Συνδρομητής νέων παρελθόντων

…έχοντας πάντα κατά νου ότι με τις λέξεις μπορούμε να σταματήσουμε τον χρόνο που περνάει τρέχοντας. [σ. 172]

Αμνησία αληθινών αναμνήσεων, πλάσιμο ψεύτικων μνημών, μνημονική σύγχυση, χωροχρονικός αποπροσανατολισμός…λίγες λέξεις αρκούν για να σκιαγραφήσουν το Σύνδρομο του Κόρσακοφ και να αλλάξουν διαπαντός την ζωή ενός ανθρώπου· όχι στο παρόν και στο μέλλον, αλλά και στο ίδιο του το παρελθόν. Φανταστείτε: σε τούτη την αδιανόητη διαταραχή της μνήμης, ο «συνδρομητής» όχι απλώς αποδρά μια και καλή από το μεγαλύτερο βάρος που μπορεί να φέρει ένας άνθρωπος, την «αναπόδραστη» πρότερη ζωή του, αλλά και κατασκευάζει ένα, δυο, όσα θέλει καινούργια παρελθόντα, επιλέγοντας [από] μια σειρά επινοημένων βίων!

Αντιλαμβάνεστε την απόλυτη διαφοροποίηση από το Αλτσχάιμερ: εδώ δεν υπάρχει μόνο λήθη αλλά και δημιουργία αναβράζουσα σε υγιή οργανισμό! Φυσικά οι νέες αυτές αυτοβιογραφικές αφηγήσεις περιλαμβάνουν όλες τις επιθυμίες και τα απωθημένα του ασθενούς, που «θυμάται» πως έχει ζήσει όλα ή έστω πολλά απ’ όσα ήθελε και ονειρευόταν! Δεν υπάρχει κανένας παραλογισμός, καμία σκιά: όλα τακτοποιούνται με τον πλέον οργανωμένο και λογικό τρόπο! Ίσως εδώ πάνω στη μνήμη θριαμβεύει φαντασία, ίσως πάνω στην αληθινή ζωή το ποθημένο όνειρο. Ένας τέτοιος  ασθενής  – μυθοπλάστης θα είναι ο κεντρικός χαρακτήρας του μυθιστορήματος.

Στο πρώτο μέρος του βιβλίου [Πρώτη περίοδος – Μια γαλλική οικογένεια] ο εννιάχρονος Φρανσουά Αρντανουί ζει μια διόλου ανέμελη παιδική ηλικία στο Μπορντό του 1969: η μητέρα του Λίνα είναι σχεδόν παιδί, ο πατέρας άγνωστος, το σχολείο ανεπιθύμητο, η περιπλάνηση μονόδρομος, το ποδήλατο διαφυγή. Κολλημένες εικόνες αγίων στις τρύπες του μουσαμά της ταπετσαρίας, ένα άγαλμα της Παρθένου πάνω στο φανάρι όπου φυλάνε τα τρόφιμα. Όσο κι αν η γιαγιά του και τα μισά του αδέλφια προσπαθούν να ενδιαφερθούν – το βραδινό κυριακάτικο σίριαλ είναι ο τρόπος τους να είναι ευτυχισμένοι μαζί – εκείνος ονειρεύεται τις ζωές των άλλων και την δική του απόδραση. Γνωρίζει καλά το βλέμμα όσων ονειρεύονται να αποδράσουν: είναι έντονο και στα μάτια της Λίνας.

Ο εξαφανισμένος πατέρας καθιστά την ύπαρξη του ημιτελή. Τον αναζητά στις φωτογραφίες που έχει κρυμμένες η μητέρα του, προσπαθεί να τον φανταστεί αφαιρώντας από το πρόσωπό του όλα τα κληρονομικά χαρακτηριστικά της υπόλοιπης οικογένειας αλλά πάλι το σκίτσο μένει μισό. Εννιά χρονών και βιάζεται ήδη να ξεχάσει. Η ενηλικίωσή του είναι πια υποχρεωτική και περνάει μέσα από την σχέση του με τον Ζιλμπέρ, έναν φιλοξενούμενο αποφυλακισμένο, και μερικές περιπλανώμενες διαδρομές. Ανεπιθύμητος από τους εραστές της μητέρας του, θα αποκτήσει κάποια στιγμή έναν θετό πατέρα. Και αν έχει κάποια σημασία, μέχρι εδώ η μυθοπλασία συμπίπτει με την προσωπική ιστορία του ίδιου του συγγραφέα.

Στο δεύτερο μέρος [Δεύτερη περίοδος – Ένας σολομός στο Παλέρμο] μας περιμένει τριάντα χρόνια μετά στη σικελική πρωτεύουσα πρωτοπρόσωπα και αυτοπροσώπως ο νευρολόγος Φρανσουά Σινιορρέλλι, ειδικευμένος στην μελαγχολία. Ο αλλοτινός μικρός έχει πια αποκτήσει πλαστό παρελθόν μέσα από τις αφηγήσεις ενός άλλου θετού προγόνου, του «παππού» του, Φόσκο Σιονιορέλλι, ατίθασου τυνήσιου τυχοδιώκτη που του έχει διηγηθεί την έντονη ζωή του στην κατεχόμενη από τους Γάλλους χώρα του. Ο γιατρός διαπιστώνει πως χρειάζεται τη συνδρομή ενός φωτογραφικού ενσταντανέ για να ξαναβρεί την ανάμνηση μιας σκηνής από τη ζωή του και αντιλαμβάνεται πως βρίσκεται στην απαρχή της απόλυτης λήθης. Τι ειρωνεία, ο επιστήμονας που μελετάει το σύνδρομο Κόρσακοφ, τώρα πρέπει να το διαγνώσει στον ίδιο του τον εαυτό.

Σ’ έναν ασθενή στα επείγοντα βλέπει αυτό που θα του συμβεί σύντομα· ο «κύριος Κρίστιαν» επιστρέφει σ’ έναν διεθνή ποδοσφαιρικό αγώνα είκοσι χρόνια πριν, ενώ αργότερα διατείνεται πως διευθύνει μια ανασκαφή στη νότια Γαλλία. Η αρρώστια κατατρώει τις αναμνήσεις του και τις αντικαθιστά με ιστορίες αληθοφανείς αλλά καθαρά επινοημένες. Ο προϊστάμενός του αποφαίνεται με τρυφερή ειρωνεία: Ομολογήστε όμως ότι δεν είναι και τόσο κακό: από μια εγκεφαλική απορρύθμιση, ένας άνθρωπος πιστεύει ότι είναι αυτό που πάντα ονειρευόταν. Όσο προχωράει η απώλεια της μνήμης, μπορεί να γίνει όποιος θέλει, την ώρα που το θέλει. Κι έτσι εκείνος που ήθελε να ξεχάσει τα παιδικά του χρόνια και που αργότερα επινόησε κάποια άλλα, τώρα θα πρέπει να επιστρέψει στο σκοτάδι. Ίσως, όπως ομολογεί, αυτός να είναι ο ιδανικός υποψήφιος για το σύνδρομο: δυο ήπειροι πηγαινοέρχονταν στο κεφάλι του, δυο παρελθόντα, και κάποτε θα πρέπει να πληρώσει τον λογαριασμό για το εξωφρενικό αυτό πηγαινέλα.

Ήδη το’ χω του χεριού μου, το Κόρσακοφ. Ο δήμιος μου, ο σωτήρας μου. […] Ο Κόρσακοφ που έχει καταλάβει τα στρατηγικά σημεία του εγκεφάλου μου είναι άλλου είδους καλλιτέχνης. θα βάλει τόση ψυχή για να ροκανίσει τη μνήμη μου όση έβαλα εγώ για να τη φτιάξω απ’ την αρχή. Θα δείτε, όταν μάθει την απατεωνιά μου, δε θα διστάσει να κλέψει τις αναμνήσεις μου. […] Το Κόρσακοφ εισβάλλει εντός μου σαν ανακούφιση, μια χάρη σαν αντίδωρο, το σημάδι μιας ανέλπιστης τύχης. Δεν πρόκειται να το παλέψω. Το Κόρσακοφ είναι εδώ για να με λυτρώσει. Θα είμαι ο συνένοχός του. Τις κακές μου αναμνήσεις, τις τρομερές εικόνες που με στοιχειώνουν από τη μεγάλη νύχτα των Αρντανουί, του τις προσφέρω αφειδώς. [σ. 173 – 174, 180]

Τιμωρία ή λύτρωση; Τι του μένει τώρα να κάνει, να αντισταθεί στην πρώτη ή να αφεθεί στην δεύτερη; Να επιχειρήσει για τελευταία φορά να «συναντηθεί» με τον πραγματικό του πατέρα, να ξαναζήσει τις ηρωικές στιγμές της ερήμου, να οργανώσει μια ακόμα απόδραση – τελευταία και οριστική;

Στο τρίτο μέρος η αφήγηση επανέρχεται στα τριτοπρόσωπα λόγια του πρώτου κεφαλαίου. Ο Φόσκο Σινιορέλλι, εκείνος που χάρισε στον μικρό ήρωα μια ζωή να θυμάται, τώρα ζει τη δική του νεότητα, καβαλλάρης στην έρημο στα χρόνια πριν την ανεξαρτησία της Τυνησίας από τους Γάλλους. Η ιστορία των αποικιοκρατούμενων χωρών παραμένει ορθάνοιχτη πληγή για την Γαλλία, ένα διαρκές στοίχημα για τους συγγραφείς της, ένα οριακό ερώτημα στο θέμα της ταυτότητας, της ετερότητας, του Ξένου και του Γάλλου. Η παιδική ηλικία του Φόσκο βρίσκεται μέσα στην έρημο, και τον περιμένει ανέπαφη κάθε φορά που χάνεται μέσα στους στροβίλους της άμμου, στο Κύπελλο της Τυνησίας, στην λατρεία των αλόγων. Αλλά το βλέμμα του είναι πάντα στραμμένο στη Γαλλία, γιατί η ταυτότητά του την περιέχει όπως και η διπλή του μνήμη. Και επιλέγει να ζήσει εκεί, γνωρίζοντας πως στην Γαλλία δεν θα είναι τίποτα. Η δική του απόδραση είναι ο μόνος τρόπος να συνεχίσει να ζει, έστω και ως ένας άλλος.

Ο Ερίκ Φοτορινό [Νίκαια Γαλλίας, 1960], δημοσιογράφος που έφτασε ως την διεύθυνση της Le Monde και συγγραφέας χρησιμοποιεί ελεύθερη ρεαλιστική γραφή που διανθίζει με ποιητικές ανταύγειες. Συγκινητικό αλλά καθόλου μελοδραματικό, το βαθιά υπαρξιακό μυθιστόρημά του δεν βαραίνει ούτε στο ελάχιστο την αναγνωστική απόλαυση. Ένα υπέροχο βιβλίο περί Μνήμης και ΜηΜνήμης. Άραγε τι είναι βασανιστικότερο; Να μην έχεις τίποτα άξιο να θυμάσαι ή να ξεχνάς οτιδήποτε έζησες; Ή να οφείλεις να επανεγγράψεις νέες ζωές στην κενή σου μνήμη;

Εκδ. Πόλις, 2013, μτφ. Στέργια Κάββαλου, θεώρηση μετάφρασης – σημειώσεις – διορθώσεις Μαριάννα Μαντά, 457 σελ., με 150 σημειώσεις της μεταφράστριας [Éric Fottorino – Korsakov, 2004].

Πρώτη δημοσίευση: mic. gr, υπό τον τίτλο Photographs as Memories, από το τραγούδι των Eyeless in Gaza. Στην τελευταία εικόνα, εξώφυλλο δίσκου ενός ποπ «βασιλιά της Γαλλίας», που επενδύει πολλές στιγμές της οικογένειας του μικρού Φρανσουά.

Φωτοβόλος νους, αδικημένη διάνοια

Ο ήλιος καίει στο Κολοράντο, όπου εκδηλώνονται συχνά και σφοδρότατες καταιγίδες που, μια φορά, έφτασαν να παραγάγουν μέχρι και έξι χιλιάδες αστραπές την ώρα: ιδεώδης τόπος για έρευνα, μια χαρά πεδίο για τις δουλειές του Γκρέγκορ, ο οποίος, τύπος υπέρ – ακουστικός, εκτός αν είναι μυθομανής (πάντα το ίδιο πρόβλημα με αυτόν τον άνθρωπο), διατείνεται ότι ακούει τον κεραυνό σε απόσταση χιλίων χιλιομέτρων, όταν οι βοηθοί του τρομάζουν να τον πάρουν είδηση στα διακόσια. Η τοποθεσία που του έχουν ορίσει στο βουνό, ανταποκρίνεται εν πάση περιπτώσει στην τάση του προς το μυστήριο και την κρυψίνοια: περιβάλλεται από βοσκοτόπια όπου γυροφέρνουν κάτι ατάραχα άλογα, το δε πλησιέστερο οίκημα είναι ένα ίδρυμα για κωφαλάλους. Αφού επιθεωρήσει τη θέα, τα διάφορα ζώα και τα τοπικά πουλιά, ο Γκρέγκορ βγάζει από το βαλιτσάκι του ένα μάτσο σχέδια· τα ξεδιπλώνει πάνω σε στρίποδα, και μετά συγκαλεί τους τεχνίτες της περιοχής. [σ. 84]

Κάπως έτσι ξεκινάει μια από τις αμέτρητες επιστημονικές έρευνες του ιδιοφυούς φυσικού και εφευρέτη Νικόλα Τέσλα: με απόλυτη αφοσίωση και πλήρη απομόνωση, με ιδιαίτερη μέθοδο και εκκεντρική αντίληψη, και πάντα με διαφορετικό τρόπο από κάθε προηγούμενη και επόμενη. Μπορεί η ανακάλυψη του εναλλασσόμενου ρεύματος να αποτελεί την πλέον καθοριστική συμβολή του Τέσλα στον σύγχρονο πολιτισμό αλλά εκατοντάδες άλλες επινοήσεις του ανήκουν στην καθημερινότητά μας μέχρι σήμερα. «Ο Τέσλα ήταν ένας ονειροπόλος, μια λέξη υποτιμητική για τους «προσγειωμένους», ένας πρωτοπόρος, που τολμούσε να προχωρήσει άφοβα προς το άγνωστο, εξερευνώντας νέους κόσμους γνώσεων. Ήταν ένας φιλόσοφος, που στοχάζονταν αδιάκοπα πάνω στα μεγάλα προβλήματα της ανθρωπότητας.  Ένας ποιητής της επιστήμης», διαβάζω στο εξαιρετικό ιστολόγιο Electron, που έχει αφιερώσει πλήρεις αναρτήσεις τόσο για τον πρωτοπόρο [εξ]ερευνητή, όσο και για το εν λόγω βιβλίο.

Κι όμως, αυτός ο sui generis επιστήμονας σκεφτόταν μ’ έναν αποκλειστικά δικό του τρόπο και ζούσε κυριολεκτικά στον κόσμο του· αδυνατούσε να σκεφτεί το ενδεχόμενο της κλοπής των ιδεών του, έμοιαζε να απαξιεί για την εμπορική τους εκμετάλλευση, έδειχνε να βαριέται την κάθε του κατάκτηση μόλις την είχε φτάσει εις πέρας, προτιμώντας να μεταπηδήσει το γρηγορότερο σε νέα σχέδια. Ολόκληρη η ζωή του εκτός από μια φρενήρης κούρσα προς νέες ανακαλύψεις, έμοιαζε και σαν μια αναπόφευκτη πορεία προς την απομόνωση και την αυτοκαταστροφή. Παράτησε τα ένδοξα εγκόσμια φτωχός και αγνοημένος, σ’ ένα ταπεινό δωμάτιο του ξενοδοχείου New Yorker.

Διόλου τυχαία λοιπόν όλα αυτά στα στοιχεία κέντρισαν αμέσως το ενδιαφέρον του Ζαν Εσνόζ, εκτός των άλλων και λακωνικού βιογράφου των ιδιαιτέρων προσωπικοτήτων, που από τη μία θαυματουργούν και δοξάζονται και από την άλλη καταβαραθρώνονται από το ίδιο τους το έργο ή την προσωπικότητά τους. Ούτως ή άλλως ο Εσνόζ, αντίστροφα απ’ ότι θα περίμενε κανείς, πρώτα επιλέγει ανθρώπινα χαρακτηριστικά και πλευρές που τον ενδιαφέρουν και κατόπιν επιζητά το πρόσωπο που τα διαθέτει, ώστε να το βιογραφήσει με τον απόλυτα προσωπικό του τρόπο. Μετά τον Μωρίς Ραβέλ και τον Εμίλ Ζάτοπεκ (Ραβέλ και Δρόμος αντοχής, στις ίδιες εκδόσεις) ο λεπτουργός συγγραφέας γράφει την τρίτη μυθιστορηματική βιογραφία με τον γνώριμο τρόπο του: συγκινησιακή αλλά καθόλου μελοδραματική, στέρεα αλλά όχι στεγνή, προβληματισμένη και ουδέποτε προβληματική, με το ευεργέτημα της συντομίας και το προσόν της απόλυτης σαφήνειας.

Αυτού του είδους η βιογραφία διηγείται απλά και τριτοπρόσωπα την ζωή του βιογραφούμενου, σαν να τον παρακολουθεί σε σημαντικές και «ασήμαντες» στιγμές καθώς αμφότερες συναπαρτίζουν την πλήρη του εικόνα. Είμαστε παρόντες τότε που όλα ξεκινούν, όταν ο «Γκρέγκορ» μαγεύεται από τις αστραπές, ταράζεται υπερβολικά με κάθε θόρυβο, ψίθυρο ή δόνηση, ξεμοντάρει όλα τα ρολόγια του σπιτιού για να προσπαθήσει να τα ξαναμοντάρει, κατακλύζεται από τις ιδέες, μπαρκάρει για τις Ηνωμένες Πολιτείες στα 28 του, βοηθάει τον Τόμας Έντισον, αποκτά φήμη ως μηχανικός, περνάει τα σύνορα της General Electric, απολύεται από την επιχείρηση ενώ έχει συμβάλλει σε καίριες επενδύσεις της, βρίσκεται στο δρόμο χειρώνακτας, εντάσσεται στην Western Union, οργανώνει μαγικο-επιστημονικές παραστάσεις, παραμένοντας απροσπέλαστος, μονήρης και απόκοσμος…

… κάθε μέρα στις 12 ακριβώς το μεσημέρι, καταφθάνει στην έδρα της εταιρείας του. Οι δυο γυναίκες βοηθοί του τον υποδέχονται στην είσοδο για να του πάρουν το καπέλο, τα γάντια και το μπαστούνι του πριν πάει στο γραφείο όπου έχουν για φροντίσει να κατεβάσουν τα στόρια και να τραβήξουν τις κουρτίνες, καθώς ο Γκρέγκορ δεν μπορεί να συγκεντρωθεί παρά σε απόλυτο σκοτάδι. Το φως της μέρας αφήνεται να μπει μόνο σε περίπτωση καταιγίδας, στη διάρκεια της οποίας ο Γκρέγκορ, ξαπλωμένος μοναχικά στον καναπέ του τον ντυμένο με μαύρο μοχέρ, αγναντεύει τον ουρανό και τις αστραπές που τον σκίζουν πάνω απ’ τη Νέα Υόρκη. Ωστόσο, χώρια απ’ το γεγονός ότι είναι όλο και λιγότερο συμπαθής κι ότι ο χαρακτήρας του τείνει προς το πιο πικρόχολο, θα ’λεγε κανείς ότι έχει χάσει κάπως την ισορροπία του, γιατί κάποια ύποπτα συμπτώματα εκδηλώνονται. Ακόμα κι αν ανέκαθεν μιλούσε μοναχός του, μονολογώντας ασταμάτητα όσο δούλευε, οι ανήσυχες βοηθοί τον ακούνε πίσω από την πόρτα, παρ’ όλο που είναι κλειστή και καπιτονέ, να ρητορεύει όταν έχει καταιγίδα. Μάλιστα, έχουν την εντύπωση ότι ο Γκρέγκορ απευθύνεται σ’ αυτές τις αστραπές σαν να ’ταν υπάλληλοί του, παιδιά, μαθητές ή υπηρέτριες, με εκπληκτική ποικιλία τόνου στη φωνή: παρηγορητικός, αυστηρός, παραπονιάρης, τρυφερός ή απειλητικός, σαρκαστικός ή μεγαλόστομος, ταπεινός ή μεγαλομανής. [σ. 105 – 106]

Ο τετρασχιδής («εργοτάξιο, γραφείο, εργαστήριο και σαλόνι» ταυτόχρονα) ερευνητής χειρίζεται πολύ βιαστικά το θέμα των ευρεσιτεχνιών και χάνει τη μία μετά την άλλη· (ενδεικτικά: το Ανώτατο Δικαστήριο θα αναγνωρίσει την ραδιοφωνική του προτεραιότητα του απέναντι στον Μαρκόνι σαράντα δύο χρόνια μετά)· περισσότερο συντρίβεται όταν συναντά την άρνηση του μεγαλοεπιχειρηματία Μόργκαν για δωρεάν ηλεκτροδότηση περιοχών κατοικημένων από αδέκαρους. Γεμάτος με μανίες, εμμονές, φοβίες, βεβαιότητες και αντιβεβαιότητες, ο Τέσλα δεν αναζητά ούτε κοινωνικές συντροφιές, ούτε ερωτικές αγκάλες. Απεναντίας, αφήνεται σε μια ολοκληρωτική έγνοια για τα περιστέρια, κατασκευάζοντας ακόμα και ιδιωτικές κλινικές για το φοβιτσιάρικο, κατεργάρικο, βρόμικο, άχαρο, χαζό, άβουλο, κενό, καταχθόνιο, ανωφελές περιστέρι… που δεν προκαλεί καμία συγκίνηση, κανένα συναίσθημα. Η ηλίθια φωνή του. Ο ήχος της ροκάνας στο φτερούγισμά του. Το βουβό του βλέμμα. Το αλλοπρόσαλλο ράμφισμά του. Το υπέρμετρο ινίο του που το δονεί ένα παρανοϊκό βάδισμα. Η επαίσχυντη αναποφασιστικότητά του, η απογοητευτική του σεξουαλικότητα. Η παρασιτική του κλίση, η έλλειψη φιλοδοξίας, η λιγδερή αχρηστία του. [σ. 119]

Η απλή και εύληπτη γλώσσα του Εσνόζ καθιστά αυτές τις επικίνδυνα ολισθηρές βιο-λογίες ιδιαίτερα ελκυστικές στους πάντες (ομολογώ πως και τα τρία του πονήματα έχουν προταθεί στους μαθητές μου και έχουν διαβαστεί με ιδιαίτερη ικανοποίηση), ενώ για τους πλέον απαιτητικούς επιφυλάσσονται ουκ ολίγες αποχρώσεις πυκνοτήτων, αδιόρατων σαρκασμών και στιλιστικών παγίδων. Στο τέλος, κι ενώ το έργο του φεγγοβολά και υπερφωτίζει τις ζωές μας, η ζωή του αποκτά μια και μόνη απόχρωση του γκρίζου, καθώς ο Τέσλα βρίσκεται ξανά στο δωμάτιο του ξενοδοχείου όπου έζησε την εποχή των ελπίδων, μόνο που τώρα …

… ο ξενοδοχειακός χώρος έχει συρρικνωθεί ολόγυρά του (τώρα δεν διαθέτει παρά ένα παράπηγμα σε μιαν αυλή), και μόλο που οι μανίες του δε μπορεί παρά να οξύνθηκαν με τα γηρατειά, οι κινήσεις του είναι πιο αργές και λίγο πιο ασυντόνιστες· καμιά φορά, μάλιστα, ελαφρώς τρεμουλιαστές. Όταν κοιτάζει έξω απ’ το παράθυρο, το βλέμμα του δεν μπορεί πια ν’ αγκαλιάσει το νεοϋορκέζικο αχανές όπως μπορούσε από τον δέκατο τέταρτο όροφο του Saint Regis, απ’ όπου κατόπτευε όλη την πόλη ως το ποτάμι. Τέλος ο απέραντος ουρανός, ο γεμάτος αστραπές, πάνω απ’ το skyline. Απέναντί του, έξω απ τα τζάμια του Ξενοδοχείου New Yorker όπου μένει τώρα, δεν υπάρχει παρά ένας τοίχος· πίσω του, στερεωμένη σ’ ένα τρίποδο, η περιστέρα ταριχευμένη. [σ. 136 – 137]

Εκδ. Πόλις,  μτφ. Αχιλλέας Κυριακίδης, σελ. 152, με τρισέλιδο λεξικό ελληνικών και εξελληνισμένων ονομάτων και τίτλων έργων και δισέλιδες σημειώσεις, αμφότερα από τον μεταφραστή[Jean Echenoz – Des eclairs, 2010].