κ
« Νοέ.    
 1
2345678
9101112131415
16171819202122
23242526272829
3031  

Blog Stats

  • 1.004.729 hits

Αρχείο