23
Μάι.
16

Βάνα Χαραλαμπίδου – Μια κουκίδα στον χάρτη

Εξώφυλλο Κουκίδα

Με αποσκευές τα ίδια τα βιβλία

Πετρούπολη, Δαμασκός, Χαλέπι, Πέτρα, Ασουάν, Μαρακές, Πομπηία, Αβάνα. Η ταξιδεύτρια δημοσιογράφος Βάνα Χαραλαμπίδου περιηγείται στις οκτώ ιστορημένες και μυθιστορημένες πόλεις με έναν ιδιαίτερο τρόπο. Εκεί που η καθιερωμένη ταξιδιογραφία ισορροπεί σε δυο παράλληλους δρόμους, την περιγραφή ενός αναπόφευκτα τουριστικού παρόντος και την αφήγηση της ιστορίας του εκάστοτε τόπου, η συγγραφέας επιλέγει να εμπλουτίσει (κυριολεκτικά και μεταφορικά) τα δικά της γραπτά με πλήθος πηγών, τόσο ιστορικών όσο και λογοτεχνικών. Επιλέγει μάλιστα την τιμιότητα της αυτούσιας μεταφοράς των αποσπασμάτων, τα οποία και εντάσσει αρμονικά στο κείμενό της. Όταν δε η σχετική ενσωμάτωση ακολουθεί την γραμμικότητα της ιστορικής αφήγησης, τότε ο αναγνώστης έχει την τύχει να διατρέχει ολόκληρη την ιστορία μιας πόλης μέσα από τις λογοτεχνικές αφηγήσεις αλλά και τον διάλογο των πηγών με το σύγχρονο βλέμμα. Είναι προφανές ότι η συγγραφέας εργάστηκε ιδιαίτερα για την αρμολόγηση ενός κειμένου που ρέει αποφεύγοντας τις παγίδες ενός προβλέψιμων ταξιδιωτικού βιβλίων.

damas

Σπεύδω στις σελίδες για την Δαμασκό και το Χαλέπι, να δω τι έχει προλάβει να αποτυπώσει ο «φακός» την εποχή της συγγραφής του βιβλίου. Ήδη μέχρι τον Απρίλιο του 2013 ο αριθμός των νεκρών της εμφύλιας σύρραξης ήταν αδιανόητος και το κύμα των εξαθλιωμένων προσφύγων έφτανε στο ένα εκατομμύριο. Οι ανθρώπινες απώλειες ήταν μόνο η μια πλευρά του δράματος καθώς ακολουθούσαν καταστροφές μνημείων της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Αρχαιότητες σαρώθηκαν από ερπύστριες, μουσεία λεηλατήθηκαν, έργα τέχνης πουλήθηκαν στις μαύρες αγορές. Και εδώ η συγγραφέας επιλέγει δυο παράλληλες γραφές, αλλά εμφανέστερα διακριτές. Η πρώτη διατρέχει την ιστορία των δυο πόλεων, με οδηγούς, μεταξύ άλλων, τα περιηγητικά ταξίδια του σερ Τζον Μάντβιλ, τα πολύτιμα βιβλία του Tariq Ali, την γεωπολιτικό οδοιπορικό του Regis Debray στις χώρες της Βίβλου, τα παλαιότερα ταξιδιωτικά βιβλία του Γιώργου Θεοτοκά, του Φώτη Κόντογλου, της Μαρίας Καραβία, τα πονήματα του Βασίλη Ραφαηλίδη για τους Άραβες και τους λαούς της Μέσης Ανατολής, τις σύγχρονες περιπλανήσεις του Ουίλιαμ Νταρλίμπλ.

marrakech_

Πολύτιμα παραμένουν τα γραπτά του Τ.Ε.Λώρενς (της Αραβίας), που στους Επτά στύλους της Σοφίας και στον Ανταρτοπόλεμο στην έρημο είχε περιγράψει μια διαχρονική κατάσταση: «Γάλλοι και Άγγλοι είχαν ξεγελάσει τους Άραβες. Ήδη από το 1916 είχαν μοιράσει μεταξύ τους την Ανατολή με τη μυστική συμφωνία Σάικς – Πικό, προτού καν οι Άραβες γευτούν τους καρπούς της επανάστασής τους εναντίον των Οθωμανών. Οι περιοχές είχαν γίνει και πάλι αποικίες». Η δεύτερη αποτελεί μια παραπληρωματική αφήγηση που χρησιμοποιεί τα σύγχρονα δημοσιογραφικά ρεπορτάζ από τους τόπους της καταστροφής. Η ιστορία επαναλαμβάνεται και ο τόπος εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο διεκδίκησης με κάθε τρόπο και μέσο.

Leningrad_1

Στην άλλη άκρη του βορρά, ψύχεται η Πετρούπολη, η αλλοτινή Ουτοπία του Κόσμου, που βρίσκεται στην χώρα με τις περισσότερες επαναστάσεις και τα μεγαλύτερα αποθέματα χιονιού και πάγου. Η Πετρούπολη δεν είναι μόνο η υδάτινη πόλη που χτίστηκε από το τίποτα, η πόλη με τις λευκές νύχτες που εξαφανίζουν ακόμη και τις σκιές των ανθρώπων, το λίκνο της μεγάλης ρωσικής επανάστασης. Είναι η συννεφιασμένη πόλη του Νικολάι Γκόγκολ, η πόλη φαντασμαγορία της Άννας Αχμάτοβα, η πόλη όπου δεν μπορείς να ξεχωρίσεις το φανταστικό από το πραγματικό, σύμφωνα με τον Γιόζεφ Μπρόντσκι. Στις λεωφόρους της περπάτησαν απελπισμένοι ο Βλαντιμίρ Μαγιακόφκσι και ο Αλεξέι Γεσένιν· στις ακαδημίες της δίδαξε ο Κάζιμιρ Μάλεβιτς και μαθήτευσε ο Μαρκ Σαγκάλ. Μόνο για τα συναπαντήματα στη λεωφόρο Νιέφσκι θα μπορούσε κανείς να γράψει βιβλίο ολάκερο, λέει ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι στο βιβλίο του Μια άνοιξη στην Αγία Πετρούπολη, ενώ στον Σωσία δεν παραλείπει να περιγράψει τις στοές με τα καταστήματα αλλά και τους παγωμένους χειμώνες της πόλης του. Σήμερα στις λαϊκές της αγορές μπορεί να βρει κανείς δίσκους με ντοκουμέντα της επανάστασης, όπως η περίφημη ομιλία του Λένιν στον σιδηροδρομικό σταθμό της Φιλανδίας.

Assouan Cataract Hotel_

Δεν χρειαζόμαστε ένα μαυσωλείο της τέχνης όπου να λατρεύονται νεκρά έργα, αλλά ένα ζωντανό εργοστάσιο ανθρωπίνου πνεύματος – στους δρόμους, τα τραμ, τα εργοστάσια, τα εργαστήρια και τα σπίτια εργατών, διακήρυττε ο Βλαντιμίρ Μαγιακόφκσι από τα επιταγμένα Χειμερινά Ανάκτορα, το 1918, αλλά δεν μένει πια εδώ, όπως και ο Κάζιμιρ Μάλεβιτς και οι Καντίσκι, Τάτλιν, Ροτσένκο, Μπρόντσκι, Γεσένιν, Σοστακόβιτς, Προκόφιεφ, που γνώρισαν υπήρξαν ανεπιθύμητοι και διωγμένοι από την πόλη, από την χώρα. Τι μένει σήμερα από την Πετρούπολη, εκτός από τα γνωστά θλιβερά τετράγωνα των εργατικών κατοικιών του σοβιετικού καθεστώτος, το τεράστιο χάσμα μεταξύ πλούσιων και φτωχών, την γενίκευση του αλκοολισμού και την άνθηση της πορνείας; Ένας χαμένος αγώνας της ουτοπίας από την απάθεια και το ερώτημα αν υπάρχει η περίφημη ρωσική ψυχή.

Che Mural, Old Havana_

Η τελευταία στάση γίνεται στην Κούβα, στο ύστατο πείραμα ενός πλανεμένου κοινωνικού μετασχηματισμού. Η κουβέντα δεν τελειώνει ποτέ· για τα υπαίθρια σχολεία, την πορνεία για λόγους επιβίωσης, τα παλιά σοβιετικά φορτηγά για τις μετακινήσεις των πολιτών, τον ινδιάνο ήλιο και τις χιλιάδες αιτήσεις βίζας εξόδου, το Καθημερινό Τίποτα όπως ονόμασε και το βιβλίο της η Zoé Valdés. Ο Μεγάλος Αρχηγός πάντως δεν έδωσε το όνομά του σε κανέναν δρόμο και σε καμία πλατεία· δεν έστησε μεγαλειώδη αγάλματά του, ούτε αποτύπωσε την εικόνα του σε γραμματόσημα. Κι έτσι, όπως έγραψε ο Αμίν Μααλούφ στο χρονικό μιας οικογένειας,  όταν οι διάδοχοί του ξεσηκωθούν, δεν θα βρουν καμιά μπρούτζινη γενειάδα να γκρεμίσουν και σχεδόν τίποτε για να μετονομάσουν.

Leningrad_

Η πλούσια βιβλιογραφία που παρατίθεται στο τέλος του βιβλίου αποτελεί και μια πρόταση για μια πλήρη ταξιδιωτική βιβλιοθήκη, που περιλαμβάνει τις αρχαίες πηγές, τα επιστημονικά συγγράμματα για την Ύστερη Αρχαιότητα, τα «ευαγγέλια» του Μπρους Τσάτουιν, τα ταξιδιωτικά γραπτά των Τζακ Κέρουακ, Πωλ Μοράν, Ρίτσαρντ Καπισίνσκι και Αντόνιο Ταμπούκι, αλλά και ειδικότερα έργα, όπως τα «σοβιετικά» σημειωματάρια των Αντρέα Εμπειρίκου, Αντρέ Ζιντ, Τζον Στάινμπεκ και Αντρέ Μαλρώ, τις προσωπικές αφηγήσεις του Ελίας Κανέττι και του Ολιβιέ Ρολέν, τα διηγήματα του Πολ Μπόουλς, τις σύγχρονες μυθιστορίες του Ταχάρ Μπεν Ζελούν και του Ζιλμπέρ Σινουέ και δεκάδες άλλα πονήματα της περιπλάνησης. Αντί προλόγου η συγγραφέας επέλεξε σύντομες φράσεις και αποσπάσματα από τα παραπάνω έργα. Και αντί δικού μου επιλόγου, ιδανικές είναι οι λέξεις του Μισέλ Τουρνιέ από το βιβλίο του Πόλεις – Μάσκες – Κορμιά: «Το νερό ενός βάλτου που μένει ακίνητο, θολώνει. Και μένει διάφανο όταν κυλά. Έτσι κι ο άνθρωπος που ταξιδεύει».

Εκδόσεις Εντευκτηρίου, 2013, σελ. 171, με έγχρωμες φωτογραφίες.

Πρώτη δημοσίευση: Εντευκτήριο, τεύχος 109 (Μάιος 2016)

Advertisements

1 Response to “Βάνα Χαραλαμπίδου – Μια κουκίδα στον χάρτη”



Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Μαΐου 2016
Δ Τ Τ Π Π Σ Κ
« Απρ.   Ιον. »
 1
2345678
9101112131415
16171819202122
23242526272829
3031  

Blog Stats

  • 861,744 hits

Αρχείο


Αρέσει σε %d bloggers: