Αυτό που μένει μετά την απώλεια

Ίσως με κεκτημένη ταχύτητα από τις αναγνωστικές μου προτιμήσεις σε βιβλία ενηλίκων, αγαπώ ιδιαίτερα τις ιστορίες που δεν εξαντλούν ολοκληρωτικά το θέμα τους και, πολύ περισσότερο, δεν τα λένε όλα και ακόμα περισσότερο, που αφήνουν στον αναγνώστη την επιλογή ως προς την ιδιότητα και τα στοιχεία του ήρωά τους. Δεν χρειάζεται οι συγγραφείς να τα εξηγούν όλα, συχνά, άλλωστε, είναι το ίδιο το θέμα του βιβλίου που από μόνο του μπορεί να ζητάει από τον μικρό αναγνώστη να αυτοσχεδιάσει και να υπογράψει ο ίδιος το τελικό δελτίο ταυτότητας του ήρωα. Γι’ αυτό, λοιπόν, δεν έχει νόημα να ορίσουμε τι ακριβώς είναι το πράγμα που κατοικεί στον αριθμό 52, μόνο να δούμε το αποτύπωμά του στην ζωή της νεαρής ηρωίδας, τόσο κατά την διάρκεια της συνύπαρξής τους όσο και μετά την φυγή του.

Είναι τεράστιο, σαν γίγαντας, αλλά τριχωτό, χαριτωμένο και φιλικό. Λατρεύει την μουστάρδα και την έχει ως μοναδική τροφή του. Και φυσικά ζει δίπλα, στο 52. Είναι η ίδια η μικρή ηρωίδα που το παρατήρησε να κάθεται στον κήπο του παρακάτω σπιτιού στο δρόμο της αλλά και μέσα από το παράθυρο του σπιτιού του. Άλλες φορές το εντοπίζει στα μαγαζιά, πάντα μόνο του. Μάλλον δεν έχει φίλους. Πώς θα δεχόταν άραγε αν του χάριζε ένα λουλούδι; Το κορίτσι παίρνει την άδεια της μητέρας του και πάνε μαζί να το επισκεφτούν. Και αυτό τους προσκαλεί για ζεστή σούπα. Το σπίτι του είναι παράξενο – έχει εφημερίδες για χαλιά, πενήντα βαζάκια μουστάρδα στο ψυγείο και μόνο μια καρέκλα για να κάθεται. Ναι, παραδέχεται, νιώθει μοναξιά μερικές φορές. Κι έτσι το κοριτσάκι του χαρίζει την φιλία του και ανταλλάζουν μαθήματα μαθηματικών με μουστάρδες, μοιράζονται ώρες κάτω από τον ήλιο, μπροστά στο ραδιόφωνο, πάνω από επιτραπέζια, μέσα στο τραίνο, έξω στην ακτή.

Όταν κάθονται μαζί έξω στη φύση το κοριτσάκι βλέπει κάτι ψηλά στον ουρανό, ένα άλλο Πράγμα και τότε ρώτησε το δικό της Πράγμα δίπλα της. Που πάει; Ποιος ξέρει, απάντησε εκείνο· όλα τα Πράγματα φεύγουν κάποιας στιγμή. Υπάρχουν κι άλλα σαν εσένα; το ρωτά. Πολλά, και είναι παντού. Είναι η στιγμή που όλο το νόημα βρίσκεται εκεί, ανάμεσά τους, στο χρυσαφένιο τους απόγευμα. Είναι όμως και η αφορμή να του οργανώσουν ένα πάρτι. Το σπίτι γεμίζει επισκέπτες με την ιδιαιτερότητά του ο καθένας, όπως και εκείνο. Από μικροί έως πελώριοι, μα όλοι πρωτοφανείς. Παρά την αμηχανία του η βραδιά στέφεται με επιτυχία και κανείς δεν είχε ξαναδεί το Πράγμα τόσο χαρούμενο. Όταν όμως πάνε να δουν την ανατολή και το κορίτσι του υπόσχεται ένα ακόμα μεγαλύτερο πάρτι του χρόνου, το Πράγμα μοιάζει πιο γερασμένο και του λέει «Όλα τα Πράγματα φεύγουν κάποια στιγμή». Και πράγματι εκείνη είναι η στιγμή που το παίρνει ο άνεμος, στον ουρανό που μοιάζει έτοιμος να εκραγεί από χρώματα.

Τι ακολουθεί σε τέτοιες δύσκολες περιπτώσεις; Η αναμενόμενη και φυσιολογική συντριβή του κοριτσιού, η γλυκιά κατανόηση και συμπαράσταση της μητέρας της (που το συνόδευε εξαρχής στο «άγνωστο», αλλά στεκόταν διακριτικά κάπου απόμερα, ενώ την ενθάρρυνε να πάρει τις δικές της αποφάσεις), αλλά πάνω απ’ όλα η συνειδητοποίηση πως όσα μοιράστηκε μαζί του άξιζαν τον κόπο και πως η ανάμνηση που μένει δεν είναι μόνο όμορφη αλλά και ολοζώντανη. Όταν μάλιστα ένα ζευγάρι με ένα μωρό μετακομίσουν στον αριθμό 52, το κορίτσι είναι βέβαιο πως το Πράγμα θα χαιρόταν με την νέα ζωή στον χώρο του αλλά και με τα άνθη που δια μαγείας βλάστησαν στον κήπο τους. Στην τελευταία αξέχαστη εικόνα στον δικό της κήπο βρίσκονται παρόμοια και τόσο ανόμοια πλάσματα και εκείνη λέει «γιατί τώρα ξέρω περισσότερα πράγματα από ποτέ».

Που να πρωτοσταθεί κανείς και τι να προκρίνει ως σημαντικότερη σημασία της ιστορίας; Την εξοικείωση με την απώλεια και τους αποχαιρετισμούς που πάντα είναι δύσκολοι μα αναπόφευκτοι; Την αίσθηση πως όλα έχουν ένα τέλος αλλά εκείνο που μετράει είναι όσα προηγήθηκαν αυτού; Την σημασία της φίλιας που ανοίγει τον κόσμο του παιδιού και δημιουργεί μια αλυσίδα χωρίς τέλος; Την έγνοια και το πλησίασμα του ιδιαίτερο και του μοναχικού που στέκει κάπου παραδίπλα; Τις μικρές πράξεις καλοσύνης που μπορεί να οδηγήσουν σε σπουδαίες φιλίες; Την βεβαιότητα όταν τελειώνει κάτι όμορφο, στην ουσία έχει αφήσει σπόρους και ρίζες ώστε να ξεκινάει κάτι άλλο που το περιέχει; Πως τα πάντα ζουν όποτε τα θυμόμαστε; Ένα τόσο μαγικό βιβλίο.

Εικονογράφηση: Richard Johnson

Εκδ. Δεσύλλας, 2024, σελ 40, μτφ. Εύη Γεροκώστα (The thing at 52, 2023)

Ηλικίες 4+

Ιστοσελίδα του συγγραφέα, εδώ

Ιστοσελίδα του εικονογράφου, εδώ

Δημοσίευση και στο Πανδοχείο των παιδιών, εδώ.

H οθόνη ως «ζωή»

Παρά τον εμπλουτισμό των παιδικών βιβλίων με σύγχρονη θεματολογία, διαπιστώνω την αμηχανία των συγγραφέων όταν πρόκειται να μιλήσουν για την καταστροφική επίδραση κάθε είδους οθόνης στα παιδιά. Ίσως επειδή ζητήματα όπως το μπούλινγκ, για παράδειγμα, είναι πάντα ζωτικά, στο εξωτερικό περιβάλλον του σπιτιού, ενώ οι οθόνες κυριαρχούν στο εσωτερικό του σπιτιού με υπεύθυνους τους ίδιους τους γονείς. Αυτοί δεν ευθύνονται όταν μαθητές μου ηλικιών γυμνασίου έρχονται νυσταγμένοι επειδή έπαιζαν ως την μία μετά τα μεσάνυχτα παιχνίδια στον υπολογιστή; Τι έχει μεσολαβήσει και ενώ, στην καθιερωμένη μας συζήτηση ποια είναι η χειρότερη ποινή που τους αποδίδεται από τους γονείς, προ ετών μου έλεγαν «η στέρηση της εξόδου στο Σαββατόβραδο» ενώ πλέον όλοι ομόφωνα απαντούν «η στέρηση του κινητού;». Και δεν θα αναφερθώ στην σταδιακά όλο και αριθμητικά πλατύτερη αδυναμία των παιδιών να αντιληφθούν με την πρώτη μια φράση, μια παράγραφο ή ένα απλούστατο θέμα έκθεσης. Συνεπώς, τα πολύ πρόσφατα αποτελέσματα του διεθνούς διαγωνισμού PISA (Programme for International Student Assessment / Διεθνές Πρόγραμμα για την Αξιολόγηση των Μαθητών) σύμφωνα με τα οποία σχεδόν το πενήντα τοις εκατό των μαθητών δεν έφτασε το βασικό στάδιο επάρκειας στα Μαθηματικά και την Κατανόηση Κειμένου μπορεί δήθεν να σόκαρε όλο τον υπόλοιπο κόσμο, και ιδίως τους γονείς οι οποίοι ξαφνικά εξεπλάγησαν, αλλά όχι εμάς τους εκπαιδευτικούς που το ζούμε καθημερινά και εδώ και χρόνια. Προφανώς οι παράγοντες είναι πολύπλοκοι αλλά είναι αναντίλεκτο το γεγονός ότι η μανιασμένη χρήση κάθε είδους οθόνης έχει αλλοιώσει ένα μεγάλο ποσοστό νεανικών μυαλών.

Σε αυτό το βιβλίο οι συγγραφείς δεν φοβούνται να θίξουν το θέμα και μάλιστα με έναν ευφυή, αστείο και διόλου διδακτικό τρόπο. Βλέπουμε λοιπόν τρία αδελφάκια να ενθουσιάζονται όταν η γιαγιά τους τούς χαρίζει ως δώρο ένα κουτάβι. Ο Σεζάρ, ο Νικολά και η Ζορζέτ εκφράζουν με κάθε τρόπο την στοργή τους για τον Κούκι και τον φροντίζει ο καθένας χωριστά, που σημαίνει τρία πιατάκια τροφής, τρεις βόλτες! Η ημέρα τους έχει εμπλουτιστεί με την μοναδική επαφή παιδιού και ζώου, με περίπατο, με έγνοια, με ευθύνες. Και φυσικά το ζωάκι απολαμβάνει όλα όσα αξίζει – εφόσον γίνεται μέλος μιας οικογένειας έχει όλα τα δικαιώματα της καλής ζωής! Τι συμβαίνει όμως όταν η ίδια η γιαγιά που τον έφερε έχει την ιδέα το επόμενο δώρο της να είναι μια οθόνη για τον καθένα; Κινητό για τον Σεζάρ, κονσόλα για τον Νικολά, τάμπλετ για την Ας μην την κατηγορήσουμε, προς το παρόν, που θέλει να δει την χαρά στο πρόσωπό τους, μόνο να δούμε πώς αλλάζει η ζωή τους.

Η επιστροφή από το σχολείο γίνεται τρέχοντας, χωρίς παιχνίδι με τον Κούκι που συνήθιζε να τους συνοδεύει. Δεν υπάρχει χρόνος για «χάσιμο», οι οθόνες περιμένουν! Πρόχειρο φαγητό γρήγορα στο κρεβάτι, ηλεκτρονικά παιχνίδια μέχρι τελικής πτώσης. Δεν υπάρχει χρόνος για την βόλτα του. Τα μάτια τους σιγά σιγά αλλάζουν όψη και παίρνουν τους πολλαπλούς κύκλους της πολύωρης έκθεσης και του εθισμού· έχουμε δει τέτοια μάτια, τα διακρίνουμε με την μία. Μέχρι και οι γονείς ότι γυρίσουν ασχολούνταν που ασχολούνταν με τα κινητά τους, τώρα μόλις κοιμηθούν τα παιδιά ξενυχτάνε πάνω από την κονσόλα. Μέχρι την ημέρα που ο σκυλάκος εξαφανίζεται και τότε τα αδέλφια αντιλαμβάνονται πόσο τον είχαν παρατήσει. Όταν τελικά βρίσκεται, τα πάντα αλλάζουν. Η γιαγιά επανορθώνει με ένα απαραίτητο δώρο, επιτραπέζια και κάρτες και η δημιουργική καθημερινότητα της οικογένειας επανέρχεται, με πλήθος παιχνιδιών αλλά και εμπνεύσεων. Με μια εξαίρεση: ο οθόνη θα ανοίξει όταν παίζει ένα έργο με πρωταγωνιστή έναν σκύλο, που ενδιαφέρεται να παρακολουθήσει και ο Κούκι!

Τελικά τα αυτονόητα όχι μόνο συντομογραφούνται σε ιστορία αληθινή και τρυφερή, αλλά και ζωγραφίζονται με σκιτσάκια στο στιλ γελοιογραφίας και κόμικς, με έμφαση σε πορτοκαλί και βεραμάν χρωματισμούς. Η δημιουργικότητα των παιδιών αλλά και η ιδιαίτερη σχέση με ένα ζώο απαιτούν χρόνο, αυτενέργεια, πρωτοβουλίες και ιδέες, στοιχεία που απειλεί να κλέψει ο εθισμός στις πάσης φύσεως οθόνη, οδηγώντας τα σε έναν δρόμο χωρίς επιστροφή. Υπάρχει άλλωστε στον ίδιο τον ηλεκτρονικό κόσμο η λέξη «σύνδεση», η οποία όμως δεν αφορά συσκευές και δικτυώσεις – αυτή είναι η τελευταία λεξικογραφημένη σημασία της. Η σύνδεση πρωτίστως αφορά την «εσωτερική» σχέση μεταξύ των ανθρώπων, ανθρώπων και ζώων αλλά και με τον ίδιο μας τον εαυτό, και δεν απαιτεί καλώδια, μπαταρίες και διαδικτυακό σήμα. Όσο πιο αποσυνδεδεμένοι ήμαστε στα ηλεκτρονικά, τόσο πιο συνδεδεμένοι μεταξύ μας!

Εικονογράφηση: Annick Mason

Εκδ. Δεσύλλας, 2022, σελ. 40, απόδοση: Αντώνης Παπαθεοδούλου [Ma famille déconnectée, 2022]

Ιστοσελίδα του εικονογράφου εδώ.

Δημοσίευση και στο Πανδοχείο των παιδιών, εδώ.