Περί γραφής

Θα μας συνοδεύσετε ως την θύρα του τελευταίου σας βιβλίου;  

Το δεύτερο βιβλίο μου, Ένα τριάρι για τον Οιδίποδα είναι νουβέλα («Φαρφουλάς», 2012). Ένας παλαίμαχος αιγυπτιώτης ηθοποιός παλεύει με τη μνήμη της πεθαμένης του γυναίκας  και με την παρεφθαρμένη του οπτική της πραγματικότητας, αναπλάθοντας έτσι το κλίμα της μεταπολεμικής Ελλάδας, της Ελλάδας της ανασυγκρότησης και το πέρασμα στη νέα χιλιετία. Οι συνειδησιακές του επιλογές φαντάζουν απολίθωμα μιας άλλης εποχής στο πλαίσιο μιας Αθήνας όπου τη θέση των πολιτειακών ιδεωδών έχουν πάρει οι καιροσκοπικές αντιλήψεις και ο αμοραλισμός. Στο μικρό του τριάρι οι αγαπημένες του γυναίκες θα παραστούν στην πρόβα που κάνει για την τελευταία του παράσταση του Οιδίποδα επί Κολωνώ.

Θα μοιραστείτε μια μικρή παρουσίαση – εισαγωγή στο κάθε σας βιβλίο χωριστά (είτε σε μορφή επιγραμματικής παρουσίασης, είτε γράφοντας για το πότε, πώς, υπό ποιες συνθήκες και ποιους πόθους συνεγράφησαν);  

Η συλλογή διηγημάτων Το άχτι είναι το πρώτο μου βιβλίο και κυκλοφόρησε το 2011 από τις εκδόσεις «Φαρφουλάς». Κοινός παρονομαστής των δεκαέξι αυτών διηγημάτων είναι ένα συναίσθημα αγανάκτησης και δυσανεξίας προς όσα αποκόπτουν τον άνθρωπο από τις ρίζες του, τον αληθινό του εαυτό, τα αγαπημένα του πρόσωπα, την αλήθεια των επιλογών του, τον κοινωνικό περίγυρο. Είναι απάνθισμα από μια ευρύτατη παραγωγή διηγημάτων που ξεκίνησα να γράφω ήδη από το 1989. Το ξεσκαρτάρισμα δεν είναι ζήτημα τελειομανίας, αλλά ουσίας για μένα.

Το Άχτι χαρακτηρίστηκε ως δυναμική είσοδός μου στον τόσο ιεροποιημένο χώρο της δημοσιευμένης λογοτεχνίας, ενώ με το Ένα τριάρι για τον Οιδίποδα απέτισα φόρο τιμής σε κάποιες αφηγηματικές αρετές που θαυμάζω σε άλλους, και δη σε ανθρώπους που δεν υποδύονται τους αφηγητές αλλά αφηγούνται ακατάπαυστα. Η μικρή φόρμα είναι πλησιέστερη ιδιοσυγκρασιακά σε μένα, αλλά δεν αποκλείω το μυθιστόρημα Σπλάχνα που ετοιμάζω να με οδηγήσει κάπου αλλού. Πάντως κύριος πόθος μου ήταν –και παραμένει- η λογοτεχνία μου να είναι δραστική, και όχι απλώς ένα αισθητικό γεγονός.

Έχετε γράψει σε τόπους εκτός του γραφείου σας/σπιτιού σας;

Κυρίως γράφω σε καράβια, παραλίες και τραίνα. Στο γραφείο του σπιτιού μου υπάρχει ένα τρισάθλιο λαπτοπ όπου κατόπιν μεταφέρω και, φυσικά, «πετσοκόβω» τα φλύαρα κείμενά μου ώστε να τα αντέχω κάπως και ο ίδιος.

Σας ακολούθησε ποτέ κανένας από τους ήρωες των βιβλίων σας; Μαθαίνετε τα νέα τους; 

Υπάρχει ένας πράκτορας σε κάθε βιβλίο μου που κατασκοπεύει τις κινήσεις των ηρώων. Αυτός έχει την ιδιότητα αφενός να ακροβατεί σαν παληάτσος σε τεντωμένο σκοινί κι αφετέρου να με περιπαίζει. Από τις γκριμάτσες δυσαρέσκειας και ειρωνικής αποδοκιμασίας του ενημερώνομαι για το αν κάποιοι ήρωές μου είναι παραμελημένοι ή αφημένοι στη μοίρα τους, ώστε να αναλάβω να φέρω εις πέρας αυτήν την κηδεμονία για την οποία δεν είμαι άξιος. Για το αν καιροφυλακτούν να επανεμφανισθούν σε επόμενο βιβλίο. Στην ουσία, ΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ δεν γράφουμε όλοι μας;

Ποιος είναι ο προσφιλέστερός σας τρόπος συγγραφής; Πώς και πού παγιδεύετε τις ιδέες σας;

Δεν τίθεται ζήτημα «παγίδευσης» ιδεών στη δουλειά του λογοτέχνη. Οι ιδέες υπάρχουν για να διατυπώνονται σε προφορικό λόγο. Αντιθέτως, η λογοτεχνία καταγράφεται χωρίς να προσφεύγει στον ήχο των λέξεων και στη ρητορική, παρά μόνο στη σιωπή. Είναι σιωπηρή η λειτουργία που την αποκαλύπτει, δηλαδή. Το μόνο θέμα που τίθεται είναι να διατηρήσεις την ψυχοσυναισθηματική σου φόρτιση χωρίς να τη μεταφέρεις στο χαρτί. Και να στραφείς στον ανθρώπινο πόνο ξεχνώντας τα δικά σου ζητήματα, τα προσωπικά.

Εργάζεστε με συγκεκριμένο τρόπο; Ακολουθείτε κάποια ειδική διαδικασία ή τελετουργία; Επιλέγετε συγκεκριμένη μουσική κατά την γραφή ή την ανάγνωση; Γενικότερες μουσικές προτιμήσεις;

Ολοκληρώνω μέχρι την τελευταία λέξη στο μυαλό μου το κείμενο και μετά κάθομαι να το γράψω. Επειδή όμως δεν το θυμάμαι, αρχίζω να το κοινοποιώ στους φίλους που εμπιστεύομαι. Στο τέλος έχει αλλάξει τόσες φορές που δεν το αναγνωρίζω και ο ίδιος. Η δε τελετουργία είναι συνυφασμένη με ακατάσχετο κάπνισμα. Ο καρκίνος, νομίζω, θα είναι το αποτέλεσμα πολυετούς ενασχόλησης με τη γραφή. Δεν αντέχω καμια μουσική όταν γράφω ή όταν διαβάζω, γιατί με αποσπά.

Σχεδόν αποκλειστικά ακούω κλασική μουσική και έθνικ. Από τα ελληνικά σαφώς προτιμώ το παλιά λαϊκά τραγούδια. Αστεϊζόμενος, βέβαια, και προκαλώντας ισχυρίζομαι στους φίλους μου πως «εγώ μεγάλωσα με Μαρινέλα», αλλά αυτό μου προκαλεί, ταυτόχρονα, βαθύτατη θλίψη. Είχα την τύχη, παρά τη φτώχεια τους, οι γονείς μου να είναι κοσμοπολίτες και να με στείλουν στο Ωδείο να μάθω κλασική κιθάρα. Τελικά κιθαρίστας ποτέ δεν έγινα, αλλά κάτι έμεινε. Οι νέες, πειραματικές μορφές μουσικής με ενδιαφέρουν και μπροστά τους αποκαλύπτομαι. Η μουσική για μένα είναι συνυφασμένη με τον χορό, δεδομένου ότι χορεύω πολλά χρόνια συστηματικά φλαμένκο.

Ποιες είναι οι σπουδές σας και πώς βιοπορίζεστε; Διαπιστώνετε κάποια εμφανή απορρόφηση των σπουδών και της εργασίας σας στη γραφή σας (π.χ στην θεματολογία ή τον τρόπο προσέγγισης);

Έχω σπουδάσει στη Φιλοσοφική Ρεθύμνου, έκανα μεταπτυχιακά με τον Κορνήλιο Καστοριάδη στην École des Hautes Études, στο Παρίσι, και διδακτορική διατριβή στην Πολιτική Φιλοσοφία, στο Πάντειο. Κάποτε φιλοδοξούσα να διδάξω στο Πανεπιστήμιο, έτρεχα από συνέδριο σε συνέδριο και υπέβαλλα βιογραφικά, δημοσίευα άρθρα επί άρθρων και έπληττα αφόρητα. Ωστόσο οι πόρτες του ακαδημαϊκού κατεστημένου θα άνοιγαν με βαρύ τίμημα και ευτυχώς ανέκρουσα πρύμνην. Έκτοτε βιοπορίζομαι ως ευτυχής φιλόλογος στη Μέση Εκπαίδευση.

Για καλή μου τύχη υπάρχει μια γενικότερη παραδοχή των αναγνωστών μου πως τα κείμενά μου  δεν παραπέμπουν σε φιλόλογο. Και τις ελάχιστες φορές που άκουσα σχόλιο του τύπου «η μόρφωσή σου φαίνεται στα γραπτά σου» αυτομάτως θεώρησα το εν λόγω κείμενο αποτυχημένο. Ευτυχώς η δουλειά μου δεν αντανακλά στο θεματολόγιο ή στον τρόπο προσέγγισής μου της γραφής (στη δουλειά μου νοιώθω αρκετά ευτυχής, ενώ όταν γράφω υποφέρω), εκτός πια αν μιλάμε για τον ηθικό κώδικα που διέπει και τα δύο.

Γράψατε ποτέ ποίηση – κι αν όχι, για ποιο λόγο;

Το έχω επανειλημμένως επιχειρήσει. Δεν είμαι σε θέση να αξιολογήσω το αποτέλεσμα, ωστόσο νομίζω πως η ποίηση είναι ένα διαφορετικό ψυχοφυσιολογικό γεγονός από την πεζογραφία. Με ενδιαφέρει, πάντως, αν και δεν συμμερίζομαι την ιεράρχηση που θέτει την ποίηση στην κορωνίδα της αφαίρεσης, ίσως γιατί φιλοδοξώ να την αγγίξω με τον πεζό λόγο.

Με ποιο τρόπο έχετε ασχοληθεί και με το Θέατρο; Σας έχει απασχολήσει η ιδέα συγγραφής ενός θεατρικού έργου;

Έχω γράψει τρία θεατρικά έργα και δυο λιμπρέτι για παιδική όπερα. Η απόλυτη αφήγηση είναι η κύρια λογοτεχνική φιλοδοξία μου σήμερα.

Αν είχατε σήμερα την πρόταση να γράψετε μια μονογραφία – παρουσίαση κάποιου προσώπου της λογοτεχνίας ή γενικότερα ποιο θα επιλέγατε;   

Θα με ενδιέφερε ο Ιούλιος Βερν. Ο Λάο Τσε. Ίσως και η Μαίρη Σέλλευ.  Επίσης, θα με ενδιέφερε ένας ιδιοφυής μουσικός.  

Τι γράφετε τώρα; 

Ένα σπονδυλωτό μυθιστόρημα που τιτλοφορείται «Τα σπλάχνα». Πρόκειται για μιαν οδυνηρή πτήση μέσα από τα σπλάχνα της Ευρώπης, όπου πρωταγωνιστούν οι τόποι.

Περί ανάγνωσης

Αγαπημένοι σας παλαιότεροι και σύγχρονοι συγγραφείς. 

Ευριπίδης, Στρίντμπεργκ, Σαίξπηρ, Τένεσυ Ουίλιαμς, Κολτές, Ιούλιος Βερν, Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, Τζόναθαν Σουίφτ, Νικολάι Γκόγκολ, Τσέχωφ, Χόρχε Λουι Μπόρχες, Κάφκα, Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, Αν-Μαρί Σελίνκο, Κρόνιν, Μαργκερίτ Ντυράς, Χ. Μέλβιλ, Τόμας Μαν, Σαρλότ Μπροντέ, Γκαίτε, Ε.Μ. Φόρστερ, Ουίλιαμ Φώκνερ, Τζων Στάινμπεκ, Ε. Αλ. Πόου, Χέρμαν Μπροχ, Ρέυ Μπράντμπερυ, Πέτερ Χάντκε, Πατρίτσια Χάισμιθ, Βιρτζίνια Γουλφ, Αλμπέρ Καμύ, Τζ. Μ. Κουτσί, Μ.Β.Λιόσα, Φίλιπ Ροθ, Ρέιμοντ Κάρβερ, Σκαρίμπας, Κουμανταρέας, Χειμωνάς, Καραπάνου, Σωτηροπούλου, Δημητρίου, Φάις, Γονατάς, Δημητριάδης, Ζατέλη και πάει λέγοντας.

Αγαπημένα σας παλαιότερα και σύγχρονα βιβλία.

Η «Παρτίδα σκακιού», ο «Μάκβεθ», «Ο Ορφέας στον Άδη», ο «Αγώνας νέγρων και σκύλων», «Ο κόμης Μοντεχρήστος», «Τα ταξίδια του Γκιούλιβερ», η «Ντεζιρέ», «Το Μαγικό Βουνό», «Το χωριό Στεπαντσίκοβο», «Το υπόγειο», «Ο ταλαντούχος κύριος Ρίπλεϊ», η «Τζέην Έαρ», «Τα νεανικά χρόνια του Βίλχελμ Μάιστερ», «Ο φύλακας στη Σίκαλη», το «Καθώς ψυχορραγώ», «Η θεία Χούλια κι ο γραφιάς», «Οι υπνοβάτες», το «Μεφίστο», το «Ποίος ήτον ο φονεύς του αδελφού μου», το «Στον φάρο», «Ο ξένος», «Η ναυτία», «Η αρρώστεια του θανάτου», «Η αγωνία του τερματοφύλακα πριν από το πέναλτι», αλλά και «Το τέλος της μικρής μας πόλης», «Η φάρσα», το «Ντιαλιθ’ιμ Χριστάκη», το «Και με το φως του λύκου επανέρχονται», «Το δαιμόνιο», ο «Πεισίστρατος», «Τα κτερίσματα» και πολλά άλλα που σίγουρα ξεχνώ.

Αγαπημένα σας διηγήματα.

Τα διηγήματα του Τσέχωφ, του Τσβάιχ, του Ουάιλντ, του Μωπασάν και του Μπόρχες, τα παραμύθια του Άντερσεν. Τα κείμενα του Σάλιντζερ, του Κόνραντ, του Πεντζίκη, του Παπαδιαμάντη, του Βιζυηνού, του Θεοτόκη, του Δούκα, του Μηλιώνη, του Χατζή, του Βαλτινού, του Χάκκα, του Κυριακίδη και του Δημητρίου.

Σας έχει γοητεύσει κάποιος σύγχρονος νέος έλληνας λογοτέχνης;

Ναι, πολλοί. Ο Δημήτρης Σωτάκης, ο Χρήστος Αγγελάκος, ο Σπύρος Καρυδάκης, η Έλενα Μαρούτσου, η Αγγελική Μαρίνου, ο Γιώργος Μητάς, ο Νίκος-Αδάμ Βουδούρης και ο σχεδόν άγνωστος Γιάννης Χρυσούλης  (Τα απομνημονεύματα ενός ανθρώπου).

Αγαπημένος ή/και ζηλευτός λογοτεχνικός χαρακτήρας.

Ο κόμης Μοντεχρήστος, φυσικά. Α, και ο Τρελαντώνης.

Αγαπημένο σας ελληνικό λογοτεχνικό περιοδικό, «ενεργό» ή μη; Κάποιες λέξεις για τον λόγο της προτίμησης;

Η «Οδός Πανός», γιατί διατηρεί σταθερά το ύφος αυτό του αιώνιου νοσταλγού της γενιάς των μπητ. To «Εντευκτήριο», τα παλιά θεματικά αφιερώματα του «Διαβάζω» και το «Δέντρο». Ο «Πόρφυρας» και ο «Φαρφουλάς» για τη γνησιότητά τους.  

Τι διαβάζετε αυτόν τον καιρό;  

Εφτά ή οκτώ βιβλία ταυτόχρονα. Συγκεκριμένα, τις  «Εικόνες από τη ζωή στο χωριό» του Άμος Οζ, τα διηγήματα της Ελ. Χριστοφοράτου, τα υπό έκδοσιν βιβλία της Γιούλης Αναστασοπούλου και του Σοφοκλή Ρόκου και, δειλά-δειλά, το «1Q84» του Μουρακάμι. Ίσως γιατί φοβάμαι, διαρκώς αναβάλλω τους Ηλία Έρενμπουργκ, Ρόμπερτ Μούζιλ, Κάρσον Μακ Κάλερς, Ντον Ντε Λίλο και Ρομπέρτο Μπολάνιο. Είμαι βέβαιος πως θα λατρέψω καμιά δεκαριά ακόμη σύγχρονους έλληνες, όταν διαβάσω τα βιβλία τους. Επί παραδείγματι, άμεσα σκοπεύω να διαβάσω Βαγγέλη Χατζηγιαννίδη, Κάλλια Παπαδάκη, Γιάννη Παλαβό, Μαρία Φακίνου, Γιάννη Μακριδάκη, Ιωάννα Μπουραζοπούλου και Χρήστο Οικονόμου.

Διαβάζετε λογοτεχνικές παρουσιάσεις και κριτικές; Έντυπες ή ηλεκτρονικές; Κάποια ιδιαίτερη προτίμηση στις μεν ή (και) στις δε;

Κάνω λογοτεχνικές παρουσιάσεις (επ’ουδενί δεν θα τις βάφτιζα «κριτικές») στην book press, που είναι ηλεκτρονική και πολύ καλαίσθητη. Περιέργως, σπάνια διαβάζω κριτικές, είτε λογοτεχνικές, είτε κινηματογραφικές, είτε θεατρικές. Αφήνομαι περισσότερο στο ένστικτό μου.

Θα μας γράψετε κάποια ανάγνωση σε αστικό ή υπεραστικό μεταφορικό μέσο που θυμάστε ιδιαίτερα;  [μέσο – διαδρομή – βιβλίο – λόγος μνήμης]

Ναι, θυμάμαι πως σε δύο νύχτες συνεχούς διαδρομής με τραίνο, και με κατεύθυνση την Ανδαλουσία,  διάβασα τους τρεις πρώτους τόμους του «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο» του Προυστ.

Περί αδιακρισίας

Παρακολουθείτε σύγχρονο κινηματογράφο ή θέατρο; Σας γοήτευσε ή σας ενέπνευσε κάποιος σκηνοθέτης, ταινία, θεατρική σκηνή; 

Είμαι μανιώδης κινηματογραφόφιλος και η συγγραφή σεναρίου είναι το όνειρό μου. Το ίδιο ισχύει για το θέατρο. Βλέπω σινεμά και θέατρο αδιαλείπτως και, όλο και περισσότερο, ταυτίζομαι με τον σεναριογράφο ή τον θεατρικό συγγραφέα. Αγαπημένοι μου σκηνοθέτες είναι ο Ίνγκμαρ Μπέργκμαν, ο Χανς Γιούργκεν Ζύρμπεμπεργκ και ο Ακίρα Κουροσάβα από τους κλασικούς και ο Λαρς φον Τρίερ, ο Αλεχάντρο Γκονζάλες Ινιαρίτου και ο Μίκαελ Χάνεκε από τους σύγχρονους. Περιέργως τα σκήπτρα στις κινηματογραφικές μου προτιμήσεις κατέχουν οι κατά τα λοιπά απεχθέστατες βορειοευρωπαϊκές χώρες. Μου αρέσουν οι ταινίες του Βούλγαρη. Η θεατρική σκηνή που με συγκλόνισε ήταν από το «Μπεντ», όταν δυο φυλακισμένοι στο Άουσβιτς, σ’ ένα διάλειμμα ορθοστασίας μέσα στα καταναγκαστικά έργα, κάνουν έρωτα με τα λόγια. Αγαπημένη μου θεατρική σκηνοθέτις είναι η Αριάν Μνούσκιν, οι παραγωγές της οποίας αγγίζουν την τελειότητα.

Οι εμπειρίες σας από το διαδικτυώνεσθαι;

Θετικές. Θα προτιμούσα να μην μου ροκάνιζε τόσον χρόνο.

Αν κάποιος σας χάριζε την αιώνια νιότη με αντίτιμο την απώλεια της συγγραφικής ή αναγνωστικής σας ιδιότητας, θα δεχόσασταν τη συναλλαγή;

Δεν νομίζω ότι τίθεται καν θέμα διλήμματος. Για την αιώνια νιότη τα περιγράμματα είναι ασαφή, όμως φυσικά θα εκλιπαρούσα για την αιώνια ζωή, με οιοδήποτε τίμημα. Και μόνο η ιδέα ότι θα είχα θέματα να καταγράφω για αιώνες ολόκληρους θα με έβαζε στη διαδικασία να εξαπατήσω τον Μεφιστοφελή, περιμένοντας να ξεχάσει σε κάποιαν απώτερη στιγμή τη συμφωνία μας και να με αφήσει να τα γράψω.

Κάποια ερώτηση που θα θέλατε να σας κάνουμε μα σας απογοητεύσαμε; Απαντήστε την!

Η ερώτηση που δεν μου κάνατε είναι: «…χωρίς βιβλία στη ζωή σου,  τι να την κάνεις την αιώνια νιότη ρε φίλε;». Καλύτερα όμως γιατί, σε περίπτωση που θα μου την κάνατε, αυτόματα θα αναθεωρούσα την αμέσως προηγούμενη απόφασή μου.

Στις εικόνες: Hermann Broch, Bernard – Marie Koltès, E.M. Forster, Annemarie Selinko, Ray Bradbury, Peter Handke, Jules Verne, Gabriel Garcia Marquez, Marguerite Duras, Philip Roth, Charlotte Bronte, σκηνή από το αναφερόμενο θεατρικό έργο Bent, Ariane Mnouchkine.

Περί γραφής

Θα μας συνοδεύσετε ως την θύρα του τελευταίου σας βιβλίου;

To Τραγούδι του Λύγκα (εκδόσεις Γρηγόρη, 2011) είναι το έκτο κατά σειρά βιβλίο, που επικυρώνει την εκδοτική μου παρουσία, αλλά το πρώτο αμιγώς λογοτεχνικό. Η συγγραφή του ολοκληρώθηκε το 2004, αλλά η έκδοσή του πραγματοποιήθηκε αρκετά χρόνια αργότερα. Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα, που ως κεντρικό του θέμα έχει τη σχέση των δύο φύλων, ή, για να είμαι πιο σαφής, την αποτυχία που παρατηρείται στη σύναψη των σχέσεων, και στο οποίο προσπάθησα να ανιχνεύσω και να σχολιάσω τις αιτίες, φθάνοντας ακόμη και ως τη συμβολική της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, που απεικονίζει πολύ εύστοχα, διά μέσου του μύθου, τις δομές του ασυνειδήτου. Το όλον κινείται γύρω από τη σχέση φαντασίωσης και πραγματικότητας  και, επομένως, η προσέγγιση είναι φιλοσοφική και ψυχαναλυτική. Ο τρόπος γραφής του ποικίλλει, τόσον όσο αφορά το ύφος όσο και τα διαφορετικά κάθε φορά εργαλεία που χρησιμοποίησα για να επιτύχω το στόχο μου, ξεκινώντας από το ρεαλισμό και φθάνοντας έως το γκροτέσκο. Αυτό το παρατηρεί κανείς τόσο στη μορφή όσο και στο περιεχόμενο.

Εδώ σας δίνω έναν σύνδεσμο για αποσπάσματα από το βιβλίο κι εδώ υπάρχει ένα κείμενο που αφορά το ΓΙΑΤΙ της συγγραφής, τι ήθελα να κάνω εγώ και πώς τίθεμαι απέναντι στη λογοτεχνία… τώρα αν το κατάφερα ή όχι είναι διαφορετικό θέμα, αλλά τουλάχιστον εξηγώ στον αναγνώστη τις προθέσεις μου.

Έχετε γράψει σε τόπους εκτός του γραφείου σας/σπιτιού σας;

Ναι, κυρίως κατά τους καλοκαιρινούς μήνες. Σε παραλίες, δωμάτια, βεράντες με θέα τη θάλασσα, όπου κάνω τις διακοπές μου. Και σε χώρο εργασίας έχω γράψει, όταν υπήρχε χρόνος. Αλλά δεν είμαι από τους συγγραφείς που κρατούν σημειώσεις, στο δρόμο, για παράδειγμα. Ούτε θ’ αφήσω το κρεβάτι μου το βράδυ, για να σηκωθώ να σημειώσω μια ιδέα. Έτσι κι αλλιώς, θα την ξαναβρώ μπροστά μου, με διαφορετικό τρόπο και μετουσιωμένη καλύτερα.

Σας ακολούθησε ποτέ κανένας από τους ήρωες του βιβλίου  σας; Μαθαίνετε τα νέα τους;

Κανείς από τους ήρωές μου δεν είναι πραγματικός, όλοι γεννήθηκαν από μένα. Συνεπώς δεν είναι δυνατόν να τους συναντήσω πουθενά στην πραγματική ζωή. Ωστόσο, μερικές φορές, κλείνω τα μάτια και τους σκέφτομαι. Και με ρωτάω: τι να γίνεται, άραγε, ο τάδε; Τελικά να το έστειλε το φόρεμα στο καθαριστήριο; Αυτός να σοβαρεύτηκε ή όχι; Πολύ γλυκός άνθρωπος ήταν τελικά… Τους νοσταλγώ!

Ποιος είναι ο προσφιλέστερός σας τρόπος συγγραφής; Πώς και πού παγιδεύετε τις ιδέες σας;

Έχω ένα συγκεκριμένο θέμα που με προβληματίζει και για το οποίο θέλω να μιλήσω με λογοτεχνικό τρόπο. Ήδη, θεωρητικά μιλώντας, έχω θέση, έχω αναρωτηθεί, έχω μελετήσει. Ξέρω τι θέλω να πω και προς ποια κατεύθυνση ιδεολογική πρόκειται να κινηθώ. Επομένως, εκείνο που μένει είναι να συλλάβω το όχημα με το οποίο θα κινήσω το κυρίως θέμα μου. Κι αυτό μπορεί να συμβεί οποιαδήποτε στιγμή. Συνήθως, έρχονται εικόνες, είναι σαν να βλέπω μία ταινία μπροστά μου, που καλούμαι να τη βάλω στο χαρτί.

Εργάζεστε με συγκεκριμένο τρόπο; Ακολουθείτε κάποια ειδική διαδικασία ή τελετουργία; Επιλέγετε συγκεκριμένη μουσική κατά την γραφή ή την ανάγνωση; Γενικότερες μουσικές προτιμήσεις;

Ο τρόπος για μένα είναι ένας. Να στρωθώ μπροστά στον υπολογιστή μου και να πω «τώρα γράφεις» κι ας πέφτουν βόμβες έξω. Δεν έχω το άγχος της λευκής κόλλας, όταν γράφω την πρώτη πρόταση, καταφθάνει, εν συνεχεία, ένας ποταμός πραγμάτων. Ασφαλώς, αυτό απαιτεί πολύ μεγάλη συγκέντρωση και κατάλληλη διάθεση.  Επομένως, δεν είναι δυνατόν να λειτουργήσω «επαγγελματικά» όταν γράφω λογοτεχνία, είναι εντελώς διαφορετικό πράγμα από τη συγγραφή ενός άρθρου, μιας λογοτεχνικής παρουσίασης, ενός δοκιμίου, ενός εκπαιδευτικού βιβλίου. Στο τελευταίο στάδιο, των διορθώσεων, μπορώ να μου «επιβάλω» πολύωρη και καθημερινή ενασχόληση.

Δεν μπορώ, συνεπώς, να γράψω ούτε όταν είμαι πολύ καλά ούτε όταν είμαι πολύ άσχημα. Δεν γράφω κοιτάζοντας τον κόσμο από απόσταση, μπαίνω στον κόσμο, προκειμένου να τον μεταφέρω και να διακινήσω τον αναγνώστη. Ο χρόνος και ο χώρος αποκτά διαφορετική διάσταση. Χρειάζομαι, λοιπόν, μια σχεδόν ουδέτερη ή ανεκτή κατάσταση, για να μπορέσω ν’ «αδειάσω» εντελώς και να μπω στη νέα κατάσταση, την οποία και δημιουργώ εξαρχής. Κι αυτό είναι από κουραστικό έως εξαντλητικό. Τώρα, τελευταία, έχω ανακαλύψει και κάποια αιθέρια έλαια, τα οποία βάζω στα χέρια μου και δημιουργούν ευχάριστη διάθεση. Εν κατακλείδι, όταν είμαι πολύ καλά, δεν έχω λόγους να γράψω και, όταν είμαι πολύ άσχημα, ό, τι γράφω είναι για τα σκουπίδια. Επικρατεί το συναίσθημα, και βγαίνουν πράγματα άνοστα και χλιαρά.

 Ο τρόπος με τον οποίο γράφονται τα κεφάλαια είναι ο εξής: κάθε κεφάλαιο πραγματεύεται και  ένα διαφορετικό σημαίνον, που έχω αποφασίσει ότι θέλω να αναπτύξω και ξεκινώ να το «πλάθω» διά μέσου της αφήγησης. Έτσι στήνονται πολλά κεφάλαια, τα οποία τα επεξεργάζομαι συνεχώς, προσθέτοντας ή αφαιρώντας υλικό. Το επόμενο βήμα είναι να βρω τους αρμούς που τα συνδέουν, για να φτιάξω την τελική ιστορία. Ποτέ δεν ξέρω, όταν ξεκινώ να γράφω, με ποιο, κατά σειρά, κεφάλαιο ασχολούμαι. Αυτό το αποφασίζω στη συνέχεια. Η πλοκή είναι δευτερεύουσας σημασίας για μένα, τη βρίσκω αργότερα. Δεν κάνω ρεπορτάζ, για να ξεκινήσω έχοντας ήδη μία προδιαγεγραμμένη ιστορία. Μια κατασκευή είναι η αφήγηση της οποιαδήποτε ιστορίας, για να εξυπηρετήσει το πλέον ουσιαστικό, το μήνυμα που θέλω να περάσω.

Πάντα άκουγα μουσική όταν έκανα πνευματική εργασία, ακόμη και όταν διάβαζα για τις εξετάσεις στο σχολείο ή στο Πανεπιστήμιο. Η μουσική μού είναι απαραίτητη για τη χαλάρωση, γράφω βάζοντας ακουστικά στ’ αυτιά μου. Ακούω συγκεκριμένα κομμάτια, με τα οποία έχω παρατηρήσει ότι μπορώ να συγκεντρωθώ. Μεγάλες αγάπες είναι ο Κιθ Τζάρετ και ο Φίλιπ Γκλας. Μπορεί να γράφω συνεχόμενες ώρες ακούγοντας το ίδιο κομμάτι, δεν θέλω ν’ αλλάζω ατμόσφαιρες. Η μουσική της Ρεμπούτσικα επίσης είναι εκείνη που βρίσκω ότι συντονίζεται πολύ με το δικό μου εσωτερικό ρυθμό γραφής, της Καραΐνδρου και του Λάντσια. Όταν γράφω άρθρα,  δοκίμια ή πράγματα που αφορούν τη διδασκαλία και την εκπαίδευση είμαι πιο ελαστική στις επιλογές μου. Όσον αφορά τις μουσικές μου προτιμήσεις, ακούω ό,τι δεν προσβάλλει τη νοημοσύνη και την αισθητική μου, και αυτά είναι πολλά και διαφορετικά πράγματα, μπορώ ν’ ακούσω το ίδιο άνετα ένα καλό έντεχνο ελληνικό τραγούδι, ένα ρεμπέτικο, ένα μοιρολόι, μια ροκ μπαλάντα, όπερα, μεσαιωνική μουσική,  άμπιεντ… οτιδήποτε. Το όνομα του Μάνου Χατζιδάκι δεν θα το παρέλειπα ποτέ.

Ποιες είναι οι σπουδές σας και πώς βιοπορίζεστε; Διαπιστώνετε κάποια εμφανή απορρόφηση των σπουδών και της εργασίας σας στη γραφή σας (π.χ στην θεματολογία ή τον τρόπο προσέγγισης);

Οι βασικές σπουδές μου είναι αυτές της κλασικής φιλολογίας, οι οποίες και έχουν καλύψει (όσο μπορούν να καλύψουν αυτά τα «άχρηστα» πράγματα) το βιοποριστικό κομμάτι, είτε αυτό αφορά στην εκπαίδευση, στην αρθρογραφία, στην επιμέλεια βιβλίου, στη μετάφραση. Εν συνεχεία, ασχολήθηκα με την υποκριτική, οφείλω πολλά στην Τότα Σακελαρίου (η οποία είναι παιδί του Κάρολου Κουν και έχει δημιουργήσει το Θέατρο Μαύρη Σφαίρα, όπου ήμουν επί πολλά συναπτά έτη) και στον Δημήτρη Καταλειφό. Τα τελευταία χρόνια παρακολούθησα και μαθήματα γραφιστικής. Όσες φορές προσπάθησα να κάνω μεταπτυχιακό, δύο για την ακρίβεια, τα παράτησα στη μέση. Δεν είχα πλέον το κουράγιο να καταπίνω και το χάπι πραγμάτων που δεν με ενδιέφεραν καθόλου ή με των οποίων την οπτική και την προσέγγιση ήμουν αντίθετη, προκειμένου να αποκτήσω ένα «χαρτί με τίτλο». Επομένως,  τομείς, πέραν της φιλολογίας,  που με ενδιέφεραν και είναι πολυποίκιλοι΄, τους έχω καλύψει και συνεχίζω να τους καλύπτω με προσωπική μελέτη και έρευνα.

Ασφαλώς και οι σπουδές μου έχουν τεράστια επίδραση στον τρόπο που τίθεμαι απέναντι στη λογοτεχνία. Το σχήμα, βέβαια, είναι κυκλικό εδώ. Δεν γράφω, επειδή είμαι φιλόλογος. «Έγινα»  φιλόλογος, επειδή με γοήτευε πάντα ο γραπτός λόγος. Το αγαπημένο μου παιδικό παιχνίδι ήταν «το βιβλιοπωλείο», αράδιαζα όλα τα περιοδικά της δεκαετίας του ’70, που είχε η μητέρα μου,  σ’ ένα ντιβάνι και σε σειρά, κάποια στο πάτωμα επίσης, σε καρέκλες, και τα πουλούσα σε φανταστικούς πελάτες, καθότι ήμουν μοναχοπαίδι. Κάθε μέρα έκανα αγόγγυστα την ίδια δουλειά, δεν ήμουν πάνω από τριών, τεσσάρων χρονών. Ήταν λίγο βαριά, βέβαια, να τα κουβαλάς όλα μαζί. Επίσης, «υποκρινόμουν» ότι τα διάβαζα, δεν είχε σημασία ότι τα κρατούσα ανάποδα… έφτιαχνα δικές μου ιστορίες και τις έλεγα δυνατά. Nα σου πω τι λέει εδώ… Στην ουσία «έγραφα» προφορικά κι έπαιζα «θέατρο» ταυτόχρονα.

Ήταν η εποχή που ζήλευα παράφορα (γινόμουν μέχρι και παλιόπαιδο) όσους ήξεραν να γράφουν, ενώ εγώ απλώς έκανα απέλπιδες προσπάθειες να μιμηθώ, έχω μουντζουρώσει άπειρα περιοδικά με πλαγιαστές γραμμές και κύκλους… τάχα ότι είχα πλάγιο και καλλιτεχνικό γραφικό χαρακτήρα. Έβαζα και υπογραφές… Στη συνέχεια, έκανα πιο κουραστικά πράγματα, έπαιρνα σαν μυρμήγκι όλους αυτούς τους όγκους, μαζί και με βιβλία, και έκανα στοίβες, έχοντας φοβερή εμμονή και άγχος κάποτε να είναι αισθητικά ωραίες, δίνοντας έμφαση στο χρώμα της ράχης και στο μέγεθος. Τα μεγάλα κάτω, τα μικρά επάνω, πυραμίδες… Πάντα άκουγα και ραδιόφωνο, υπήρχε μουσική, και τραγουδούσα. (Έχω κάνει και λίγο φωνητική, είμαι σοπράνο κολορατούρα, στο σχολείο ήμουν σε χορωδίες και εν συνεχεία «τραγουδίστρια» της μπάντας. Έχω «αποθεωθεί» στο «Γελαστό παιδί» με εισαγωγή συνοδεία μόνο βιολιού. Έτυχε να κρυώσω και προφανώς γίνονταν συνειρμοί με τη Φαραντούρη στη βραχνάδα…  Έμαθα και ακορντεόν κάποια στιγμή, αργότερα ασχολήθηκα και με το χορό, έκανα φλαμένκο).

Προχώρησα «γράφοντας», στο Δημοτικό, και στα τζάμια. Έκλεβα κιμωλίες από το σχολείο. Είχα ανακαλύψει την τεχνική «χνώτου και κιμωλίας σε γυαλί»! Μερικές φορές προσέθετα και πλαστελίνη. Αυτά για να γελάσουμε λίγο, αλλά και για να σας δείξω πώς η ζωή μου, η «γραφή», οι σπουδές και οι επιλογές μου είναι συγκοινωνούντα δοχεία. Η βαθιά γνώση της ελληνικής, η ενασχόληση στο πρωτότυπο με τα τεράστια σε αξία κείμενα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, η θεωρητική γνώση όσον αφορά τη λογοτεχνία, ο τρόπος του να μπαίνεις στα πράγματα και να παίζεις τους ρόλους σου στο θέατρο και η τεχνική γνώση σε ό, τι αφορά το στήσιμο και την αισθητική ενός βιβλίου επηρεάζουν βαθύτατα αυτό που κάνω, και είναι εμφανές ότι στοιχεία τους βρίσκονται και θα βρίσκονται πάντα στα βιβλία μου.

Γράψατε ποτέ ποίηση – κι αν όχι, για ποιο λόγο;

Η ποίηση ήταν το πρώτο πράγμα που έγραψα, όταν ήμουν 11 χρονών και διάβαζα τον Ήλιο τον Πρώτο του Ελύτη, μου το είχε δωρίσει μία φίλη μου, με την οποία την εποχή εκείνη είχαμε εξαντλήσει το Νέο Κύμα.  Είχα μάθει πολλά ποιήματα απέξω και, αντί να διαβάζω, όταν έλειπαν οι γονείς μου, έκανα βόλτες στο δωμάτιο απαγγέλλοντας Ελύτη. Βαριόμουν παράφορα το σχολείο, αν και υπήρξα καλή μαθήτρια, και η μόνη μου παρηγοριά ήταν να σκαρώνω ποιηματάκια σ’ ένα όμορφο γαλάζιο τετράδιο, που είχα αγοράσει ειδικά γι’ αυτόν το λόγο, και είχε απέξω τον Σνούπυ.  Στην εφηβεία, συνδύαζα ζωγραφιές με ποιήματα, συνοδευόμενα πάντα με την ίδια δυσφορία για το σχολείο. Τότε άρχισα να μπλέκω, στις εργασίες του σχολείου, την πεζογραφία επίσης. Απαντούσα γράφοντας, σχεδόν, διηγήματα. Εν συνεχεία, έγραψα και στίχους για τραγούδια, νιώθω όμως ότι περιορίζομαι αρκετά στον ποιητικό λόγο, και γι’ αυτό επιλέγω τον πεζό. Κάποιοι μου λένε, βέβαια, ότι τα πεζά μου είναι εκτενή ποιήματα, αλλά, προσωπικά, δεν το καταλαβαίνω. Τα θεωρώ πεζά. Το ποίημα το θέλω μικρό, ανεξαρτήτως της φόρμας που επιλέγω κάθε φορά, σχεδόν αποφθεγματικό, και βρίσκομαι στην ανάγκη να γράψω ποίηση, μόνον όταν ο στόχος μου είναι ν’ αγκιστρωθώ  σε μία πολύ συγκεκριμένη στιγμή ή να εκφράσω ένα συμπέρασμα. Τα μεγάλα ποιήματα για μένα, με τα οποία έχω καταπιαστεί επίσης, θα είναι κυρίως πεζοποιήματα. Αλλά αυτή είναι μία άλλη συζήτηση.

Αν είχατε σήμερα την πρόταση να γράψετε μια μονογραφία – παρουσίαση κάποιου προσώπου της λογοτεχνίας ή γενικότερα ποιο θα επιλέγατε;  

Θα επέλεγα ένα κάθαρμα, για να κάνω και το ψυχογράφημά του. Έναν Στάλιν ή έναν Χίτλερ. Δεν μπορεί να συλλάβει το μυαλό μου τόση τρέλα!

Τι γράφετε τώρα; 

Βάζω σε σειρά κάποια διηγήματα, στην ουσία τα ξαναδουλεύω. Ασχολούμαι με μία νουβέλα κι ένα μυθιστόρημα επίσης. Εναλλάξ δουλεύω, ανάλογα με τη διάθεση. Αλλά θα δώσω, τελικά, την προτεραιότητα σε κάτι, διότι έχω αυτό το πολύ κακό ελάττωμα, να ανακατεύομαι πάντα με πολλά και να μην τελειώνει τίποτε εγκαίρως.

Εκπαίδευση και συγγραφή: Έχετε ασχοληθεί και με τη συγγραφή εκπαιδευτικών βιβλίων. Έχετε εκδώσει τέσσερα βιβλία για τη λατινική γραμματεία και ένα βιβλίο που αφορά στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία. Πώς βλέπετε, από τη μεριά της συγγραφέως, τη λογοτεχνία και τη λειτουργία της μέσα στην εκπαίδευση;

Ναι… υπάρχουν 4 βιβλία λατινικών, τα 2 αμιγώς «βοηθήματα», ενώ τα άλλα 2 είναι βιβλία αναφοράς που χρησιμοποιούνται και στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, όντας αναγνωρισμένα και από το Υπουργείο Παιδείας. Το πέμπτο βιβλίο «Μια ματιά στη νεότερη ευρωπαϊκή λογοτεχνία, Τέχνης εκ-παίδευσις» γράφτηκε για να υποστηρίξει  το σχολικό βιβλίο. Πρόκειται για ένα πάρα πολύ καλό σχολικό ανθολόγιο, που εγώ το συνιστώ ανεπιφύλακτα σε φίλους και γνωστούς, διότι λειτουργεί και πέρα από τη σχολική πράξη, προκειμένου να πάρουν μία πρώτη ιδέα για την ευρωπαϊκή λογοτεχνία.

Η δουλειά που έκανα δεν έχει καμία απολύτως σχέση με τον τρόπο προσέγγισης που παρατηρεί κανείς στα λεγόμενα «λυσάρια», και γι’ αυτό είναι ένα βιβλίο που διαβάζεται άνετα από τον οποιοδήποτε αναγνώστη, είχε πολύ καλή υποδοχή από την κριτική την εποχή που εκδόθηκε, αναγνωρίστηκε επίσης από το Υπουργείο Παιδείας και συνεχίζει ακόμη και σήμερα να θεωρείται από ανθρώπους που ασχολούνται με το χώρο ως μία ιδιαίτερη, μη «κλασική» προσέγγιση.

Η εμπειρία μου στην εκπαίδευση δείχνει ότι το μεγαλύτερο λάθος που γίνεται είναι ότι δεν χρησιμοποιούνται εκείνες οι μέθοδοι που θα αποκαλύψουν στο μαθητή ότι η λογοτεχνία είναι… αυτός, η ζωή του, οι προβληματισμοί του, οι  σκέψεις και τα συναισθήματά του. Ότι  η λογοτεχνία είναι αυτό που όχι μόνον τον αφορά περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, αλλά και αυτό που θα του επιτρέψει να ανακαλύψει και να αποκαλύψει τον εαυτό του. H έτοιμη απάντηση (σε τι άλλωστε;) είναι το χειρότερο που μπορούμε να προσφέρουμε. Συνεπώς, και στο βιβλίο αυτό, προσπάθησα να ενεργοποιήσω τις μεθόδους που εφάρμοσα και στην αίθουσα διδασκαλίας, και απέφεραν πολύτιμους και συγκινητικούς καρπούς: άφησα στην άκρη τα πολλά θεωρητικά, που αφορούν κυρίως τους κριτικούς, εκνευρίζουν τους συγγραφείς και δεν ενδιαφέρουν τους μαθητές, τις γενικόλογες ερμηνείες, οι οποίες δεν στηρίζονται πουθενά, και εστίασα στο κείμενο, ακολουθώντας αφενός την οδό του συγγραφέα, με αυστηρή μαθηματική λογική, και αφετέρου συνδέοντας το υλικό, που υπήρξε και διακειμενικό, με τη θεματική της καθημερινότητας.

Αυτοί οι δύο άξονες, εάν δουλευτούν σωστά στο σχολείο, μπορούν να δώσουν στη λογοτεχνία ίσως και την πρώτη θέση στις προτιμήσεις των μαθητών. Τουλάχιστον, προσωπικά, το κέρδισα το στοίχημα με τους δικούς μου μαθητές. Έχω βρεθεί σε τάξεις, όπου έφηβοι δακρύζουν μπρος σ’ ένα λογοτεχνικό κείμενο, δίνουν πρωτότυπες εργασίες, εκφράζονται ελεύθερα, διατυπώνουν ερωτήματα και αποβάλλουν  από την τάξη μόνοι τους «τους φασαριόζους», οι οποίοι, εν τέλει, είναι  κάνα δύο. Δεν έκανα ποτέ τον «αστυνόμο» στα σχολεία, εκείνοι που είχαν δικαίωμα στη μάθηση, είχαν και την υποχρέωση να την απαιτήσουν… αν και (κι αυτό το λέω με πικρία),  για πολλούς συναδέλφους φιλολόγους, υπήρξα το «μαύρο πρόβατο», χωρίς  ποτέ να επικρίνω, από τη δική μου πλευρά, τη μεθοδολογία κανενός.  Κι αυτό το επισημαίνω, για να δείξω τι δυνατό όπλο είναι η λογοτεχνία, όταν κανείς την αγαπάει πραγματικά και όταν γνωρίζει ότι οι μαθητές είναι όχι μόνον σφουγγάρια αλλά και ένα απέραντο χρυσορυχείο. Η  εικόνα, ωστόσο, για το τι συμβαίνει, κατά κόρον, στην εκπαίδευση σε σχέση με τη λογοτεχνία είναι απογοητευτική.

Περί ανάγνωσης

Αγαπημένοι σας παλαιότεροι και σύγχρονοι συγγραφείς.

Πολλοί, πάρα πολλοί, δεν είναι δυνατόν να σας κάνω λίστα.  Θα σας δώσω, απλώς, ενδεικτικά κάποια ονόματα, πέρα από τους δικούς μας τραγικούς, Ντοστογιέφσκι, Τζόυς, Κάφκα, Προυστ, Φώκνερ, Μαν, Φλωμπέρ, Στρίντμπεργκ, Μπέκετ, Ίψεν, Δάντης, Σαίξπηρ, Ιονέσκο, τους οποίους θεωρώ μεγάλους δασκάλους. Μιλώντας, γενικά, δώστε έμφαση στη σχολή του παραλόγου, τους συμβολιστές, τους σουρεαλιστές και τους εκπροσώπους του μαγικού ρεαλισμού, και θα αντιληφθείτε τις κύριες προτιμήσεις μου. Όσον αφορά την ελληνική γραμματεία, ιδιαίτερους θεωρούσα πάντα τον Εμπειρίκο, τον Σκαρίμπα, τον Μάτεσι, τον Γ. Χειμωνά, τον Καχτίτση και τον Γονατά. Μεγάλη θεωρώ την πένα του Καραγάτση επίσης. Ιδιαίτερα με συγκινούν οι περιπτώσεις του Βιζυηνού και του Μητσάκη. Επίσης, οι Τσέλαν, Έλιοτ, Λόρκα, Χέντερλιν, Χέρμπερτ, Μπωντλέρ, Αχμάτοβα, Ραμπώ, Σεφέρης, Ελύτης, Ρίτσος, Καββαδίας, Λειβαδίτης…

Αγαπημένα σας παλαιότερα και σύγχρονα βιβλία.

Τι να πρωτοδιαλέξω… Ενδεικτικά: Οι αδελφοί Καραμαζόφ του Ντοστογιέφσκι με έχουν στιγματίσει, Ο μαύρος πρίγκιπας της Μέρντοχ μ’ έκανε να μην κλείσω μάτι, Η Λαγνεία της Γέλινεκ μου δημιούργησε την ίδια οργασμική απόλαυση που μου δημιουργούν τα γραπτά του Εμπειρίκου. Ο Οδυσσέας του Τζόυς είναι η παρηγοριά μου κάθε φορά που θέλω να θυμηθώ τι εστί λογοτεχνία, έστω διαβάζοντας και μία παράγραφο, και το Φως τον Αύγουστο του Φώκνερ με έχει κάνει να καταγράψω όλη την ατμόσφαιρα του βιβλίου σε τοπία μέσα μου. Θυμάμαι ακόμη και τις μυρωδιές του. Θα μπορούσα να γράφω σελίδες και για τα υπόλοιπα…

Αγαπημένα σας διηγήματα.

Ο Τσέχωφ, ο Τζόυς και ο Γκυ ντε Μοπασάν έχουν δώσει διαμάντια.

Σας έχει γοητεύσει κάποιος σύγχρονος νέος έλληνας λογοτέχνης;

Θεωρώ μεγάλη κουβέντα τη λέξη γοητεία, και πόσο μάλλον όταν αναφερόμαστε σε σύγχρονους συγγραφείς, που ακόμη γράφουν και εξελίσσονται, ο χρόνος θ’ αναδείξει τη γοητεία τους… γοητευτικοί, για μένα, είναι, κυρίως, οι απόντες που συνεχίζουν να ελκύουν το αναγνωστικό κοινό. Υπόνοιες, όσον αφορά τους εν ζωή που θα συνεχίζουν να διαβάζονται και μετά θάνατον, μπορούμε να έχουμε… Αυτοί, όμως, που κάνουν τομές και έχουν προσωπικό στυλ είναι ελάχιστοι, κάποτε δυσεύρετοι, όχι ιδιαίτερα προβαλλόμενοι και, στο πλείστο των περιπτώσεων, όχι παιδιά των μίντια, είναι βραδύκαυστοι και συνήθως δεν γίνονται άμεσα αντιληπτοί… θα δούμε πώς θα συνεχίσουν.  Ασφαλώς, υπάρχουν και οι αξιοπρεπείς συγγραφείς, που δε δίνουν κακά βιβλία, διαβάζονται ευχάριστα, δεν πρόκειται, όμως, για μεγάλα ταλέντα. Μια, απλώς, σωστή τεχνικά και μη βαρετή αφηγηματική προσέγγιση, ανεξαρτήτως θεματολογίας, δεν κάνει έναν συγγραφέα μεγάλο.

Και δεν μπορώ να σας απαντήσω, διότι θέλω κι εγώ χρόνο, για να διαπιστώσω, εάν κάτι που μου δημιουργεί εντύπωση σήμερα, θα μου δημιουργεί την ίδια εντύπωση ύστερα και από είκοσι χρόνια, για παράδειγμα. Αυτό είναι ένα ασφαλές κριτήριο. Έλληνες συγγραφείς που με είχαν γοητεύσει στα είκοσί μου χρόνια, σήμερα μού είναι αδιάφοροι… δεν θ’ ανοίξω πάλι, έστω και για να διαβάσω μία παράγραφο, τα βιβλία τους. Προς το παρόν, μπορώ να εκτιμήσω, να αναγνωρίσω τη δουλειά και την πένα κάποιων συγγραφέων είτε σε συγκεκριμένα βιβλία είτε σε κάποιο διήγημα,  σε ένα ποίημα… Στο ιστολόγιό μου, για παράδειγμα, το οποίο ενημερώνω διαρκώς, φιλοξενώ κείμενα ομοτέχνων που, για διαφορετικούς κάθε φορά λόγους, ικανοποιούν τα αισθητικά μου κριτήρια σήμερα και τουλάχιστον σε ό, τι επιλέγω να δημοσιεύσω.

Αγαπημένος ή/και ζηλευτός λογοτεχνικός χαρακτήρας.

Δεν έχω αγαπημένο ήρωα. Ακόμη και όταν διαβάζω και παρακολουθώ τον ήρωα, στην ουσία παρακολουθώ και θαυμάζω, όταν πρόκειται για κάτι εξαιρετικό, το συγγραφέα, σκεπτόμενη… κοίτα πώς το κάνει! κοίτα τι ιδιοφυής που είναι, τι λεπτές ανθρώπινες χορδές αγγίζει! Ο ήρωας, έτσι κι αλλιώς, στη μεγάλη λογοτεχνία, είναι απλώς το πρόσχημα. Ο συγγραφέας είναι το άλφα και το ωμέγα, οι επιλογές του και ο τρόπος χειρισμού της ανθρώπινης πραγματικότητας.

Αγαπημένο σας ελληνικό λογοτεχνικό περιοδικό, «ενεργό» ή μη; Κάποιες λέξεις για τον λόγο της προτίμησης;

Όταν ξεκίνησα να προσεγγίζω το χώρο της λογοτεχνίας, ήμουν σταθερή αναγνώστρια του Διαβάζω. Κυρίως για να ενημερώνομαι για τα βιβλία που κυκλοφορούσαν. Τα αφιερώματα επίσης ήταν ένα κριτήριο προτίμησης. Η οδός Πανός είχε μία ιδιαίτερη, για μένα, οπτική όπως και το Αουτονταφέ. Σήμερα αγοράζω εναλλάξ διάφορα περιοδικά, εξαρτάται από το τι παρουσιάζουν κάθε φορά. Το Εντευκτήριο και ο Πόρφυρας είναι κάποια από αυτά. Σημαντική ήταν, επίσης, η δουλειά του Γιώργου Ρωμανού στο περιοδικό Πανδώρα, στο οποίο υπήρξα τακτική συνεργάτις.

Τι διαβάζετε αυτό τον καιρό;

Τα  χαϊμαλιά του έρωτα και των αρμάτων του Ανδρέα Εμπερίκου και το La vie dans les plis του Henri Michaux.

Διαβάζετε λογοτεχνικές παρουσιάσεις και κριτικές; Έντυπες ή ηλεκτρονικές; Κάποια ιδιαίτερη προτίμηση στις μεν ή (και) στις δε;

Για να τις παρακολουθήσω, έχω ανάγκη από ένα ικανό δείγμα γραφής και παραδείγματα που να αιτιολογούν την άποψη του γράφοντος. Εκτός, βεβαίως, εάν συζητούμε για το έργο κάποιου γνωστού συγγραφέα, για τον οποίο ήδη έχουμε σχηματίσει εικόνα. Στην περίπτωση αυτή, μία παρουσίαση λειτουργεί συμπληρωματικά. Με τις κριτικές, γενικώς, είμαι επιφυλακτική, διότι, στο μεγαλύτερο ποσοστό των περιπτώσεων, με έχουν απογοητεύσει. Τις χρησιμοποιώ περισσότερο ενημερωτικά για την παρουσία ενός νέου βιβλίου στα βιβλιοπωλεία.  Δεν με ενοχλεί να διαβάζω στην οθόνη του υπολογιστή μου, αρκεί να τηρούνται οι κανόνες της αισθητικής παρουσίασης και να μεσολαβεί εικόνα και ήχος όταν τα κείμενα είναι εκτενή. Διαφορετικά, τα κείμενα με κουράζουν και δεν μπορώ να διαβάσω τίποτε, όσο ενδιαφέροντα και αν είναι.

Θα μας γράψετε κάποια ανάγνωση σε αστικό ή υπεραστικό μεταφορικό μέσο που θυμάστε ιδιαίτερα;  [μέσο – διαδρομή – βιβλίο – λόγος μνήμης]

Στα φοιτητικά μου χρόνια, σε υπεραστικό λεωφορείο, γραμμή Αθήνα-Πάτρα, για να συναντήσω το αμόρε της εποχής εκείνης. Κούντερα, Η αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι. Δεν θα ξεχάσω ποτέ το ταρακούνημα από τις λακκούβες στην εθνική οδό! Ήθελε να μου εκμυστηρευτεί μήπως κάτι ο δρόμος;

Περί αδιακρισίας

Παρακολουθείτε σύγχρονο κινηματογράφο ή θέατρο; Σας γοήτευσε ή σας ενέπνευσε κάποιος σκηνοθέτης, ταινία, θεατρική σκηνή;

Επειδή τα τελευταία χρόνια ζω στο εξωτερικό,  έχω χάσει την επαφή με τις θεατρικές σκηνές της Αθήνας. Στο παρελθόν όμως έβλεπα αρκετά θέατρο. Νομίζω ότι χάσαμε μια πολύ μεγάλη μορφή στο ελληνικό θέατρο, και το λέω και συγκινούμαι, τον Λευτέρη Βογιατζή.  Στον κινηματογράφο έχω μία μικρή αδυναμία: Nτέιβιντ Λιντς. Είναι τα πρόσωπα που μου ήρθαν πρώτα στο μυαλό. Είναι σκληροί και οι δύο, δεν χαρίζονται στους θεατές, χρησιμοποιούν πολύ το σύμβολο και καλείσαι να τους αποκρυπτογραφήσεις. Είναι προκλητικοί και ακραίοι, και αυτό με γοητεύει αφάνταστα. Η αίσθηση που μου έχει αφήσει η δουλειά τους είναι συνεχής και ανυπέρβλητη.

Οι εμπειρίες σας από το διαδικτυώνεσθαι;

Πολύ θετικές και πολύ αρνητικές την ίδια στιγμή. Για το κοινωνικό δίκτυο του facebook θα έλεγα αποκλειστικά και μόνον τα χείριστα, εάν δεν τύχαινε να γνωρίσω και πέντε, που λέει ο λόγος, αξιοπρεπείς ανθρώπους, με τους οποίους διατηρώ στην πραγματική ζωή πολύ καλές φιλικές σχέσεις και τους εκτιμώ. Το υπόλοιπο κομμάτι αφορά μία κατάπτυστη και χυδαία προσωπική εμπειρία, διότι, ως φαίνεται, έκανα το λάθος να κρίνω εξ ιδίων τα αλλότρια και να «εμπιστευτώ» ανθρώπους που δεν γνώριζα καθόλου ή γνώριζα ελάχιστα. Αυτό και μόνον ήταν αρκετό, λόγω της ισχυρής ψυχοπαθολογίας των εμπλεκομένων, να οδηγήσει σε συμπεριφορές που η νομική επιστήμη ονοματίζει πλημμελήματα. Το ήθος, η ευγένεια, η συνέπεια, η ειλικρίνεια, η εντιμότητα και οι προθέσεις, καλώς ή κακώς, δεν εκδικάζονται, για να μπορέσω να τις κρίνω νομικά.

Από την άλλη πλευρά, νιώθω πάρα πολύ καλά, με το δικό μου ιστολόγιο, όπου υπάρχουν δείγματα δικής μου και διαφορετικής, συνάμα, δουλειάς (σε καμία περίπτωση δεν κυριαρχεί η λογική της αυτοέκδοσης), επιλογές από το χώρο της λογοτεχνίας, δοκίμια, μουσική, φωτογραφία, ζωγραφική και, στην ουσία, αποτελεί το επίσημο προφίλ μου. Μπορεί, δηλαδή, να σχηματίσει κανείς άποψη για τη σελίδα και τον κάτοχό της. Αυτός είναι ο στόχος μου. Έχω επίσης ανακαλύψει και κάποιες αξιόλογες διαδικτυακές σελίδες. Το υπόλοιπο διαδικτυακό σκηνικό δεν είναι, στο μεγαλύτερο ποσοστό του, παρά αντανάκλαση της επαίσχυντης κοινωνικής πραγματικότητας, που πλέει ελεύθερη, ανεύθυνη και άκρως επικίνδυνη πλέον στις διαδικτυακές αβύσσους.

Αν κάποιος σας χάριζε την αιώνια νιότη με αντίτιμο την απώλεια της συγγραφικής ή αναγνωστικής σας ιδιότητας, θα δεχόσασταν τη συναλλαγή;

Σκέφτομαι, όταν έρθει η ώρα, να κληροδοτήσω την αιώνια νιότη που προσφέρει η γραφή και να το σκάσω με το θάνατο.

Κάποια ερώτηση που θα θέλατε να σας κάνουμε, μα σας απογοητεύσαμε; Απαντήστε την!

– Έχοντας ζήσει στο εξωτερικό, ποια  είναι η άποψη των ξένων αναγνωστών για βιβλία ελλήνων πεζογράφων εν ζωή, που έχουν μεταφραστεί;  

Όλοι ανεξαιρέτως γνωρίζουν τον… Όμηρο! Το ευρύ κοινό, όμως, είτε δεν γνωρίζει σχεδόν τίποτε από σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία είτε του είναι, μάλλον, αδιάφορη. Δεν ξέρω εάν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι… αδιάφορα του είναι τα «γκραν σουξέ» της εγχώριας παραγωγής. Προσωπικά, θλίβομαι για κάποιους πολύ καλούς έλληνες συγγραφείς μεταφρασμένους, που έχουν ιδιαίτερη θεματική, προσέγγιση και ύφος, έχουν ένα απαιτητικό κοινό στην Ελλάδα,  και δεν είναι γνωστοί στο εξωτερικό. Μπορούν επάξια να σταθούν δίπλα στους πολύ  καλούς σύγχρονους ομότεχνούς τους.

Με σειρά εμφάνισης: Gustav Flaubert, Frantz Kafka, Keith Jarett, Μαύρη Σφαίρα, Ευγένιος Ιονέσκο, Το εργαστήριο του Guy de Mauppasant, η Μικρή Συγγραφέας, Anna Akhmatova, Samuel Beckett, Paul Celan, William Faukner, James Joyce, Iris Murdoch, Elfriede Jelinek, T.S. Eliot, Henrik Ibsen, Auguste Strindberg, David Lynch Σκηνικό, Frederico Garcia Lorca. Φωτ. συγγραφέως: Κώστας Δεληγιαννίδης.