Περί γραφής

Θα μας συνοδεύσετε ως την θύρα του βιβλίου σας;

Το μυθιστόρημά μου («Συγγενής», εκδ. Μελάνι) είναι μια ανήθικη ιστορία. Αλλά και ηθική και σκληρή και τρυφερή, όπως, νομίζω, όλες οι ιστορίες συγγένειας που με παραλλαγές ζούμε οι ίδιοι και βλέπουμε να ξετυλίγονται συνέχεια ολόγυρά μας. Καθημερινά αισθάνομαι ότι λαθρακούω τους θυμωμένους ή χαρούμενους ή φοβισμένους ή υποκριτικούς διαλόγους που, σε μικρογραφία, ανταλλάσσονται και μέσα στο βιβλίο. Οι οικογένειες μας, οι «άνθρωποί μας», οι γονείς, σύζυγοι, φίλοι, είναι εστίες αγάπης αλλά και οργής, τρυφερότητας και βιαιότητας, εμπιστοσύνης και απιστίας. Αν και αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της ζωής μας σπάνια δημιουργούν σχέσεις και συναισθήματα ξεκάθαρα ή, όπως μας αρέσει να τα λέμε, «απλά». Το μόνο ίσως που ξεχωρίζει, αν και ούτε και αυτό απλό, είναι η αγάπη. Όλα αυτά ίσχυαν πάντα, αυτό που όμως αλλάζει τώρα είναι ότι οι συγγενικές μας σχέσεις, οι ισχυρότεροι δεσμοί της κοινωνίας μας, διευρύνονται (και μπερδεύονται) ακόμα περισσότερο από τις  δυνατότητες που μας παρέχει η επιστήμη για «ζωή α λα καρτ». Τόσο το καλύτερο, από μια άποψη, αφού όλοι μπορούν να διαλέξουν τους «δικούς τους» έτσι όπως τους ονειρεύονται, αλλά από την άλλη τόσο το χειρότερο, ακριβώς για τον ίδιο λόγο. Μπορούμε σήμερα να πιαστούμε στα ίδια μας τα δίχτυα επιθυμιών -το βιβλίο αγγίζει κάποια απ’ αυτά.

Έχετε γράψει σε τόπους εκτός του γραφείου σας/σπιτιού σας;

Έχω γράψει παντού. Αλλά γράφω πάρα πολύ δύσκολα, δηλαδή μέχρι να κάτσω να γράψω. Προτιμώ να κάνω οτιδήποτε άλλο εκτός από αυτό, και μέχρι τώρα στη ζωή μου έκανα οτιδήποτε άλλο.

Σας ακολούθησε ποτέ κανένας από τους ήρωες των βιβλίων σας; Μαθαίνετε τα νέα τους;

Τελευταία μου μπήκε η υποψία ότι πρέπει να προσέχω τι γράφω γιατί, όπως λένε και για τις ευχές μας, μπορεί κάποιοι από τους χαρακτήρες να βγούνε αληθινοί. Και, να πω την αμαρτία μου, δεν τους πολυθέλω πια. Δεν ξέρω τι να τους κάνω. Δηλαδή εκείνοι παραμένουν συνεπείς στους ρόλους τους, αλλά εγώ είμαι εξαιρετικά άπιστη απέναντί τους. Μόλις τελειώσει ένα βιβλίο κάνω την αδιάφορη, τους παρατάω εγκλωβισμένους στις σελίδες τους, και πάω για άλλους καλύτερους. Όταν λοιπόν τους αντιμετωπίζω ξαφνικά μπροστά μου, στην αληθινή μου ζωή, σαν ξεμέθυστη και νηφάλια που θέλει να ξεχάσει τι έκανε το προηγούμενο βράδυ, αισθάνομαι φρικτή αμηχανία. «Οι πίσω μου σελίδες», που λέει και ο Σαββόπουλος, μου θυμίζουν τις παλιές μου αμαρτίες: πόσο αφελής και ατελής υπήρξα ως δημιουργός τους.

Πώς και πού παγιδεύετε τις ιδέες σας;

Εννοείται ότι με παγιδεύουν αυτές. Κάποιες φορές είναι μια φράση που επιμένει να επαναλαμβάνεται μέσα μου, ή ένα θραύσμα ιστορίας που κάποιος είπε σε ένα τραπέζι, ή μια φευγαλέα εικόνα που είδα περνώντας έξω από ένα ανοικτό παράθυρο. Αλλά όλες βέβαια είναι στη πραγματικότητα δικές μου ιστορίες, ξεχασμένες, απωθημένες, θαμμένες. Σαν ένα κομματάκι σκοινί που μετά βίας προεξέχει από το χώμα, και που στο τέλος σκύβω και το τραβάω και βλέπω πόσο βαθιά πάει, πόσο μακρύ είναι, και πόσο αντέχω να το τραβήξω.

Ποιες είναι οι σπουδές σας και πώς βιοπορίζεστε; Διαπιστώνετε κάποια εμφανή απορρόφηση των σπουδών και της εργασίας σας στη γραφή σας (π.χ στην θεματολογία ή τον τρόπο προσέγγισης);

Όλη μου τη ζωή εργαζόμουν σαν δικηγόρος και δημοσιογράφος, και έλεγα ότι κάποια στιγμή, όταν θα έχω χρόνο, θα μπορώ να γράφω. Αλλά η ζωή, όπως ξέρουμε, είναι αυτό που συμβαίνει ενώ κάνεις σχέδια για το μέλλον, κι εγώ έζησα μαθαίνοντας τη πειθαρχία της νομικής σκέψης αρχικά και τη πλημμυρίδα του δημοσιογραφικού ροκοκό κατόπιν. Και όλα αυτά φυσικά με επηρέασαν, και με καλό και με αρνητικό τρόπο. Παράλληλα έκανα και μεγάλωσα παιδιά, δραστηριότητα που από μόνη της (αν και καθόλου πρωτότυπη) αποτελεί άσκηση αντοχής και εντατικό ακόνισμα των αισθήσεων. Έχω όμως επίγνωση του ότι έζησα και ζω σε έναν μικρόκοσμο, σε μια πόλη και μια χώρα και, σχεδόν, μια γειτονιά, και ότι  επομένως η θεματολογία μου τείνει να είναι και αυτή στενών οριζόντων.

Γράψατε ποτέ ποίηση – κι αν όχι, για ποιο λόγο;

Μόνο σαν έφηβη, τότε που λίγο-πολύ όλοι όσοι δεν παίζουν μπάσκετ γράφουν ποίηση. Κάποτε στο γυμνάσιο ένας καθηγητής μας είχε ρωτήσει, «τι είναι ποίηση»; Είναι η ομοιοκαταληξία; Η εσωτερική μουσικότητα; Οι στροφές; Το γεγονός ότι βρίσκεται σε ένα βιβλίο που γράφει απ’έξω «Ποιήματα»; Δυστυχώς ο καθηγητής εκείνος δεν μας είχε δώσει την απάντηση, πάντως εγώ δεν έχω ούτε το θάρρος, ούτε τη δεξιότητα, ούτε ό,τι άλλο χρειάζεται για να θέλει και να μπορεί κανείς να γράψει ποίηση.

Αν είχατε σήμερα την πρόταση να γράψετε μια μονογραφία – παρουσίαση κάποιου προσώπου της λογοτεχνίας ή γενικότερα ποιο θα επιλέγατε;  

Πολύ θα μου άρεσε να είχα κάποτε μια πρόταση! Δυστυχώς δεν έχω, εν τούτοις στα σχέδιά μου είναι να γράψω για ένα πρόσωπο της οικογένειάς μου, ένα είδος ιστορικού μυθιστορήματος, αυθαιρετώντας αναίσχυντα.

Περί ανάγνωσης

Αγαπημένοι σας παλαιότεροι και σύγχρονοι συγγραφείς, αγαπημένα σας παλαιότερα και σύγχρονα βιβλία, αγαπημένα σας διηγήματα.

Είναι πάρα πολύ δύσκολο να απομονώσει κανείς αγαπημένους συγγραφείς και αναγνώσματα. Από ένα σημείο και μετά όλα τα βιβλία που έχεις αγαπήσει έχουν κατά κάποιο τρόπο μεταμοσχευτεί μέσα σου κι σχηματίζουν όλα μαζί έναν χορό που συνεχώς μουρμουρίζει κάπου στο πίσω μέρος του μυαλού σου. Κι όλα αυτά χωρίς να είσαι (ακόμα) τρελός. Συχνά μου συμβαίνει να κατεβάσω ένα βιβλίο από τη βιβλιοθήκη μου και να το ξαναδιαβάσω (όπως «Το Πορτρέτο μιας Κυρίας» του Χ. Τζέημς, ή τις «Αναμνήσεις του Αδριανού» της Μ. Γιουρσενάρ, ή το «Άντεργκράουντ» του Βλ. Μακάνιν,  ή το «Εμβατήριο του Ραντέτσκι» του Γ. Ροτ, ή τον «Κύριο Μάνι» του Α.Β. Γεοσούα…)  και λέω ότι δεν υπάρχει κανένας λόγος ούτε να γράφω, ούτε να διαβάσω άλλα βιβλία. Και μετά φυσικά πάω στο βιβλιοπωλείο κι αγοράζω μια αρμαθιά από καινούργια.

Νομίζω πάντως ότι στις πυρκαγιές του μυαλού μου, αυτά που πάντα θα σώζονται πρώτα θα είναι τα διηγήματα του Μπόρχες και του Ρ. Γιέητς

Αγαπημένος ή/και ζηλευτός λογοτεχνικός χαρακτήρας.

Επίσης πολύ δύσκολο να απαντηθεί, για τους ίδιους λόγους. Καθόλου ζηλευτοί και όχι ιδιαίτερα αγαπημένοι, αλλά ανεξίτηλα εντυπωμένοι μέσα μου για τη τραγική τους διάσταση είναι η Λίλυ Μπαρτ του «Σπιτιού της Ευθυμίας» (Ήντιθ Ουόρτον) και ο Ντικ Ντάιβερ, του «Τρυφερή είναι η Νύχτα» (Φιτζέραλντ).

Αγαπημένο σας ελληνικό λογοτεχνικό περιοδικό, «ενεργό» ή μη; Κάποιες λέξεις για τον λόγο της προτίμησης;

Μου αρέσει πολύ το Books Journal γιατί συνδυάζει σοβαρότατα και μελετημένα άρθρα με ακομπλεξάριστη κριτική ματιά, κανένα ίχνος σοβαροφάνειας, και μια φρέσκια «πανοραμική» αντίληψη. Τα πομπώδη κείμενα που κινούνται μέσα στα μεγαλόστομα στεγανά όσων «δικαιούνται να ομιλούν» είναι μεγάλη παγίδα σε τέτοιου είδους έντυπα, και εμένα με κουράζουν.

Τι διαβάζετε αυτό τον καιρό;

Μόλις τέλειωσα την 5λογία του Edward St Aubyn («τα διηγήματα του Melrose») και τη «Γραμμή της Ομορφιάς» του Alan Hollinghurst,  και τώρα διαβάζω το “Umbrella” του Will Self. Οι συγγραφείς αυτοί μοιάζουν να ανήκουν σε μια «παρέα» της σύγχρονης βρετανικής λογοτεχνίας (όχι ισοδύναμου ταλέντου, κατά τη γνώμη μου) που ήθελα να καταλάβω, κυρίως σαν συνέχιση μιας παράδοσης που θα αποκαλούσα «απελπισία με στυλ» -μαύρο χιούμορ, δυστυχία και δράματα στο πλαίσιο των προνομιούχων κοινωνικών τάξεων, σαρκασμός και ειρωνεία κλπ..

Διαβάζετε λογοτεχνικές παρουσιάσεις και κριτικές; Έντυπες ή ηλεκτρονικές; Κάποια ιδιαίτερη προτίμηση στις μεν ή (και) στις δε;

Ναι, διαβάζω ό,τι βρω μπροστά μου, έντυπα και ηλεκτρονικά. Θεωρώ ότι οι λογοτεχνικές παρουσιάσεις του New Yorker αποτελούν από μόνες τους σχολή. (Ο John Wood είναι ο θεός μου). Όταν μια βιβλιοκριτική είναι σωστή, μπορείς πάντα να μάθεις ή να αντιληφθείς κάτι φρέσκο απ’ αυτήν. Με τον όρο «σωστή» δεν εννοώ φυσικά ούτε θετική/αρνητική, ούτε την καταγραφή της πλοκής του βιβλίου, την οποία για κάποιο λόγο θεωρούν ότι απαραιτήτως πρέπει να συμπεριλάβουν. Δεν θέλω να μου πουν τη πλοκή -δεν πρόκειται για κάποιο φαγητό για το οποίο πρέπει να προειδοποιηθώ ως προς τα υλικά του, μήπως μου προκαλέσουν φούσκωμα. Θέλω με τις ειδικές τους γνώσεις, με τον πιο ενημερωμένο τρόπο τους, να με βοηθήσουν να δω το γενικότερο πλαίσιο μέσα στο οποίο κινείται το βιβλίο, να μου δώσουν συσχετισμούς, αναφορές, να με πιάσουν από το χέρι για «να μπω» μέσα σ’ αυτό. «Η γνώμη του ειδικού» (το expert opinion που λένε) δεν έχει καμία σχέση με τα δελτία τύπου που συνήθως διαβάζουμε και μας πείθουν κυρίως για το ότι ο γράφων δεν πρόλαβε να διαβάσει το βιβλίο αλλά διεκπεραιώνει μια υποχρέωση.

Θα μας γράψετε κάποια ανάγνωση σε αστικό ή υπεραστικό μεταφορικό μέσο που θυμάστε ιδιαίτερα;  [μέσο – διαδρομή – βιβλίο – λόγος μνήμης]

Πριν από πολλά χρόνια γυρνούσα μόνη με το πλοίο από την Πάρο και είχε τρομερή τρικυμία. Διάβαζα με τρομερή προσήλωση τον «Κήπο των Φίτζι Κοντίνι» (του Τζ. Μπασάνι) ενώ παράλληλα προσευχόμουν να μην πνιγώ. Με το που έφτασα στον Πειραιά πέταξα το βιβλίο χωρίς να έχω καταλάβει λέξη και ακόμα και σήμερα οι λέξεις «Φίτζι Κοντίνι» μου προκαλούν ακαριαία ναυτία. (Φυσικά το βιβλίο δεν φταίει σε τίποτα).

Περί αδιακρισίας

Οι εμπειρίες σας από το διαδικτυώνεσθαι;

Όλοι πιστεύω έχουμε διαβάσει το διήγημα «Aleph» του Μπόρχες. Εκεί μέσα περιγράφει, πολύ προτού υπάρξει στ’ αλήθεια, αυτό που είναι για μένα το διαδίκτυο! Αυτό το μαγικό που απλώνεται παντού και σου δείχνει τόσο πλατιά αλλά και τόσο μικροσκοπικά ό,τι μπορείς να θελήσεις. Η γνώση στην άκρη των δακτύλων μας. Είμαι αρκετά μεγάλη ώστε να θυμάμαι πώς ήταν προτού αποκαλυφθεί όλος αυτός ο θησαυρός και δεν τον θεωρώ καθόλου αυτονόητο -και δεν τον χορταίνω. Έχω κανονική λαιμαργία με το διαδίκτυο, και θλίβομαι με όσους (συνήθως συνομήλικούς μου) το  στερούνται είτε γιατί το έχουν πάρει από φόβο («μας παρακολουθούν»), είτε έχουν άποψη-φιλοσοφία («δεν έχεις πια προσωπική ζωή», «καλωδιώνεσαι», κλπ). Όπως όλα τα μέσα, η σημασία του βρίσκεται στον τρόπο χρήσης του. Αυτό ισχύει και για τα «μέσα κοινωνικής δικτύωσης» (facebook κλπ), με τα οποία επίσης μπορείς να κάνεις ό,τι θέλεις: από το να γίνεις διάτρητος σαν ελβετικό τυρί γιατί ανεβάζεις προσωπικά δεδομένα, ως το να διαβάζεις ό,τι σε ενδιαφέρει με τον πιο συμπυκνωμένο τρόπο, γιατί έχεις σαν επαφές σου σοβαρούς ανθρώπους που εκτιμάς –και δεν επιθυμείς ούτε να τους γνωρίσεις καλύτερα, ούτε να μοιραστείς μαζί τους το 24ωρο σου.

Αν κάποιος σας χάριζε την αιώνια νιότη με αντίτιμο την απώλεια της συγγραφικής ή αναγνωστικής σας ιδιότητας, θα δεχόσασταν τη συναλλαγή;

Μπορεί και ναι, γιατί θα την ξανάβρισκα. Θα ξανάβρισκα δηλαδή τις μαγευτικές εκείνες στιγμές που πρωτοδιάβασα όλα όσα με έκαναν αυτή που είμαι, χαρίζοντάς μου τον κόσμο μέσα στον οποίο ήθελα και θέλω να ζω. Που πρωτο-ανακάλυπτα βιβλία και ιστορίες και πρωτο-επιχειρούσα να συνομιλήσω μαζί τους γράφοντας τους δικούς μου κόσμους. Ο Μεφιστοφελής παραδοσιακά μας βάζει στο πειρασμό προσφέροντάς μας τη δυνατότητα να ξαναζήσουμε τις γλυκύτερες εμπειρίες της νιότης μας, και για μένα αυτές σίγουρα ήταν οι πρώτες μου επαφές με την λογοτεχνία. Όπως θα έλεγε ο δικός μου Φάουστ, «αχ, να ξαναδιάβαζα το ‘Πόλεμος και Ειρήνη’ για πρώτη φορά!».

Στις εικόνες: Richard Yates, Joseph Roth, Jorges Luis Borges.

Περί γραφής

Θα μας συνοδεύσετε ως την θύρα του τελευταίου σας βιβλίου;

Οι ‘δημόσιες ιστορίες’ είναι μια σειρά 16 διηγημάτων που κυοφορήθηκαν σε άλλες εποχές αλλά τώρα είδαν το φως της δημοσιότητας. Γεννήθηκαν με φυσιολογικό τοκετό και όχι με καισαρική τομή. Ακόμα και τώρα διατηρούν τον ομφάλιο λώρο που τις δένει με την πραγματικότητα. Δεν μπορώ να ξεχωρίσω κάποια, γιατί είναι όλες τους παιδιά μου.

Θα μοιραστείτε μια μικρή παρουσίαση – εισαγωγή στο κάθε σας βιβλίο χωριστά (είτε σε μορφή επιγραμματικής παρουσίασης, είτε γράφοντας για το πότε, πώς, υπό ποιες συνθήκες και ποιους πόθους συνεγράφησαν);

Οι ‘δημόσιες ιστορίες’ όπως και η καινούργια συλλογή που τώρα ετοιμάζω (τον τίτλο δεν θα τον αποκαλύψω) αποτελούν το αποτέλεσμα της αδήριτης ανάγκης να μιλήσω με τον δικό μου τρόπο για καταστάσεις οριακές και παράλογες που όλοι, λίγο πολύ, βιώνουμε. Η γύρω μας πραγματικότητα είναι τόσο οδυνηρή που δεν χρειάζεται ιδιαίτερος κόπος να συλλάβεις τα θέματα. Το πιο επώδυνο είναι να μεταπλάσεις τα βιώματα με όρους μυθοπλασίας, ώστε να μην καταστήσεις τη γραφή σου δημοσιογραφική και επικαιρική.

Έχετε γράψει σε τόπους εκτός του γραφείου σας/σπιτιού σας;

Συγγραφέας είναι κάποιος 24 ώρες το 24ωρο. Όχι μόνο όταν γράφει. Οι πιο γόνιμες στιγμές είναι οι ώρες του ύπνου και οι ώρες της απλής και άσκοπης καθημερινότητας, όταν λειτουργείς ως παρατηρητής, εκών, άκων. Άλλωστε, και ο Βαν Γκογκ είχε πει: ‘Ονειρεύομαι ό,τι ζωγραφίζω και μετά ζωγραφίζω αυτό που ονειρεύομαι’.

Σας ακολούθησε ποτέ κανένας από τους ήρωες των βιβλίων σας; Μαθαίνετε τα νέα τους;

Ο Μίμης Αργυρίου στο διήγημα «501» είναι ένας χαρακτήρας που υπήρχε χρόνια στο μυαλό μου και σχεδόν μεγαλώσαμε μαζί. Πιστεύω πως όπου κι αν βρίσκεται αυτή τη στιγμή, μου κλείνει μ’ ένα μειδίαμα το μάτι.

Ποιος είναι ο προσφιλέστερός σας τρόπος συγγραφής; Πώς και πού παγιδεύετε τις ιδέες σας;

Μου ταιριάζει η μέθοδος του παγόβουνου. Την βρίσκω την πιο αποτελεσματική. Ο Χεμινγουέι την έχει περιγράψει περίπου ως εξής: Για κάθε κομμάτι που είναι εμφανές, τα υπόλοιπα επτά όγδοα είναι κάτω από το νερό. Ό,τι ξέρεις μπορείς να το παραλείψεις (αρκεί να το γνωρίζεις, διαφορετικά, η ιστορία μπάζει) και αυτό κάνει το παγόβουνο πιο στέρεο. Είναι το αφανές κομμάτι, με άλλα λόγια η γνώση, οι βιωμένες εμπειρίες που συγκροτούν το κομμάτι του παγόβουνου κάτω από την επιφάνεια του νερού.

Εργάζεστε με συγκεκριμένο τρόπο; Ακολουθείτε κάποια ειδική διαδικασία ή τελετουργία; Επιλέγετε συγκεκριμένη μουσική κατά την γραφή ή την ανάγνωση; Γενικότερες μουσικές προτιμήσεις;

Ναι, πολλές φορές γράφω με μουσική. Το τι θ’ ακούσω κάθε φορά μου το υπαγορεύει ο εσωτερικός ρυθμός του κειμένου, άλλοτε αργός κι άλλοτε ασθματικός. Μπορεί ν’ ακούσω από Metallica και Nick Cave μέχρι Βαμβακάρη και Αγγελάκα.

Ποιες είναι οι σπουδές σας και πώς βιοπορίζεστε; Διαπιστώνετε κάποια εμφανή απορρόφηση των σπουδών και της εργασίας σας στη γραφή σας (π.χ στην θεματολογία ή τον τρόπο προσέγγισης);

Ως φιλόλογος έχω αρκετά κουσούρια. Η διδακτική διάθεση είναι ένα από αυτά. Προσπαθώ να ‘σκοτώνω’ τον φιλόλογο όταν γράφω. Δεν ξέρω πάντα αν τα καταφέρνω. Θα δείξει η νεκροψία.

Γράψατε ποτέ ποίηση – κι αν όχι, για ποιο λόγο;

Σε στιγμές εφηβικού ενθουσιασμού και παιγνιώδους διάθεσης. Ωστόσο, αυτός ο έφηβος κάπου κάπου αφυπνίζεται και με τρομάζει.

Αν είχατε σήμερα την πρόταση να γράψετε μια μονογραφία – παρουσίαση κάποιου προσώπου της λογοτεχνίας ή γενικότερα ποιο θα επιλέγατε;  

Πριν από χρόνια – δεν θυμούμαι ακριβώς πότε – έπεσε στα χέρια μου ένα αφιέρωμα στον λαϊκό ποιητή – στιχουργό Φώτη Αγγουλέ. Ο Σεφέρης που τον γνώριζε τον χαρακτήρισε ‘μιαρό γιακωβίνο’, ενώ στις Μέρες Δ’ αναφέρει χαρακτηριστικά για τον χιώτη ποιητή: «Νομίζει ότι δουλεύει για τον λαό ξεχαρβαλώνοντας τα άξια πράγματα, βρωμίζοντας τα καθαρά με πασαλείμματα, τσαπατσουλεύοντας, όπως του είπα. Οι άνθρωποι αυτοί νομίζουν ότι τέχνη για το λαό σημαίνει στιχάκια του ταγκό χωρίς μουσική». Το 1975 κυκλοφόρησε από τον ‘Κέδρο’ το βιβλίο της Έλλης Παπαδημητρίου «Ο Φώτης Αγγουλές – Ποιήματα – Επιλογή», ενώ το 2004 ο Δ. Γκιώνης στην Ελευθεροτυπία έγραψε ένα άρθρο για τον ποιητή. Το 2008 από τις εκδ. Γαβριηλίδη ο ποιητής Γιώργος Μπλάνας στη σειρά ‘Εκ νέου’ ανθολόγησε τον Αγγουλέ. Νομίζω ότι θα άξιζε μια μονογραφία-παρουσίαση γι’ αυτόν τον άγνωστο στους περισσότερους ποιητή, που με τρόπο παραδοσιακό μπόρεσε και έγραψε στίχους σαν κι αυτούς: «Κι ίσως μια μάννα, ένα παιδί! / κάπου να σε προσμένει, /μα εσύ, θα μένεις πάντοτε / ξένος σε χώρα ξένη / κι η μνήμη σου που της ζωής / το νόημα θα λερώνει, / θάναι ένα στίγμα, ένας λεκές, / μέσ` στο κατάσπρο χιόνι…» (από το ποίημα ‘Στίγμα’, για ένα νεαρό φασίστα που βρέθηκε σκοτωμένος, πάνω σε μια ρούσσικη χιονισμένη στέππα).

Τι γράφετε τώρα; 

Πειραματίζομαι στο εργαστήρι του υπολογιστή μου πάνω στη μικρή φόρμα. Αλλεπάλληλες δοκιμές και delete. Νιώθω πως βρίσκομαι μέσα σε κινούμενη άμμο. Απίστευτη κοινωνική ρευστότητα και αδυναμία προβλεψιμότητας.

Περί ανάγνωσης

Αγαπημένοι σας παλαιότεροι και σύγχρονοι συγγραφείς.

Από Έλληνες συγγραφείς θα ξεχώριζα τους/τις: Παπαδιαμάντη, Βουτυρά, Καζαντζάκη, Καραγάτση, Χατζή, Ιωάννου, Χάκκα, Φραγκιά, Α. Κοτζιά, Αλεξάνδρου, Βαλτινό, Κουμανταρέα, Γκιμοσούλη, Χατζηγιαννίδη, Κοροβίνη, Μίσσιο, Νόλλα, Μ. Δούκα, Καρυστιάνη, Ζατέλη, Γαλανάκη, Φακίνου, Σ. Τριανταφύλλου …

Από ξένους: Έσσε, Κάφκα, Στάινμπεκ, Φώκνερ, Ντοστογιέφσκι, Τσέχωφ, Μπόρχες, Μάρκες, Μπορίς Βιάν, Καμύ, Κούντερα, Βιρτζίνια Γουλφ, Γκουτιέρες, Ζίσκιντ …

Αγαπημένα σας παλαιότερα και σύγχρονα βιβλία.

Τα ομηρικά έπη, το «Περί παίδων αγωγής» και «Βίοι παράλληλοι» του Πλουτάρχου, το «Τάδε έφη Ζαρατούστρα» του Νίτσε, «Το κομουνιστικό μανιφέστο» των Μαρξ-Ένγκελς, «Η αποκάλυψη του Ιωάννη» σε μετάφραση Γ. Σεφέρη, «Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας» του Κ. Καστοριάδη, το «1984» του Όργουελ, «Αν αυτός είναι ένας άνθρωπος» του Πρίμο Λέβι, «Οι ανθρωποφύλακες» του Π. Κοροβέση, «Πεθαίνοντας σα χώρα» του Δ. Δημητριάδη.

Αγαπημένα σας διηγήματα.

Ρίχνοντας μια βιαστική ματιά στη βιβλιοθήκη μου θα μπορούσα να αναφέρω εντελώς ενδεικτικά: «Το χριστόψωμο» του Αλ. Παπαδιαμάντη, το πρώτο του διήγημα, «Μια μικρή παρηγοριά» του Ρ. Κάρβερ, «Παραρλάμα» του Δ. Βουτυρά.

Σας έχει γοητεύσει κάποιος σύγχρονος νέος έλληνας λογοτέχνης;

Από το 2010 που κυκλοφόρησαν τα διηγήματα του Χρήστου Οικονόμου με τίτλο «Κάτι θα γίνει, θα δεις» (εκδ. Πόλις), κατάλαβα πως όντως κάτι αλλάζει στην ελληνική επικράτεια του λόγου. Τον χαρακτήρισαν «Έλληνα Φώκνερ». Δεν βάζω ταμπέλες ούτε κάνω συγκρίσεις. Αλλά ο Οικονόμου είναι για μένα οδοδείκτης. Επίσης, οι κυρίες Μπογιάνου και Πέτσα έχουν εξαιρετική πένα και κοφτερή ματιά.

Αγαπημένος ή/και ζηλευτός λογοτεχνικός χαρακτήρας.

Εφηβική αλλά και διαχρονική εμμονή είχα με τον ‘Τζωρτζ’ στη νουβέλα του Στάινμπεκ «Άνθρωποι και ποντίκια» (1937). Ο άνθρωπος που στο τέλος αναγκάζεται να σκοτώσει τον καλύτερό του φίλο, τον Λένι έναν καθυστερημένο νοητικά αγαθό γίγαντα, προκειμένου να ανοίξει τον δρόμο για το καινούργιο. Το βιβλίο είναι τόσο επίκαιρο από ποτέ, αναδεικνύει ζητήματα που αφορούν στα ανθρώπινα όνειρα, στη θλίψη και στη μοναξιά, μέσα από τα πορτρέτα δύο εργατών που μεταναστεύουν και παλεύουν να βρουν τη θέση τους στον κόσμο.

Επίσης, πρέπει να ’μουν γύρω στα δεκαέξι, όταν πρωτοδιάβασα τον «Κόκκινο τράγο» του Κώστα Παρορίτη, ο ήρωάς του ο Στέφανος, ο απολυμένος καθηγητής, που έχοντας επίγνωση του προσωπικού του ρόλου στην ισχύουσα τάξη πραγμάτων μονολογεί: «Κοιτάξτε και γύρω σας. Όλος ο κόσμος δεν είναι ο εαυτούλης σας. Η ζωή είναι πολύ πλατιά. Απλώστε τη ματιά σας, βυθίστε τη σκέψη σας, μεστώστε το αίτημα σας, δέστε το σφιχτά με το νου σα διαμάντι, πυρώστε το νου σας με τη φλόγα της καρδιάς…».

Αγαπημένο σας ελληνικό λογοτεχνικό περιοδικό, «ενεργό» ή μη; Κάποιες λέξεις για τον λόγο της προτίμησης;

Ξεκίνησα με τον «Ηριδανό», το «Διαβάζω», τη «Λέξη», τη «Νέα Εστία», την «Οδός Πανός». Κείμενα φωτισμένα από ανθρώπους με μεράκι και αγάπη για τη λογοτεχνία. Ενημερώνομαι ακόμα από το «Εντευκτήριο» και το «Δέντρο». Θεωρώ εξαιρετική για τα ελληνικά δεδομένα την «Ποιητική» του Βλαβιανού, γιατί αποτελεί γέφυρα γνωριμίας με σημαντικούς ξένους ποιητές. Επίσης και το Books’ journal αποτελεί πολύ ενδιαφέρουσα περίπτωση.

Τι διαβάζετε αυτό τον καιρό;

Κυρίως θεωρητικά κείμενα. Ενδιαφέρον είναι το τελευταίο βιβλίο του Δημήτρη Δημηρούλη «Καβουρηδόν και Παραδρόμως» (εκδ. Τόπος) που ασχολείται με το άθλημα της γραφής και ως υποκείμενο και ως αντικείμενο της διαδικασίας. Εξίσου συναρπαστικές βρίσκω τις συνεντεύξεις 17 μεγάλων συγγραφέων στο Paris Review, όπως αυτές περιλαμβάνονται στους δύο τόμους με τίτλο «Η Τέχνη της γραφής» που επιμελήθηκε ο Φιλίπ Γκούρεβιτς.

Ξαναδιαβάζω τα έργα του Ρέιμοντ Κάρβερ και καθηλώνομαι για άλλη μια φορά. Ζηλεύω απίστευτα τον τρόπο γραφής του. Αναρωτιέμαι τι επεμβάσεις θα μπορούσε να κάνει σε αυτά τα κείμενα ο Γκόρντον Λις.

Διαβάζετε λογοτεχνικές παρουσιάσεις και κριτικές; Έντυπες ή ηλεκτρονικές; Κάποια ιδιαίτερη προτίμηση στις μεν ή (και) στις δε;

Δεν έχω κάποια ιδιαίτερη προτίμηση στο μέσο. Θέλω να είναι ενυπόγραφες και εμπεριστατωμένες. Σιχαίνομαι την εμπάθεια και την προχειρότητα. Έχω την αίσθηση πως πολλοί κριτικοί σπεύδουν να εκφέρουν γνώμη προτού καλά καλά διαβάσουν με προσοχή το βιβλίο. Και δυστυχώς εκτίθενται. Θεωρώ πως οι κριτικές είναι πρωτογενή και όχι δευτερογενή κείμενα και γι’ αυτό είμαι ιδιαίτερα απαιτητικός. Στο Διαδίκτυο υπάρχουν εξαιρετικά blog που παρακολουθώ για τις καίριες επισημάνσεις τους, όπως είναι το «Πανδοχείο», το «Βιβλιοκαφέ», το «Librofilo» και άλλα.

Περί αδιακρισίας

Παρακολουθείτε σύγχρονο κινηματογράφο ή θέατρο; Σας γοήτευσε ή σας ενέπνευσε κάποιος σκηνοθέτης, ταινία, θεατρική σκηνή;

Για να μιλήσουμε για σύγχρονο εγχώριο κινηματογράφο, μία ιδιαίτερη περίπτωση είναι αυτή του Κύπριου σκηνοθέτη Γιάννη Οικονομίδη («Σπιρτόκουτο», «Ψυχή στο στόμα», «Μαχαιροβγάλτης»). Είναι ο τρόπος με τον οποίο αναπαριστά την πραγματικότητα. Όπως ο θεατής μιας ταινίας έχει σημασία να νομίζει πως αυτό που βλέπει δεν είναι στημένο αλλά κομμάτι της πραγματικότητας, έτσι και ο αναγνώστης πρέπει να βλέπει μεγεθυμένες στην κάθε τους λεπτομέρεια όψεις της φλεγόμενης πραγματικότητας που τον περιβάλλει. Πώς αλλιώς μπορεί να αποκτήσει επίγνωση του εαυτού του και της θέσης του μέσα στον κόσμο;

Αλλά είναι κάτι άλλο που με εξιτάρει με τον Οικονομίδη· ο τρόπος που χειρίζεται τους ηθοποιούς του. Μ’ αρέσει πολύ η ένταση (εσωτερική και εξωτερική) με την οποία οι ηθοποιοί του μοιάζουν να ζουν και αναπνέουν εκτός των διαστάσεων της κινηματογραφικής οθόνης. Νομίζω ότι ένας συγγραφέας έχει να διδαχτεί πολλά από αυτό. Πώς πλάθει και πώς αντιμετωπίζει τους ήρωές του. Αφενός, μπορεί να διαβάσεις ένα αφήγημα που είναι μια κακή κατασκευή με κακούς ηθοποιούς (χαρακτήρες) και κακούς διάλογους. Με χαρακτήρες ρηχούς, καρικατούρες, επίπεδους, μονόχορδους, που αναπνέουν μόνο χάρη στην ευσπλαχνική γραφίδα του συγγραφέα. Αφετέρου, υπάρχουν ιστορίες στις οποίες τα πρόσωπα έχουν μιαν αυθυπαρξία που τα κάνει να αναπνέουν και να κινούνται και εκτός των γραμμών του βιβλίου. Είναι αυτοί που λέμε ‘εμβληματικοί χαρακτήρες’. Λίγα, βέβαια, είναι αυτά τα έργα, αλλά υπάρχουν.

Διατηρείτε το ιστολόγιο e- Τράπεζα Φιλολογικών Θεμάτων. Περί τίνος πρόκειται;

Ένα ιστολόγιο με θεματολόγιο που αφορά κυρίως τη διδασκαλία της Γλώσσας και της Λογοτεχνίας στο Λύκειο. Απευθύνεται στους μαθητές, στους φιλολόγους αλλά και σε κάθε σκεπτόμενο άνθρωπο. Περιλαμβάνει παρουσιάσεις βιβλίων και κριτικές. Στην αντίστοιχη σελίδα του ιστολογίου στο facebook γίνονται αναρτήσεις που αφορούν τον πολιτισμό και τις τέχνες.

Οι εμπειρίες σας από το διαδικτυώνεσθαι;

Μια μοναδική εμπειρία γνωριμίας με αξιόλογους ανθρώπους που δεν φανταζόμουν πως θα τους συναντούσα ποτέ. Ο κυβερνοχώρος μπορεί να λειτουργεί ως πεδίο συνεργατικής κοινότητας μάθησης, κι αυτό είναι κάτι που όλοι οι σκεπτόμενοι χρήστες του πρέπει να το διαφυλάξουν ως κόρην οφθαλμού, μακριά από τα κακόβουλα μάτια επιχειρηματικών συμφερόντων.

Ποιες οι εμπειρίες σας από την σχολική τάξη του 2013; Ποια η σχέση των μαθητών σας με τον λόγο και την λογοτεχνία, ποια τα προσωπικά σας στοιχήματα;

Έχω την αίσθηση πως δεν πρέπει να υποτιμάμε τα παιδιά. Έχοντας εργαστεί με παιδιά και των γυμνασιακών και των λυκειακών τάξεων, αυτό που κάθε χρόνο αντιλαμβάνομαι είναι πως προσεγγίζοντας με ‘παιγνιώδη’ τρόπο τη λογοτεχνία, μάς αποκαλύπτεται ένα δυναμικό πεδίο, που δεν το φανταζόμαστε. Μαθητές που γράφουν ‘μέτριες’ προκάτ εκθέσεις, μαθητές που ‘αδιαφορούν’ για το σχολείο, αποδίδουν εκπληκτικά, όταν ο δάσκαλος τούς αναθέσει να γράψουν ένα δικό τους κείμενο, αλλάζοντας – για παράδειγμα – τον αφηγητή ή την οπτική γωνία ή το τέλος του διηγήματος. Ειδικά φέτος, είχα μαθητή που έγραψε καβαφογενή ποιήματα, μαθητές που δραματοποίησαν τρία διηγήματα, που γύρισαν ταινία μικρού μήκους, εμπνευσμένη από λογοτεχνικά κείμενα.

Αν κάποιος σας χάριζε την αιώνια νιότη με αντίτιμο την απώλεια της συγγραφικής ή αναγνωστικής σας ιδιότητας, θα δεχόσασταν τη συναλλαγή;

Πιστεύω στη νιότη του πνεύματος. Επομένως, θαλερό πνεύμα εγγυάται μόνο το πάθος της ανάγνωσης και της γραφής.

Κάποια ερώτηση που θα θέλατε να σας κάνουμε μα σας απογοητεύσαμε; Απαντήστε την!

– Αν γινόταν σεισμός και το σπίτι σας από στιγμή σε στιγμή κατέρρεε, ποιο βιβλίο θα παίρνατε οπωσδήποτε μαζί σας;

Τον «Λοιμό» του Α. Φραγκιά. Ένα έργο που συνομιλεί επάξια με τον Κάφκα, με τον Καμύ αλλά και με όλον τον ευρωπαϊκό μοντερνισμό.

Στις εικόνες: Αlbert Camus, Boris Vian, Jorge Luis Borges, Herman Hesse, Patrick Suskind, Virginia Woolf, Pedro Juan Gutierrez, Milan Kundera, William Faulkner, John Steinbeck, Franz Kafka, Fyodor Dostoyevsky.