Με την αίσθηση των πολύτιμων εγκυκλοπαιδειών
Αναδημοσίευση από τον Χάρτη, τεύχος 94 (Οκτώβριος 2026), εδώ.
Γνώρισα τον κόσμο, το βιβλίο και την φωτογραφία μέσα από τις εγκυκλοπαίδειες. Μέσα της έγιναν τα πρώτα μου ταξίδια, όταν αδυνατούσα ακόμα και να πάω στο διπλανό τετράγωνο μόνος· οι σελίδες της ήταν οι πρώτες που φυλλομέτρησα, μύρισα, και αργότερα αντέγραψα· οι εικόνες της με έριξαν οριστικά και αμετάκλητα σε φακούς και σκόπευτρα. Αυτές μου γνώρισαν την σαγήνη της πληροφορίας, της γνώσης, την τέχνη του συνοπτικού κειμένου και τις κατάλληλης φωτογραφίας. Βρίσκονταν πάντα εκεί, πρόσφορες σε κάθε ξεφύλλισμα που οδηγούσε σε λήμματα γοητευτικών προσώπων, ελκυστικών τόπων, θεαματικών τεχνών, πολύτιμων επιστημών. Αγάπησα την μαυρόασπρη Λαρούς – Ελευθερουδάκη και τη έγχρωμη Δομή και την Χρυσή Πινακοθήκη της. Τι σημασία έχει αν τα ονόματα ή οι σημαίες μερικών χωρών ή οι αριθμοί των πληθυσμών έχουν αλλάξει; Χιλιάδες άλλα ουσιώδη έμειναν και μένουν απαράλλακτα. Υπάρχουν, άλλωστε, πάντα αναρίθμητα λήμματα που δεν έχουν να κάνουν με την σύγχρονη εποχή. Παράλληλα ξημεροβραδιαζόμουν και μέσα στις «οιονεί» εγκυκλοπαίδειες: τον Θαυμαστό κόσμο των ζώων και την Ιστορία του Ελληνικού Έθνους της Ακαδημίας Αθηνών που με έκανε ιστορικό και αρχαιολόγο πριν την ώρα μου. Όλοι αυτοί οι τόμοι είχαν, μεταξύ άλλων, και ένα πρόσθετο στοιχείο ελκυστικότατο στο παιδί που έχει πάντα περιέργεια αλλά και απαιτήσεις να βρει εκείνο που του ταιριάζει την συγκεκριμένη στιγμή. Διαβάζονταν χωρίς απαραίτητη σειρά, πρόσφεραν την επιλογή της επιλογής οιουδήποτε λήμματος, την ενορχήστρωση της ανάγνωσης από τον ίδιο τον αναγνώστη.
Ποιες ανάλογες εκδόσεις έχουν σήμερα οι αναγνώστες των μικρών ηλικιών; Σίγουρα ελάχιστες, αλλά αυτοί οι εν λόγω παρουσιαζόμενοι τόμοι προσφέρουν από μόνοι τους όλες τις παραπάνω χάρες και χαρές της εγκυκλοπαίδειας, χωρίς να αποτελούν ακριβώς τέτοια. «Εικονογραφημένη ανθολογία θαυμάτων της φυσικής και της ανθρώπινης ιστορίας» τις ονομάζουν οι συγγραφείς, θα τους ταίριαζε και το «εικονογραφημένο Πανόραμα ή Επιτομή» των σχετικών κόσμων. Τα λήμματά τους είναι στην ουσία δεκάδες ενότητες που δεν ακολουθούν αλφαβητική σειρά αλλά ένα είδος χρονικής – γραμμικής και θεματικής κατάταξης των διαφόρων τομέων του φυσικού και ανθρώπινου κόσμου. Υπάρχει όμως και μια πλήρως χρηστική διάρθρωση της ύλης: οι γενικότεροι τομείς χωρίζονται σε τρεις βασικές ενότητες (φυσικά περιβάλλοντα, είδη/κατηγορίες φυτών και ζώων, τρόποι προσαρμογής των έμβιων όντων στην πρώτη· ανθρώπινη ιστορία από αρχαιότητα έως Μεσαίωνα, τέχνη-πολιτισμός και επιστήμη-εμπόριο-τεχνολογία στην δεύτερη) που η καθεμιά έχει το δικό της χρώμα –κόκκινο, κίτρινο και μπλε αντίστοιχα. Έτσι, για παράδειγμα, όταν βρισκόμαστε στον πολιτισμό και στην υποκατηγορία της αρχιτεκτονικής, μπορούμε να συνεχίσουμε στις επόμενες σελίδες, που αφορούν τον ίδιο χρόνο, ή να μεταβούμε στην επόμενη κιτρίνη ενότητα, που μας μεταφέρει σε άλλες σελίδες που με κάποιο τρόπο συνδέονται με αυτήν. Με αυτό τον τρόπο διαπιστώνουμε την εκάστοτε συναρπαστική εξέλιξη της φύσης και της ανθρώπινης δραστηριότητας από δυο δρόμους, τον χρονικό και τον ειδολογικό, και χάρη στους τρεις ανάλογους σελιδοδείκτες πηγαινοερχόμαστε εντός τους.
Φυσικά ο εκκολαπτόμενος αναγνώστης και εγκυκλοπαιδιστής επιζητεί την φαντασμαγορία της εικόνας και εδώ βρισκόμαστε στο ακαταμάχητο ατού των εν λόγω τόμων. Αν οι καθιερωμένες εγκυκλοπαίδειες εξαντλούν το λήμμα τους με μια φωτογραφία, εδώ το εκάστοτε θέμα κατακλύζεται από πάσης φύσεως ζωγραφιές, σχέδια, πορτραίτα, αλλά και πίνακες, διαγράμματα, πυραμίδες στοιχείων, σε μια πανδαισία χρωμάτων και στιλ. Είναι δυνατόν να εικονογραφήσει κανείς με την ίδια πειστικότητα εποχές και τομείς; Φαίνεται πως είναι.
Στον «Φυσικό» τόμο μετά από την απαραίτητη κατανόηση των έμβιων όντων, του έμβιου κόσμου και της έννοιας του βιότοπου, ακολουθούν οι βασικές κατηγορίες ζώων και φυτών, ο συνεχής αγώνας για επιβίωση και ειδικά κεφάλαια για σκελετούς και κρανία, ράμφη και πόδια, φτερά και αγκάθια. Και είμαστε πια μέσα στον θαυμαστό κόσμο των ζώων. Τόσοι μικροοργανισμοί και μεταναστευτικά ζώα, τόσες αξιοθαύμαστες περιπτώσεις όπως οι ιπποπόταμοι-χορευτές, ο παράξενος πλατύποδας, ο πολύχρωμος χαμαιλέοντας! Πώς είναι η ζωή στην έρημο, στα τροπικά δάση, στο σκοτάδι, στην κυψέλη, στο έλος. Τι κρύβει ένα δέντρο, μια λίμνη, ένα ποτάμι; Πώς κρύβονται τα ζώα και πώς ασκούν την τέχνη της μεταμφίεσης; Έχουν μυστική ζωή τα φυτά; Υπάρχουν ζώα που λέγονται αρχιτέκτονες; Πόσα είδη έχουν οι φωλιές, τα αυγά, τα φύλλα; Ποια χρώματα είναι προειδοποιητικά, πόσα πλάσματα υπάρχουν στον βυθό;
Στον «Ανθρώπινο» τόμο η συγκίνησή μου είναι μεγαλύτερη γιατί θυμάμαι εκτός των προαναφερθέντων και τα ανάλογα τομίδια του Time/Life στην δεκαετία του ’70 που κοσμούσαν το σαλόνι μας. Ξαναμπαίνω λοιπόν! Από τις Απαρχές της ανθρωπότητας διασχίζουμε τους δρόμους της εξέλιξης, επιβιώνουμε την εποχή των Παγετώνων και κρυφοκοιτάζουμε την ζωή στον αρχαίο κόσμο· μοχθούμε με τους πρώτους αγρότες και περπατούμε στις πρώτες πόλεις και θαυμάζουμε μνημεία και μεγάλιθους· πλάθουμε την αρχαία κεραμική τέχνη και γνωρίζουμε τους πρώτους καλλιτέχνες, Παίρνουμε μια πλήρη ιδέα από τους πρώτους πολιτισμούς και διαβάζουμε μια σύντομη ιστορία των κοσμημάτων. Τι ρούχα φορούσαν, πως επινοήθηκε η γραφή; Ποια ήταν τα διαθέσιμα υλικά, τα αντικείμενα καθημερινής χρήσης, τα αθλήματά τους; Πώς χαρτογραφούσαν τους ουρανούς και πώς θεωρούσαν τα ταξίδια των νεκρών,
Δεν μπορεί να μην τονιστεί το γεγονός ότι η Ιστορία όπως παρουσιάζεται εδώ δεν έχει καμία σχέση με την Ιστορία που έχει δια παντός κατοικήσει στα σχολικά βιβλία και την οποία αντιπαθούν οι μαθητές. Εδώ δεν μας ενδιαφέρουν βασιλείς και αυτοκράτορες, γενεαλογίες των ισχυρών, κατάλογοι εχθρών, ημερομηνίες μαχών, λίστες κατακτήσεων και απωλειών. Οι ίδιοι οι μαθητές έχουν δώσει την απάντηση μέσω ερωτήσεων που σχεδόν όλες αφορούν την καθημερινή ζωή. Πώς έχτιζαν τα τείχη και τους ναούς, πως επινοούσαν τους θεούς, ποια η σχέση τους με τα ζώα, τι ρούχα φορούσαν, τι φαγητά έτρωγαν, πως εφάρμοζαν την προσωπική υγιεινή; Πώς ήταν η ζωή σε μια μεσαιωνική πόλη, πώς ασκούνταν η ιατρική, πώς κατακτήθηκαν οι ωκεανοί, ποια μορφή είχαν τα πρώτα ρολόγια, Μπορεί να υπάρξει μια σύντομη ιστορία του βιβλίου, του αλατιού και του χρήματος; Όλα απαντιούνται εδώ και σε αυτά διαφαίνεται όχι μόνο η διαχρονική μας ομοιότητα με τον οιοδήποτε ιστορικό άνθρωπο αλλά και οι συναρπαστικές διαφορές με το τότε, ιδίως όσες αφορούν την διαρκή εξέλιξη.
Είναι αυτή ακριβώς η συνεχής εξέλιξη που σε αμφότερες τις εκδόσεις είναι ευκρινέστερη απ’ ότι σε οποιοδήποτε άλλο εγχειρίδιο· το γεγονός ότι οι ανακαλύψεις και οι εφευρέσεις είναι αλληλένδετες, όπως σημειώνει η επιμελήτρια στα εισαγωγικό της σημείωμα στον δεύτερο τόμο. Δεν χάρισε η γεωργία περισσότερο ελεύθερο χρόνο που ευνόησε τέχνες όπως η κεραμική; Δεν οδήγησε η κατασκευή καλύτερων πλοίων σε ακόμα μακρινότερα ταξίδια και στην συνομιλία των πολιτισμών; Η περιέργεια, η δοκιμή, το πείραμα, η ασίγαστη επιθυμία για βελτίωση, όλα άλλαξαν τον κόσμο και μπορούν να τον αλλάζουν ξανά και ξανά. Αλλά αλλάζει και κάτι ακόμα: η δική μας ματιά προς αυτόν. Η θέαση του παιδιού προς την φύση και τους ανθρώπους δεν θα είναι ποτέ η ίδια. Εγκυκλοπαίδειες και «εγκυκλοπαίδειες» σαν κι αυτές ανοίγουν δεκάδες παράθυρα συναρπαστικής θέας και πλούσιας αντίληψης του κόσμου που ξεχάσαμε πόσο θαυμαστός είναι.
Εικονογράφηση: Owen Davey [Α΄ τόμου], Andres Lozano [Α΄ τόμου]. Ηλικίες: 5+. Περιλαμβάνονται εισαγωγικό σημείωμα της επιμελήτριας, ευρετήριο και γλωσσάρι.
Εκδ. Δεσύλλας, 2021, σελ. 112, μετάφραση και επιμέλεια Ελένη Βρεττού.
Αναημοσίευση και στο Πανδοχείο των παιδιών, εδώ.
