Θα μας συνοδεύσετε ως την θύρα του τελευταίου σας βιβλίου;

Η θύρα του τελευταίου μου βιβλίου είναι ορθάνοιχτη επί 24ωρου! Οδηγεί σε μια σειρά διηγημάτων από τις εκδόσεις της Ινδίκτου, το 2013 με τον τίτλο «Μη φεύγεις». Μη φεύγεις από το όνειρο, από τις προσδοκίες σου, μη χάνεις την ελπίδα κι ας υπάρχει σκουπιδαριό, μιζέρια και αδιέξοδα. Όλα μπορεί να αλλάξουν αρκεί να μη φεύγεις, για να συναντιόμαστε.

Θα μοιραστείτε μια μικρή παρουσίαση – εισαγωγή στο κάθε σας βιβλίο χωριστά (είτε σε μορφή επιγραμματικής παρουσίασης, είτε γράφοντας για το πότε, πώς, υπό ποιες συνθήκες και ποιους πόθους συνεγράφησαν);

Το πρώτο μου λογοτεχνικό βιβλίο με τίτλο «Lila Teman» εκδόθηκε το 2005 από τις εκδόσεις της Οδού Πανός. Είναι ένα ποιητικό κείμενο με θέμα τον έρωτα και την απώλεια. Για χρόνια δεν ήθελα να το ξαναδιαβάσω. Τώρα, όταν το ανοίγω κολλάω και τα διάφορα χαοτικά και οι φλυαρίες του με συγκινούν. Αυτά, πιο πολύ από τ’ άλλα.

Ακολούθησε μια συλλογή ποιημάτων από τις εκδόσεις Μελάνι, από τη φίλη μου την Πόπη Γκανά, το 2007, με τίτλο «Ζωή εκτός ωραρίου». Ποιήματα που γράφτηκαν σε διαφορετικές περιόδους. Τα διάλεξα ανάμεσα από πολλά άλλα. Μερικά από αυτά με ξεπερνούν.

Μετά από αυτή την ποιητική συλλογή, εκδόθηκαν το 2009, πάλι από τις εκδόσεις Μελάνι, τα διηγήματά μου με τίτλο «Μια νυξ δι εν έτος». Πολλές φορές επανέρχομαι στα διηγήματα αυτά και μου ‘ρχονται στο μυαλό οι κουβέντες που είχα με τον Στάντη Αποστολίδη. Ο Στάντης έγινε αφορμή για να συναντηθώ με τους κλασικούς φιλολόγους. Βρισκόμουν μόνιμα σε άλλο άκρο από το δικό τους, είχα τους λόγους μου.

Το 2010 εκδόθηκε από τις εκδόσεις τις Ινδίκτου ένα πολύ ωραίο βιβλίο, δοκίμιο, με τίτλο «Ιχθύες ως σύμβολο και τεχνούργημα: απόπειρες ερμηνείας». Συλλογική δουλειά, με τη Λίτσα και τη Μαίρη Γκούβα. Η Λίτσα ιχθυολόγος όπως κι εγώ και η Μαίρη ψυχολόγος. Δυνατή δουλειά πολλών χρόνων και μοναδική στο είδος της. Το ψάρι ως σύμβολο ανά τους αιώνες, το ψάρι στην τέχνη, τη θρησκεία, τη λογοτεχνία και πάει λέγοντας. Πιο πολύ απ’ όλα απόλαυσα τη συνεργασία με τη Λίτσα και τη Μαίρη. Σχέσεις ζωής. Έτσι γίνονται τα ωραία πράγματα.

Φθάνουμε στο 2013, οπότε και εκδόθηκε από την Ινδικτο το βιβλίο «Μη φεύγεις», στο οποίο ήδη αναφέρθηκα.

Έχετε γράψει σε τόπους εκτός του σπιτιού σας;

Μου αρέσει να γράφω στο σπίτι ή σε ένα τροχόσπιτο που έχω παρκαρισμένο στη Λευκάδα. Εκτός, δεν μπορώ να συγκεντρωθώ. Το έξω είναι γι άλλα πράγματα.

Σας ακολούθησε ποτέ κανένας από τους ήρωες των βιβλίων σας; Μαθαίνετε τα νέα τους;

Κανένας δεν με ακολούθησε. Πιθανόν να συμβαίνει, αλλά εγώ δεν το ξέρω. Ούτε νέα τους μαθαίνω. Αυτονομούνται πολύ εύκολα και μάλλον δεν γουστάρουν ν’ αρχίσω πάλι να τους ξεψαχνίζω και να τους ξεμπροστιάζω και να τους βάζω λόγια που δε θα ’θελαν να πουν. Ίσως δεν είμαι η καλύτερη παρέα τους.Ζούνε; Ούτε που ξέρω.

Ποιος είναι ο προσφιλέστερός σας τρόπος συγγραφής; Πώς και πού παγιδεύετε τις ιδέες σας;

Δεν έχω τρόπο. Δεν έχω σχέδιο. Δεν έχω ωράριο. Δεν έχω τίποτε. Μια ιδέα είναι όλα. Μια ιδέα, μια αίσθηση, μια ματιά που αναπαράγεται μόνη της. Μια λέξη που γίνεται πρόταση, παράγραφος κι όλο απλώνεται. Μου έχει συμβεί να γράφω χωρίς να γράφω. Να παρατηρώ τη γραφή στη σκέψη μου χωρίς να συμμετέχω και μετά να μου μένει μόνο το αίσθημα από αυτό που γράφτηκε ή μια λέξη που την ξέρω μόνο εγώ. Αν έχω κέφι και διάθεση την ανασταίνω όσο μπορώ, είναι η λογική, βλέπετε, που μπαίνει στη μέση και γι αυτό λέω όσο μπορώ. Με το ποίημα είναι λίγο αλλιώτικα τα πράγματα, σκάει και τέρμα. Αν το πήρες το πήρες, αν σου καθίσει σου κάθισε, αλλιώς πάει, μια άλλη φορά. Βέβαια, μετά απ’ όλα αυτά αρχίζει η επεξεργασία. Πολύ δουλειά, πολλές ώρες. Δεν μου πολυαρέσει που το κάνω, αλλά πρέπει. Είναι βλέπετε και μια, ας πούμε, δυσλεξία που με ακολουθεί και πρέπει να βάζω τα πράγματα σε μια τάξη. Πάντως, μου αρέσουν πολύ τα κείμενα και τα ποιήματα στην πρώτη τους γραφή. Όταν είναι σαν ξέπλεκα μαλλιά. Αλλά δεν κάνει να βγαίνεις έξω ατημέλητος…

Εργάζεστε με συγκεκριμένο τρόπο; Ακολουθείτε κάποια ειδική διαδικασία ή τελετουργία; Επιλέγετε συγκεκριμένη μουσική κατά την γραφή ή την ανάγνωση;

Όχι, δεν έχω κανόνες. Γράφω με μουσική, χωρίς μουσική, ανάλογα. Βασικό όμως, είναι να είμαι μόνος. Αν νιώθω κι άλλον μέσα στο σπίτι τότε με πιάνει μια μανία για παρέα και κουβεντούλα και πάει το γράψιμο. Είναι βασικό να είσαι μόνος, πολύ μόνος. Το γράψιμο θέλει συγκέντρωση μεγάλη, διαφορετικά οι λέξεις το βουλώνουν αν είναι κι άλλοι γύρω σου, δεν τις ακούς καθόλου. Άσε που χάνεις το ρυθμό. Όλα είναι ρυθμός. Ρυθμός αδιάκοπος και καλό είναι να τον ακολουθείς κι όπου σε πάει.

Ποιες είναι οι σπουδές σας και πώς βιοπορίζεστε; Διαπιστώνετε κάποια εμφανή απορρόφηση των σπουδών και της εργασίας σας στη γραφή σας (π.χ στην θεματολογία ή τον τρόπο προσέγγισης);

Είμαι ιχθυολόγος. Τελείωσα το Βιολογικό και ειδικεύτηκα στην ιχθυολογία. Ωραία δουλειά, ταξιδιάρικη και της οφείλω πολλά. Γνώρισα τον κόσμο, ταξίδεψα σε μέρη δύσκολα. Ξέρετε, αυτή η δουλειά είναι δουλειά κυρίως εκτός γραφείου και εργαστηρίου, κοντά στη φύση και τους ανθρώπους. Έχει βέβαια και πολύ μοναξιά. Σου δίνει την αίσθηση της ελευθερίας, σε αναγκάζει να παρατηρείς, προπονείσαι στην παρατήρηση και στην τελική, θέλοντας και μη, παρατηρείς τον εαυτό σου. Η δουλειά σίγουρα πρέπει να με έχει επηρεάσει, πως και πόσο δεν το ξέρω, δεν μπορώ να το πω.

Έχετε γράψει ποίηση και πεζογραφία. Θα συνεχίσετε να ισορροπείτε ανάμεσα στα δύο; Βλέπετε κάποιο να επικρατεί;

Δεν με απασχολεί. Δε νομίζω ότι υπάρχουν σύνορα ανάμεσα στην ποίηση και την πεζογραφία. Όλα είναι ανοιχτά. Όποτε καταφέρνω να αφήνομαι, όλα είναι ανοιχτά, οι μετακινήσεις ελεύθερες. Αρκεί να εμπιστευτείς το άλλο, το ξένο, το άγνωστο, αυτό θα σε πάει, μπορεί στο πουθενά, μπορεί σ’ έναν άλλο τόπο, απροσδιόριστο μοναδικό κι ενδιαφέροντα. Καμιά φορά και φοβιστικό.

Αν είχατε σήμερα την πρόταση να γράψετε μια μονογραφία – παρουσίαση κάποιου προσώπου της λογοτεχνίας ή γενικότερα ποιο θα επιλέγατε;

Όποιον μου πρότειναν. Γενικά, αγαπώ τους συγγραφείς, όλους τους συγγραφείς. Όλοι το παλεύουν. Άλλοι μας ταιριάζουν περισσότερο, άλλοι λιγότερο. Κάτι έχει, όμως, ο καθένας κι εμένα μ’ ενδιαφέρει αυτό το κάτι. Λίγοι είναι αυτοί που δεν τους μπορώ, ίσως και να τους αδικώ.

Τι γράφετε τώρα;

Έχω ήδη ολοκληρώσει μια συλλογή ποιημάτων με τίτλο «Μεγάλες διώρυγες». Είναι ένα αφιέρωμα στο γυναικείο στήθος, που θα εκδοθεί αρχές του 2015 από τις εκδόσεις Μελάνι. Τώρα γράφω διηγήματα. Προσπαθώ επίσης, να βάλω σε τάξη κάποια παλιότερα γραπτά μου. Αυτό χρειάζεται πολύ δουλειά. Όταν γυρνάς πίσω οφείλεις ν’ αναστήσεις πολλά πράγματα, δεν είναι εύκολο.

Αγαπημένοι σας παλαιότεροι και σύγχρονοι συγγραφείς. Αγαπημένα σας παλαιότερα και σύγχρονα βιβλία.

Αυτή είναι μια δύσκολη ερώτηση. Τι να πρωτοπείς. Αγαπώ πολλούς συγγραφείς και πολλά βιβλία. Υπάρχουν συγγραφείς που είναι πάντα νέοι, έχουν αυτό το κάτι που σε κάνει να νιώθεις ότι το αίμα βράζει. Έτσι συμβαίνει και με τα βιβλία.Υπάρχουν βιβλία που τα ακούς, είναι σα ν’ ακολουθείς τον συγγραφέα κατά πόδας ενώ αυτός προσπαθεί να τελειώσει το βιβλίο του πριν τον προλάβεις και ας έχει πεθάνει πριν χρόνια, ίσως και αιώνες. Είναι μυστήριο τραίνο ο άνθρωπος. Μικρός, είχα κολλήσει με τον «Δωδεκάλογο του γύφτου», του Παλαμά. Ποτέ δεν κατάλαβα γιατί. Ούτε καταλάβαινα τι έλεγε ο άνθρωπος. Αλλά εγώ εκεί με τον Γύφτο. Με συγκινούσε, δάκρυζα, απορούσαν οι δικοί μου γιατί δεν ήμουν και διαβαστερός, αλλά εγώ εκεί με τον Γύφτο. Και να πεις ότι μου άρεσε ο Παλαμάς.. Από τον Παλαμά έπεσα στους ρώσους συγγραφείς. Μου αρέσει πολύ η ρώσικη σχολή (ο όρος σχολή δεν μου αρέσει). Ακολούθησε ένα διάστημα πλήρους άρνησης για όλα. Μόνο κόμικς διάβαζα. Μετά συνάντησα τους Κροπότκιν, Γκρεμπέρ, Αραγκόν, Μαλατέστα, Τζολ Τζέημς, Φουκώ. Δυνατή παρέα. Μετά το πήγα πιο ομαλά. Για να μην αραδιάζω διάφορους, νομίζω ότι ο Σαίξπηρ είναι στην κορυφή, αν υπάρχει κορυφή.

Οι νέοι συγγραφείς μου αρέσουν επίσης πολύ. Ξέρετε, δεν είμαι αντικειμενικός κριτής, αν αγαπάω έναν συγγραφέα σαν άνθρωπο, αγαπώ και ότι γράφει. Επίσης, με επηρεάζει πολύ και η συνέπεια. Το έξω με το μέσα. Δεν αντέχω με τίποτα το δήθεν και το κάπως και το έτσι. Πολλά καραγκιοζιλίκια. Είναι και η εποχή περίεργη, όλα δοκιμάζονται.   Παλιότερα, αυτό το δήθεν μου καθόταν πολύ στο λαιμό. Σήμερα, λίγο περισσότερο χιούμορ και κάπως βολεύονται τα πράγματα.

Αγαπημένα σας διηγήματα.

Πολλά. Θα αναφέρω μόνο ένα, με το οποίο έχω ιδιαίτερη σχέση: «Το μόνο της ζωής μου ταξίδιον» του Βιζυηνού. Κατ’ αρχήν με τρελαίνει ο τίτλος. Σε όλους αρέσει αυτό το διήγημα. Εγώ δεν το διάβασα ποτέ κι ούτε θα το διαβάσω. Το ξέρω όμως απ’ έξω. Το γνώρισα δι’ αφηγήσεως! Είναι ο μύθος και το εξωπραγματικό στη μέση που κάνουν τη μαγεία. Τα διηγήματα έχουν μεγάλη χάρη. Ίσως να το λέω αυτό γιατί συχνά, δυσκολεύομαι να γράψω περισσότερο από δέκα σελίδες. Οι μακροσκελείς περιγραφές με σκοτώνουν, αλλά όπως και να το κάνουμε έχουν ενδιαφέρον, εγώ δεν τα καταφέρνω. Το προσπάθησα αλλά δεν… Θαυμάζω και ζηλεύω αυτούς που γράφουν βιβλία πεντακοσίων και βάλε σελίδων και δεν χάνονται. Θέλει οργάνωση και σκέψη το πράγμα, ίσως κι άλλες συνάψεις εγκεφαλικές. Εγώ ή δεν τις έχω ή κάηκαν.

Αγαπημένο σας ελληνικό λογοτεχνικό περιοδικό, «ενεργό» ή μη;

Κατά καιρούς διάφορα. Είμαι λίγο πιο πιστός στην Οδό Πανός, στο Νέο Πλανόδιον, στο Εντευκτήριο, στον Αναγνώστη, στα (δε)κατα και σε άλλα. Γενικά, δεν είμαι φανατικός με τα λογοτεχνικά περιοδικά. Μου αρέσει πολύ ο Φαρφουλάς του Διαμαντή του Καράβολα και το Soul που βγάζει ο Τσιτσόπουλος στην Θεσσαλονίκη, δεν είναι λογοτεχνικό αλλά έχει πολύ τέχνη και ωραίες φωτογραφίες.

Τι διαβάζετε αυτό τον καιρό;

Μόλις διάβασα τον «Ιδαλγό της ιδέας» (Πόλις) της Αλεξάνδρας Σαμουήλ. Πολύ καλή δουλειά, εμπνευσμένη. Δίπλα μου έχω αυτόν τον καιρό (και διαβάζω ανάλογα με τη διάθεσή μου) την «Κασετίνα» του Σωτήρη Σελαβή, που είναι περίπτωση, κάνει όμορφα πράγματα, έχει και τις εκδόσεις Περισπωμένη. Επίσης, έχω τον «Θερμοστάτη» (Μελάνι) του Κωνσταντίνου Πουλή, που μόλις κυκλοφόρησε. Είναι διηγήματα, πρωτότυπος ο Κωνσταντίνος και πολυτάλαντος. Έχω ακόμη, μερικά νέα, αδημοσίευτα ποιήματα της Νόνης Σταματέλου και την «Παραλογή» του Γκανά.

Διαβάζετε λογοτεχνικές παρουσιάσεις και κριτικές; Έντυπες ή ηλεκτρονικές;

Διαβάζω (όχι φανατικά) και έντυπα και ηλεκτρονικές κριτικές όπως το ΝΟ14ΜΕ του Γιάννη Καλογερόπουλου, το book press,το poema,το poeticanet. Μου αρέσει και το Fish&Mr Hiroshima της Χαριτίνης Ξύδη.

Θα μας γράψετε κάποια ανάγνωση σε αστικό ή υπεραστικό μεταφορικό μέσο που θυμάστε ιδιαίτερα;  

Δεν διαβάζω ποτέ σε αστικά και υπεραστικά. Δεν μπορώ να συγκεντρωθώ. Συνήθως χαζεύω έξω από τα παράθυρα. Ή και μέσα.

Παρακολουθείτε σύγχρονο κινηματογράφο ή θέατρο; Σας γοήτευσε ή σας ενέπνευσε κάποιος σκηνοθέτης, ταινία, θεατρική σκηνή;

Ναι, πολύ. Μου αρέσει πολύ ο κινηματογράφος, το θέατρο, ο χορός, η μουσική. Είμαι φανατικός του φεστιβάλ Θεσσαλονίκης από τότε που ήμουν φοιτητής. Ωραίες εποχές! Φούντας, Μερκούρη, Βέγγος, Γεωργίτσης, Σφήκας, δεύτερος εξώστης, ασφαλίτες, κυνηγητά, υπέρ-τέλεια. Τώρα είναι πιο κυριλέ τα πράγματα αλλά και πάλι το λιμάνι έχει τη μαγεία του. Πολλοί σκηνοθέτες, έλληνες και ξένοι, με γοητεύουν. Τώρα τελευταία ο Ρόι Άντερσον και ο Κορνέλ Μουντρούτσο. Μου αρέσει και η φωτογραφία, στην οποία με μύησε ο γκράν-μαιτρ και μέγας μάγος, εξάδελφός μου, ο Στέφανος ο Πάσχος.

Οι εμπειρίες σας από το διαδικτυώνεσθαι;

Πολύ καλές. Έχει και την πλάκα του. Έχω φίλες κάτι τύπισσες που ποζάρουν μόνιμα, είναι καταπληκτικές. Ενημερώνομαι στο διαδίκτυο για πολλά θέματα και από διαφορετικές πηγές. Εντάξει, μπορεί μερικές φορές να παραγίνεται το πράγμα, αλλά θα βρει κι αυτό, αργά η γρήγορα, το μέτρο του. Εμένα όμως, τώρα μου αρέσει, πριν βρει το μέτρο του. Δύσκολη εποχή, αλλά πολύ ενδιαφέρουσα, έξω γεμάτη, μέσα ψιλοάδεια, σε αναζήτηση. Θα δούμε, έχουμε δρόμο ακόμη πολύ. Ξέρετε τι σιγοτραγουδάω μερικές φορές:

Τώρα, κρυμμένος στο ποτάμι, ανασαίνεις,
Φο-Μι-Τσιν, ανασαίνεις
με καλάμι.
Γιε, γιε, γιε, γιε.

Αν κάποιος σας χάριζε την αιώνια νιότη με αντίτιμο την απώλεια της συγγραφικής ή αναγνωστικής σας ιδιότητας, θα δεχόσασταν τη συναλλαγή;

Με μεγάλη μου χαρά, χωρίς δεύτερη σκέψη.

Στις εικόνες: Errico Malatesta, William Shakespeare, Michel Foucault, Pyotr Kropotkin, Kώστας Σφήκας – Μοντέλο, Kornél Mundruczó – Fehér isten [White God], Roy Andersson – A Pigeon on a Branch.

Περί Ποίησης

Θα μας συνοδεύσετε ως τη θύρα του πρώτου σας βιβλίου ποίησης;

Ευχαρίστως. Το Μνήμη και παραλλαγές (Πλανόδιον 2007) δανείζεται τη δομή του από το αρχαίο δράμα και πιο συγκεκριμένα την τραγωδία. Ασπάζεται την άποψη που θέλει την ποίηση και τη λογοτεχνία γενικότερα ως ενιαίο κείμενο ή θέμα με παραλλαγές. Ποια είναι τα βασικά θέματα της λογοτεχνίας; Η ζωή, ο θάνατος και το ταξίδι ανάμεσά τους -αυτό των πολλαπλών ζωών και πολλαπλών θανάτων. Αυτά είναι τα ζητήματα με τα οποία καταπιάνεται η παγκόσμια λογοτεχνία ανά τους αιώνες και ο κάθε συγγραφέας καταφέρνει να προσθέσει, αν τον ευνοήσει η τύχη, μια ενδιαφέρουσα παραλλαγή. Ο Πλάτωνας αναφερόταν στη γνώση ως ανάμνηση. Το ίδιο υποστήριζε και ο Μπόρχες, αλλά χωρίς τη μεταφυσική διάσταση της πλατωνικής θεώρησης. Ανάμνηση και παραλλαγή είναι δυο έννοιες που διέπουν το βιβλίο. Η δραματική του δομή (πρόλογος, πάροδος, επεισόδια, στάσιμα, έξοδος) δημιουργούν μια σύνθεση εν κινήσει ή τουλάχιστον προβάλλουν την αντίληψη πως ο ποιητικός λόγος βρίσκεται σε διαρκή μεταβολή. Εξάλλου, τα έχει πει αυτά ο Μπόρχες, η έννοια του τελικού κειμένου δεν ανήκει παρά μόνο στη θρησκεία ή την εξάντληση. Η ποίηση, όπως το θέατρo, είναι ανοιχτή σε διαφορετικές προσεγγίσεις και ερμηνείες. Καμία ανάγνωση, καμία παραλλαγή, καμία ερμηνεία δεν είναι ίδια με την προηγούμενη. Ταυτόχρονα, παραφράζοντας τον Σαίξπηρ, το βιβλίο μάς υπενθυμίζει πως είμαστε αυτό από το οποίο είναι φτιαγμένη η μνήμη μας. Ή καλύτερα είμαστε η μνήμη μας.

Μιλήστε μας για τη δεύτερη ποιητική σας συλλογή.

Να μου επιτρέψετε αντί του όρου ‘συλλογή’ να χρησιμοποιήσω τη λέξη ‘σύνθεση’. Η Χρονορραφία, που βγήκε τον Δεκέμβριο του 2013 από τις Εκδόσεις Νεφέλη, είναι, όπως σημειώνεται στο εσώφυλλο της έκδοσης, μια δοκιμή στην πολυφωνία του χρόνου και ένας φόρος τιμής στις ασθενέστερες φωνές της ιστορίας. Η μαρτυρία ενός ανώνυμου και σχεδόν αγράμματου Κύπριου, που μεγαλώνει στο αγγλοκρατούμενο νησί το πρώτο μισό του εικοστού αιώνα για να βρεθεί ανήμερα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου στο ατμόπλοιο Άνδρος ανοιχτά της Ιταλίας με τελικό προορισμό τη Βρετανία, αποτελεί τον ιστό πάνω στον οποίο υφαίνονται οι υπόλοιπες ιστορίες (μεταξύ αυτών, η κατάκτηση της Λατινικής Αμερικής από τους Ισπανούς και η πτώση του καθολικισμού στη Σκωτία).

Η ποίηση ανασυντάσσει τα όρια της ανθρώπινης ύπαρξης και της μνήμης, τις οποίες βιώνουμε και εκφράζουμε κυρίως μέσα από τον κοινό λόγο. Η Χρονορραφία θεματοποιεί αυτήν ακριβώς τη λειτουργία της ποίησης, τον διάλογο δηλαδή του έντεχνου με τον κοινό. Δεν πιστεύω πως οι δυο βρίσκονται σε αντίπαλα στρατόπεδα. Κατά τη γνώμη μου δεν υπάρχουν ‘ποιητικές λέξεις’, δεν μου αρέσει η εσκεμμένη χρήση άγνωστων ή δυσεύρετων φράσεων σε ένα ποίημα. Η εξεζητημένη σύνταξη μου φαίνεται επιτηδευμένη, σα να θέλει να σε κερδίσει με ένα ψέμα. Φυσικά αυτά είναι γούστα και η ποίηση έχει να κάνει πολύ με τις προσωπικές προτιμήσεις του καθενός μας. Πάντως η παρουσία της μαρτυρίας στο βιβλίο και οι δεσμοί που αναπτύσσει με τον έντεχνο λόγο αντικατοπτρίζουν, μεταξύ άλλων, και αυτή μου την πεποίθηση.

Εξάλλου, όπως διαφαίνεται από τον τίτλο, το βιβλίο αποτελεί μια σπουδή στον χρόνο. Οι μεταλλάξεις της γλώσσας, όπως για παράδειγμα η ανορθόγραφη μαρτυρία ή η μεταβολή των νοημάτων που συντελείται ανάμεσα στην αρχαία και τη νέα ελληνική, καθρεφτίζουν τόσο τη μεταβλητότητά της όσο και το πέρασμα του χρόνου. Ταυτόχρονα, σε ένα μεταποιητικό επίπεδο, οι μεταλλάξεις αυτές υποδηλώνουν, σημασιολογικά πλέον, την πολυσημία του ποιητικού λόγου. Επίσης, ο τρόπος με τον οποίο συνδέονται οι επιμέρους ενότητες της σύνθεσης ουσιαστικά μιμείται τους μηχανισμούς της ίδιας της ποίησης. Θέλω να πω πως ο ποιητικός λόγος λειτουργεί μεταφορικά (κάθε λέξη ή έννοια μας μεταφέρει κάπου αλλού) και γι΄αυτό αναγκαζόμαστε να επιβραδύνουμε την ανάγνωση, κάτι που δεν κάνουμε κατ’ ανάγκη όταν διαβάζουμε ένα μυθιστόρημα. Με άλλα λόγια, στην ποίηση οι λέξεις αποκτούν διαφορετικό βάρος λόγω ακριβώς της μεταφορικότητάς τους. Ένας από τους στόχους της Χρονορραφίας είναι να δείξει αυτή τη λειτουργία της ποίησης (στην προκειμένη περίπτωση, ο έντεχνος λόγος έχει ως εφαλτήριο μια λέξη ή μια φράση της μαρτυρίας που μας μεταφέρει σε άλλα πεδία -χρονικά, χωρικά, γλωσσικά, σημασιολογικά, κ.ο.κ.). Ένα ποίημα της σύνθεσης τελειώνει με τον στίχο: ‘η ποίηση είναι’. Θα προσέθετα: και είναι παντού. Φτάνει να έχουμε πάντα ανοιχτά, πάντα άγρυπνα τα μάτια της ψυχής μας, όπως θα έλεγε ο ποιητής.

Τέλος, οι πολλαπλές συνδέσεις μεταξύ των ποιημάτων, αυτόνομων ως επί το πλείστον, διακλαδώνονται και δημιουργούν παράλληλα και δαιδαλώδη νοηματικά επίπεδα. Η Χρονορραφία είναι ένα βιβλίο που ζητά τη συμμετοχή του αναγνώστη στην παραγωγή του νοήματος. Ένα έργο που θαυμάζω είναι το Πέδρο Πάραμο του Χουάν Ρούλφο γι΄αυτόν ακριβώς τον λόγο. Κάθε φορά που το διαβάζεις ανακαλύπτεις νέα πράγματα. Όσο περισσότερο επενδύεις στην ανάγνωση, τόσο περισσότερο κερδίζεις ως αναγνώστης. Δεν είναι ερμητικό κείμενο, είναι όμως απαιτητικό. Έχει να σου πει πολλά, φτάνει να έχεις όρεξη να το ακούσεις. Στη θεατρική σκηνή του Λονδίνου τα τελευταία χρόνια έχει παρουσιαστεί αυτό που κάποιοι ονομάζουν immersive theatre ή interactive theatre. Για να είμαι ειλικρινής το ανακάλυψα τυχαία πρόσφατα σε ένα δοκίμιο τριτοετούς φοιτήτριας. Θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για ένα είδος immersive poetry. Δεν ξέρω αν ο όρος έχει ήδη χρησιμοποιηθεί. Πιθανόν.

Έχετε γράψει σε τόπους εκτός του γραφείου σας/σπιτιού σας;

Σε ξενοδοχεία, βιβλιοθήκες, καφετέριες, τρένα, αεροπλάνα και βαπόρια. Και σε αγαπημένα μου μέρη, όπως για παράδειγμα στο Cavo Greco ή στην παραλία του St Andrews.

Περί Επιστημονικής Έρευνας

Είστε Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Λατινοαμερικάνικης Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο του St Andrews στη Σκωτία. Ποιο είναι το ειδικότερο αντικείμενό σας;

Διδάσκω λογοτεχνία της Λατινικής Αμερικής με ιδιαίτερη έμφαση στην Αργεντινή. Τώρα τελευταία πειραματίζομαι και με άλλες μορφές τέχνης (κινηματογράφο, φωτογραφία, ζωγραφική). Ερευνητικά με ενδιαφέρουν ζητήματα πολιτισμικής ταυτότητα και νεωτερικότητας, η σύγχρονη λογοτεχνία, η κριτική θεωρία, η ποίηση της πρωτοπορίας στην Αργεντινή και η ιστορική πρωτοπορία γενικότερα, ο Μπόρχες, κ.α.

Το θέμα της διατριβής σας είναι «Περιφερειακός (Μετα)μοντερνισμός: Η Συγκρητιστική Αισθητική των Μπόρχες, Πίλια, Καλοκύρη και Κυριακίδη» (2007). Ποια ήταν η προβληματική σας, ποια η διαδρομή της μελέτης, ποια τα συμπεράσματά της;

Ο Μπόρχες αποτελεί τον συνδετικό κρίκο ανάμεσα σε τρεις σύγχρονους λογοτέχνες, δυο έλληνες και έναν αργεντινό. Μέσα από τις αισθητικές επιλογές τους, το βιβλίο εξετάζει ζητήματα νεωτερικότητας και πολιτισμικής ταυτότητας σε Ελλάδα και Αργεντινή. Στόχος του είναι να ανιχνεύσει τους μηχανισμούς που αναπτύσσονται στην ούτως καλούμενη γεωπολιτική περιφέρεια ως αποτέλεσμα της επαφής της με ηγεμονικά μοντέλα νεωτερικότητας. Η μελέτη αντιστρατεύεται τον όρο ‘αργοπορημένη’ νεωτερικότητα που συχνά χρησιμοποιείται σε σχέση με τις χώρες αυτές. Διερευνά, μέσα από συγκεκριμένα παραδείγματα, τις πολιτισμικές διεργασίες που οδηγούν στη δημιουργία ποικίλων μοντέλων νεωτερικότητας ανάλογα με τις ιδιαιτερότητες (πολιτικές, κοινωνικές, πολιτισμικές, κ.ο.κ.) της κάθε χώρας. Όπως σωστά παρατηρεί ο Thomas Docherty αναφορικά με τη διάκριση μεταξύ ‘Πρώτου’ και ‘Τρίτου’ Κόσμου, ‘δεν υπάρχει ένας κόσμος (ούτε καν τρεις), αλλά πολλοί. Ο καθένας έχει τον δικό του ρυθμό και κανένας από αυτούς δεν χρειάζεται να εναρμονιστεί με τους υπόλοιπους’. Έτσι και η νεωτερικότητα δεν είναι μία αλλά πολλές, που αναπτύσσονται σε διαφορετικά χωροχρονικά πλαίσια ακολουθώντας διαφορετικές ταχύτητες. Η προσέγγιση που θέτει ως μέτρο σύγκρισης ηγεμονικά μοντέλα νεωτερικότητας δεν είναι μόνο επισφαλής, αλλά συχνά κρύβει και ένα είδος διανοητικού ιμπεριαλισμού. Επίσης, η επίμαχη διάκριση μεταξύ νεωτερικότητας και μετανεωτερικότητας εμφανίζεται ακόμη πιο προβληματική σε χώρες όπως η Αργεντινή και η Ελλάδα, επιβεβαιώνοντας έτσι θέσεις όπως αυτές των Habermas, Lyotard και Jameson, που θέλουν την τελευταία να βρίσκεται σε συνεχή εμπλοκή με τη νεωτερικότητα, ή όπως αυτή του Eagleton, ο οποίος την αντιλαμβάνεται ως εξάντληση και κρίση των νεωτερικών αξιών. Θεωρώ πως πολύ συχνά οι δυο χώρες ακολουθούν παράλληλες κοινωνικοπολιτικές και αισθητικές πορείες -δυστυχώς και οικονομικές- παρέχοντας έτσι πρόσφορο έδαφος στους συγκριτολόγους. Κατά τη γνώμη μου οι νεοελληνικές σπουδές έχουν να κερδίσουν πολλά, ειδικά στο εξωτερικό, από τέτοιες συγκρίσεις. Ο διάλογος της νεοελληνικής λογοτεχνίας με τη λατινοαμερικάνικη, ενίοτε άμεσος, αλλά πιο συχνά διεθλασμένος, έχει μελετηθεί ελάχιστα. Παραπέμπω σε ένα άρθρο του Δημήτρη Τζιόβα στο Βήμα με τίτλο ‘Τα σύνορα της σύγκρισης’ (13/01/2008).

Έχετε επιμεληθεί τον σύμμεικτο τόμο «Negotiating Difference in the Hispanic World: From Conquest to Globalisation» (2011). Πείτε μας λίγα λόγια.

Το βιβλίο προέκυψε από ένα διεθνές συνέδριο με θέμα την πολιτισμική ταυτότητα που διοργανώθηκε κάποια στιγμή στο St Andrews. Πραγματεύεται την έννοια της ταυτότητας ως αποτέλεσμα μιας διαλογικής διαδικασίας, μιας συνεχούς διαπραγμάτευσης δηλαδή με τη διαφορά. Αντικείμενο μελέτης του είναι η Λατινική Αμερική από την κατάκτησή μέχρι σήμερα. Ο τόμος καλύπτει ένα ευρύ γεωγραφικό φάσμα που εκτείνεται από το Μεξικό, την Κολομβία και την Κούβα μέχρι τη Χιλή και την Αργεντινή, με αναφορές στην Ισπανία και τις Ηνωμένες Πολιτείες σε σχέση πάντα με τη Λατινική Αμερική. Η προσέγγιση είναι διεπιστημονική -συγκεκριμένα συνδυάζει τη λογοτεχνική θεωρία και τις πολιτισμικές σπουδές με την ιστορία της τέχνης, τις μεταφραστικές σπουδές και την ανθρωπολογία.

Περί αδιακρισίας

Τι διαβάζετε αυτό τον καιρό;

Το μυθιστόρημα Ο έκθετος (El entenado) του Χουάν Χοσέ Σαέρ (ένα από τα ελάχιστα λογοτεχνικά κείμενα με θέμα τους ιθαγενείς της Αργεντινής κατά την περίοδο της κατάκτησής της από τους Ισπανούς) και το The Ancient Concept of Progress του E. R. Dodds.

Τι γράφετε τώρα;

Διαβάζω για την εισαγωγή της δεύτερης μονογραφίας μου Five and One Theses on Modernity: Buenos Aires Across the Arts, 1921-1939. Το ακαδημαϊκό σύστημα στη Βρετανία δυστυχώς μας έχει μετατρέψει, ή κάνει φιλότιμες προσπάθειες να μας μετατρέψει, σε μηχανές παραγωγής έρευνας, κάτι που συχνά οδηγεί σε ένα είδος συστημικού καταναγκασμού. Πολλές φορές (ίσως και τις πλείστες) αυτό μεταφράζεται σε ποσοτική παρά ποιοτική έρευνα. Αυτό τον τρόπο σκέψης θέλω να τον κρατήσω μακριά από την ποίηση. Γράφω όταν έχω κάτι να πω. Αν αυτό που έχω να δώσω δεν προσφέρει τίποτα καινούργιο, δεν υπάρχει λόγος να το κάνω. Πιστεύω πως στην εποχή μας δημοσιεύουμε πολύ, μιλάμε ακόμη περισσότερο, αλλά διαβάζουμε πολύ πιο λίγο και ακούμε ακόμη λιγότερο. Η μακροσκελής βιβλιογραφία στην ποίηση δεν με ενδιαφέρει. Εξάλλου πολλοί από τους λογοτέχνες που θαυμάζω δεν υπήρξαν πολυγράφοι ή τουλάχιστον υπήρξαν θιασώτες της αριστοτελικής οικονομίας. Το ‘publish or perish’ δεν με αφορά. Όχι στην ποίηση τουλάχιστον.

Περί Ανάγνωσης

Αγαπημένοι σας παλαιότεροι και σύγχρονοι συγγραφείς.

Έχω αγαπήσει περισσότερο κείμενα και λιγότερο συγγραφείς. Μερικά ονόματα: Όμηρος, Καβάφης, Μπόρχες, Αναγνωστάκης, Καρυωτάκης, Σαπφώ, Αλεχάντρα Πισαρνίκ, Κορτάσαρ, Μανουέλ Πουίγκ, Ρόμπερτ Λούις Στίβενσον, Κάφκα, Ρούλφο.

Αγαπημένα σας παλαιότερα και σύγχρονα βιβλία.

Μερικά που μου έρχονται στο μυαλό: Το Πέδρο Πάραμο του Ρούλφο, τα Ανθρώπινα ποιήματα του Σέσαρ Βαγιέχο, οι Πρόσθετες διερευνήσεις του Μπόρχες, η Κατάσταση εξορίας της Κριστίνα Πέρι Ρόσι, Το κιβώτιο του Αλεξάνδρου, ο Δον Κιχώτης του Θερβάντες, Τα ταξίδια του Γκιούλιβερ του Τζόναθαν Σουίφτ, τα Φύλλα Χλόης του Ουίτμαν, τα Γυάλινα Γιάννενα και η Παραλογή του Γκανά, τα ομηρικά έπη, ο Οδυσσέας του Τζόυς, Οι αόρατες πόλεις του Καλβίνο, Η γυναίκα της Ζάκυθος και οι Ελεύθεροι πολιορκημένοι του Σολωμού, Ο Εξώστης του Καχτίτση, η Κίχλη του Σεφέρη, οι Τρωάδες του Ευριπίδη, Η καρδιά του σκότους του Κόνραντ, η Ανθρώπινη αλυσίδα του Σέιμους Χίνι, Ο πίθηκος Ξουθ του Πιτσιπίου, Οι 7 τρελοί του Ρομπέρτο Αρλτ. Επίσης, ποιήματα των Μπουκόφσκι, Πεσσόα, Ροσάριο Καστεγιάνος, Ολιβέριο Χιρόντο, Καρούζου, Παυλόπουλου, Ντενίς Λέβερτοφ, Νικανόρ Πάρρα και πολλών άλλων.

Αγαπημένα σας διηγήματα.

Τα άπαντα των Μπόρχες, Κορτάσαρ, Ρούλφο. Πολλά των Παπαδιαμάντη, Ροϊδη, Βιζυηνού, Ιωάννου, Γονατά, Χάκκα, Ονέτι. ‘Η νήσος’ του Πίγλια. Τα κοσμικωμικά του Καλβίνο. Και πολλά άλλα.

Αγαπημένος ή/και ζηλευτός λογοτεχνικός χαρακτήρας.

Δον Κιχώτης.

Στα ζωγραφισμένα πορτρέτα: Jorge Luis Borges, Ricardo Piglia, Juan Carlos Onetti.