Αντιγόνες και Αντίγονοι

Ταυτισμένη με την προ – πολιτική και την συγγένεια, πιστωμένη στην υπεράσπιση της οικίας, ενδεδυμένη ως πρότυπο και στερεότυπο του γυναικείου φύλου, φωνή της κοινότητας και κραυγή πολιτικής επανάστασης, η μορφή της Αντιγόνης βρίσκεται διαρκώς στο επίκεντρο μιας συζήτησης στην πολιτική φιλοσοφία και σε πλείστα άλλα πεδία. Ακριβώς λοιπόν οι παραπάνω οπτικές αλλά και το αντίθετό τους, καθώς και πλείστες άλλες αναγνώσεις συμπεριλαμβάνονται σε ετούτη την εξαιρετικά ενδιαφέρουσα συλλογή μελετών. Πρόκειται για αναγνώσεις που βρίσκονται σε διάλογο και αντίλογο με την σύγχρονη σκέψη και τα ποικίλα ρεύματά της.

Νωρίτερα όμως υπήρχε το νεωτερικό παρελθόν και ήδη από τα τέλη του 18^ου και κατά τη διάρκεια του 19^ου αιώνα στη Γερμανία, η φιλοσοφία της νεωτερικότητας, η ποιητική του ιδεαλισμού και η ρομαντική φαντασία εμμονικά επιστρέφουν στην Αντιγόνη, η οποία, από τον Χέγκελ, τον Κίργκεγκωρ, τον Χαίλντερλιν, τον Σέλινγκ, τον Σέλεϋ και τον Χέμπελ επανεπινοείται φιλοσοφικά και ποιητικά και αποκτά μια ένα νέο περιεχόμενο τραγικού και υπαρξιακής αποξένωσης του ατόμου στον κόσμο.

Η εγελιανή Φαινoμενολoγία του πνεύματος ταυτίζει την Αντιγόνη με το γυναικείο, το νόμο της ατομικής συνείδησης, το φυσι­κό δίκαιο, το ιδιωτικό και τη συγγένεια, το ηθικό και θρησκευτικό καθήκον στους θεούς και την ηθική οφειλή στους νεκρούς συγγενείς, Στη φωνή της σχεδόν ακούγεται ο ψίθυρος άχρονων και άγραφων νόμων, στους οποίους περιλαμβάνονται και εκείνοι της αγάπης, της επιθυμίας και του πάθους. Ο Κρέων, αντίθετα, εκπροσωπεί το ανδρικό, τους ανθρώπινους νόμους, το θετικό δίκαιο, το κράτος δικαίου, το καθολικό και την πολιτική, τον oρθoλογισμό, την εκκοσμίκευση, τον νόμο της πόλης και τον επίσημο λόγο της. Εδώ οι νόμοι είναι σύγχρονοι και γραπτοί, προστάτες του δήμου και της πόλης. Οι δυο πλευρές είναι ισοδύναμες.

Εδώ λοιπόν φιλόσοφοι [Sarah Kofman, Adriana Caravero, Tina Chanter, Σλάβοϊ Ζίζεκ, Τζούντιθ Μπάτλερ], εργάτες του θεάτρου [Athol Fugard] και θεωρητικοί της λογοτεχνίας [Carol Jacobs, Τζίνα Πολίτη, ‘Όλγα Ταξίδου], του δικαίου και της πολιτικής σκέψης [Bonnie Ηοnig, Γιάννης Σταυρακάκης, Κώστας Δoυζίνας] της ψυχαναλυτικής σκέψης [Joan Copjec] καταθέτουν την δική τους ιδιαίτερη ανάγνωση της Αντιγόνης. Είναι πολιτική η επιθυμία της Αντιγόνης; Ανάγεται σε τραγικο – ηρωικό παράδειγμα; Αποτελεί πρότυπο πρότυπο προοδευτικής, ριζοσπαστικής ηθικοπολιτικής δράσης; Υπάρχει επιβίωση μετά από μια τέτοια αντίσταση; Ποιος δικαιούται ανήκει στην πόλη και υπό ποιες προϋποθέσεις; Πράττει η Αντιγόνη εντός ή εκτός της πόλης; Αντιτίθεται στο νόμο ή επιζητεί να τον αντικαταστήσει; Τι χώρο αφήνει η δημοκρατία στην ετερότητα και την ετερονομία; Πού διασταυρώνεται και που μένουν διαρκώς παράλληλα το ψυχικό και το πολιτικό;

Συντασσόμενος με την Αντιγόνη, ο Λακάν διατύπωσε μια ηθική όπου η πράξη συνδέεται με την επιθυμία, στη βάση μιας αντινομικής διάκρισης μετα­ξύ ηθικότητας [morality] και ηθικής [ethics]. Hφεμινιστική φιλοσοφία διακρίνει τον περιορισμό της γυναικείας ύπαρξης στα προαπαιτούμενα της βιολογικής ζωής. Η Λυς Ιρριγκαρέ εκλαμβάνει την Αντιγόνη ως μορφή υπεράσπισης της σωματικότητας, των σχέσεων αίματος και της μητρικής γενεαλογίας που εξεγείρεται ενάντια στον πατριαρχικό νόμο της ορθολογικότητας. Η Τζούντιθ Μπάτλερ στο βιβλίο της Η διεκδίκηση της Αντιγόνης θεωρεί ότι η γλώσσα της Αντιγόνης δεν είναι αποκαθαρμένη από τον κυρίαρχο λόγο αλλά επιμολυσμένη από αυτόν, ωστόσο και πάλι επιφέρει κρίση σε θεμελιώδεις κανόνες.

Έτσι, μας παρέδωσε στην Άδη, μαύρες, πενθούσες σκιές που αιώνια πλανιόνται στις φυλλοσκεπείς αλέες του κοιμητηρίου, γονατιστά ειδώλια που πλένουν τις μαρμάρινες πλάκες, στολίζουν τους τάφους με άνθη εξιλέωσης….όλα σημεία μετωνυμικά του γόνιμου κορμιού και του αίματός μας, πρόσφορα για να κατευνάσουν τον αχόρταγο σαρκοφάγο, που το ανδρικό φαντασιακό βλέπει να ελλοχεύει εντός μας: μήτρα – μνήμα. […] Ποιος ήταν, ωστόσο, ο ρόλος της γυναίκας σε αυτό το παγκόσμιο αφήγημα; Ο ρόλος της γυναίκας ήταν ακριβώς να αντιπροσωπεύει τη βελονιά της αρχής. Η γυναίκα δεν μπορούσε ποτέ να εισέλθει στο στάδιο του Συμβολαίου επειδή ήταν φύσει ανυπόγραφη. Συνακόλουθα η λειτουργία της και στα δύο άκρα αυτού του αρχέτυπο αφηγήματος ήταν ήδη και από πάντα «η ακάθαρτη δουλειά»…

…γράφει η Τζίνα Πολίτη στο Γράμμα της Αντιγόνης [σ. 42, 45, 46], προερχόμενο από το βιβλίο της Η δοκιμασία της ανάγνωσης. Και ανάμεσα στα μυθιστορηματικά και θεατρικά έργα που ενέπνευσε η διαρκώς ζούσα Αντιγόνη, την Αντιγόνη του Άρη Αλεξάνδρου και την Ισμήνη του Ρίτσου, την Ταφή στη Θήβα του Σέμους Χήνυ και τις απανταχού διασκευές, εντοπίζω δυο απρόσμενες παραστάσεις που θα ήθελα πολύ να δω. Ο Athol Fugard, λευκός Νοτιοαφρικανός θεατρικός συγγραφέας και σκηνοθέτης, μαζί με μια ομάδα μαύρων ερασιτεχνών ηθοποιών ίδρυσαν το 1963 στη Νότια Αφρική μια θεα­τρική ομάδα και ανέβασαν την Αντιγόνη, εν μέσω του καθεστώτος του ρατσιστικού φυλετικού διαχωρισμού, της ξενοφοβίας και του αντι­κομμουνισμού. Μέλη του θιάσου συνελήφθησαν και οδηγήθηκαν στο Robben Island, τη θρυλική φυλακή πολιτικών κρατουμένων της Νότιας Αφρικής. Ένα από τα μέλη του θιάσου σκηνοθέτησε στη φυλακή τον τελικό διάλογο αναμέ­τρησης ανάμεσα στον Κρέοντα και την Αντιγόνη, που τους υποδύθηκαν δύο άνδρες. Βασιζόμενοι σε αυτή την εκδοχή, ο Φούγκαρντ και δυο ηθοποιοί του θιάσου έγραψαν το 1973 το θεατρικό έργο Το νησί, το οποίο πρωτοπαρουσιάστηκε σε μια στενόχωρη σοφίτα του Κέιπ Τάουν και εγκαινίασε ένα πρωτοποριακό θεατρικό ρεύμα στη Νότια Αφρική.

Και στην άλλη άκρη της γης, στην Αργεντινή, η θεατρική συγγραφέας Griselda Gambaro έγραψε το 1986 την Antigone Furiosa, ένα έργο που γράφτηκε εν μέσω της δίκης των υπευθύνων της στρατιωτικής χούντας στην Αργεντινή, στο οποίο ο Πολυνείκης μετατράπηκε σε σύμβολο των desaparecidos, των εξαφανισθέντων και αγνοουμένων της δικτατορίας του Βιντέλα (φωτ.). Και βέβαια, θυμάμαι το υπέροχο και δυστυχώς άγνωστο τραγούδι των Mekons με την απαγγελία και τους στίχους της ακτιβίστριας ποιήτριας Kathy Acker, από τον δίσκο Pussy, King of Pirates. I’ve had it with living and dying, there’s something else I must find…

[…] Αδελφούλα, παρά τα όσα έχουν υποστηριχθεί, δεν ήσουν εσύ αλλά εγώ που έπρεπε να γίνω για όλες και όλους το παράδειγμα προς μίμηση. Γιατί αυτό που θέλουν να ξεχνούν οι Αντίγονοι είναι το γεγονός ότι η Εξουσία χτίζει την ισχύ της πάνω σε εικόνες ηρώων και τάφων. […] Όσο για μένα, αιώνες τώρα οι Αντίγονοι με σκηνοθετούν, με καρφώνουν πάνω στις σταυρωτές ερμηνείες τους… [Τζ. Πολίτη, σ. 47]

Εκδ. Εκκρεμές, 2014, επιμ. Έλενα Τζελέπη, μτφ. Μιχάλης Λαλιώτης, Απόστολος Λαμπρόπουλος, σελ. 422. Περιλαμβάνει βιογραφικά των συμμετεχόντων και τις πρώτες δημοσιεύσεις.

Τέσσερις εξάχρονοι αφηγητές με μοιρασμένα φύλα και διαφορά είκοσι ετών ο ένας από τον άλλον, με ευθεία κληρονομική διαδοχή μεταξύ τους και αντίστροφη χρονική πορεία [2004, 1982, 1962, 1944 – 1945]: ιδού ο ευρηματικός καμβάς όπου η εξαιρετική καναδή συγγραφέας πλέκει το αριστουργηματικό της μυθιστόρημα και εμπλέκει την Ιστορία μέσα στα πόδια και τις [α]συνειδήσεις τους. Ο λόγος τους διαφέρει αλλά έχουν ένα κοινό σημείο: είναι ανελέητοι παρατηρητές, με την κυνικότητα των παιδιών που γνωρίζουμε και την ειρωνεία με την οποία μας ακτινογραφούν και την οποία καθόλου δεν γνωρίζουμε.

 Σολ, 2004: Ο εξάχρονος αφηγητής είναι ευτυχής που ο Θεός τον ευνόησε: γεννήθηκε στην πλουσιότερη πολιτεία της πλουσιότερης χώρας του κόσμου, που είναι εξοπλισμένη με το τελειότερο οπλικό σύστημα, ο Μπους είναι φίλος αυτού του Θεού και μάλλον κυκλοφορούν μαζί με καουμπόικες μπότες σε κανένα παραδείσιο ράντσο. Οι τριαντάρηδες γονείς του μικρού έχουν, όπως παρατηρεί ο ίδιος, περισσότερα αυτοκίνητα απ’ ό,τι παιδιά, και συμβίβασαν τις θρησκευτικές τους διαφορές με κοινή επιλογή τον προτεσταντισμό, που δέχεται και το χάπι που τον κράτησε μοναχογιό. Εφόσον ο μπαμπάς βρίζει τους Ιρακινούς στην τηλεόραση, ο μικρός ανακάλυψε το anafilito.net, που είναι γεμάτο βιασμούς κοριτσιών και αγοριών από το Ιράκ. Για να μην είναι μόνος του οι γονείς του αγόρασαν ωραία ηλεκτρονικά παιχνίδια, αλλά ο ίδιος όταν κλείνεται στο δωμάτιό του καταβροχθίζει το Google για μια ιδέα του κόσμου. Όλα τα έχει εκεί: καρτούν, σεξ, τρόπους να κάνουμε τους Ιρακινούς να πιστέψουν στον Ιησού, εικόνες της βασιλείας του Μπους και του Σβαρτζενέγκερ. Όταν βαρεθεί παίρνει τα Playmobil, τα στοιβάζει σε πυραμίδες όπως στο Αμπού Γκράιμπ, τα κρεμά από το ρεύμα και τα υποχρεώνει να συνουσιάζονται.

Ο μικρός, βέβαιος για την ανωτερότητά του ανάμεσα σε ανήλικους και ενήλικους, δέχεται διαρκώς τις διαβεβαιώσεις του πατέρα του πως ο πόλεμος κατά της τρομοκρατίας περιλαμβάνει θανάτωση όλων των κατοίκων εκείνης της μακρινής χώρας. Ευτυχώς ο ίδιος δεν χρειάζεται να πολεμήσει: η εταιρεία του έχει επαρκή συμμετοχή στην εξολόθρευσή τους. Ήδη από το πρώτο αυτό μέρος ανοίγει ένα πρώτο βαθύ ρήγμα που δεν βρίσκεται μόνο κάτω από την ήρεμη επιφάνεια αμέτρητων οικογενειακών ζωών αλλά και μαυρίζει ένα μεγάλο κομμάτι συλλογικής ιστορίας: η εκ μέρους της γιαγιάς Σέιντι αναφορά στην Πηγή Ζωής, το ναζιστικό πρόγραμμα «γερμανοποίησης» παιδιών από Πολωνία, Ουκρανία και τις βαλτικές χώρες και ανατροφής τους από γερμανικές οικογένειας προς αναπλήρωση των νεκρών της νέας γενιάς. Η οικογένεια πηγαίνει να την συναντήσει στην Νέα Υόρκη – άλλη μια ευκαιρία για τον νεαρό μεγαλομανή να παρατηρήσει νέους τόπους και την αινιγματική φυσιογνωμία της Σέιντι.

Ράνταλ, 1982: Όπως κάθε ενήλικος, έτσι και ο πολεμοχαρής πατέρας του Σολ υπήρξε κάποτε παιδί, και είναι τώρα η σειρά της δικής του αφήγησης, ως εξάχρονου βλαστού των αρχών της δεκαετίας του ’80. Η μητέρα του Σέιντι δίνει διαλέξεις ανά τον κόσμο με θέμα το Κακό, έχει ασπαστεί τον εβραϊσμό και έχει αφιερωθεί σε σημείο εμμονής στην έρευνα της σχέσης της μητέρας της με την Πηγή Ζωής. Στα εσωτερικά της, αγωνίζεται να είναι όμορφη κάθε ώρα και στιγμή, είναι σκληρή με τον εαυτό της και είναι διαρκώς φευγάτη από το σπίτι. Ο πατέρας του είναι άνεργος συγγραφέας και αντίθετος με την σύγχρονη εβραϊκή πολιτική. Δεν μπορούμε να χτίσουμε το μέλλον μας αν δεν γνωρίζουμε την αλήθεια για το παρελθόν μας λέει εκείνη, φτάνουν τα δάκρυα και οι στεναγμοί, δυο χιλιάδες χρόνια, φτάνει! Θα γράψω ένα έργο με τίτλο Το Τείχος των Τρελών Γέλιων, ένα ιερό μέρος όπου οι άνθρωποι θα μπορούν να παρηγορούνται λέγοντας αστεία και γελώντας. Η Εκκλησία της ιλαρότητας και της ευθυμίας, λέει εκείνος.

Η οικογένεια μετακομίζει στην Χάιφα – ακολουθούν εξαιρετικές σελίδες περιγραφής της πόλης και του ευρύτερου κλίματος. Είναι η εποχή της ισραηλινής επέμβασης στο Λίβανο, μπροστά στην οποία ο πατέρας του συγκλονίζεται ενώ η μητέρα του εθελοτυφλεί. Ο μικρός Ράνταλ ερωτεύεται μια μικρή Παλαιστίνια που τον απορρίπτει ακριβώς λόγω της καταγωγής του και εκείνος στο πρόσωπό της πλέον εχθρεύεται ολόκληρο τον αραβικό κόσμο. Τα λόγια της: Εβραίοι τέλος. Και εσύ τέλος. Η μητέρα σου τέλος, ο πατέρας σου τέλος, όλοι είσαστε ένοχοι και θα είστε για πάντα εχθροί μου. Δεκαεννιά μέλη της οικογένειάς μου ζούσαν στη Σατίλα.

Σέιντυ, 1962: άλλο ένα εξάχρονο παιδί που είναι εκ γενετής καταδικασμένο να ζει στη σκιά των γονέων του, αυτή τη φορά υπό την ακτινοβόλο παρουσία της τραγουδίστριας Έρρα που ακολουθεί το ελευθέριο ρεύμα της εποχής, προτιμάει τους τους μπίντικς από την εκκλησία και φεύγει την Κυριακή του Πάσχα για πρόβα. Η μικρή αναρωτιέται αν το όνομα Sadie αναφέρεται στον σαδισμό ή στη λύπη και καταλήγει στο δεύτερο, καθώς «κάθε μέρα έχει το δικό της άρωμα θλίψης»· αγωνίζεται να μην γίνει βάρος στην μητέρα της, την ακολουθεί στο διαμέρισμά της όπου έξι άγνωστοι καπνίζουν, φλυαρούν και γελούν, υποφέρει μέσα στον ασφυκτικό κόσμο του πιάνου και του χορού, ζει κι αυτή μια οριακή μετακόμιση, από το Τορόντο στη Νέα Υόρκη, καλείται να αποδεχτεί ένα νέο πατέρα και ακόμα περισσότερους φίλους του ζεύγους των καλλιτεχνών, πιέζεται να ενηλικιωθεί. Έξω η Μαίριλυν αυτοκτονεί, ο Ψυχρός Πόλεμος θερμαίνεται και το σκοτεινό παρελθόν της γιαγιάς της Έρρα βρίσκεται όλο και πιο κοντά στο φως αι ξεχύνεται στο ολόδικό της τέταρτο κεφάλαιο, Κριστίνα, 1944 – 1945 και στην ανατροφή της από την Πηγή Ζωής.

Είναι απίστευτα καθαρός ο τρόπος με τον οποίο οι «μικροί» αφηγητές βλέπουν τις αθλιότητες των γονέων τους, τις οποίες φυσικά ως ενήλικοι αναπαράγουν ή τροποποιούν. Ο λόγος αυτών των παιδιών της εποχής τους είναι εκτός από απολαυστικός και σοκαριστικός, με μια δηλητηριώδη ευφυΐα που βασίζεται στην απόλυτη λογική σκέψη που διδάχτηκαν – και που βλέπουν βήμα βήμα να διαλύεται από τους «μεγάλους». Βέβαια, για να λέμε και του στραβού το δίκαιον, δεν μπορούμε τους μισούς συγγραφείς να τους κατηγορούμε ότι η γλώσσα που χρησιμοποιούν για τους χαρακτήρες τους – ιδίως όταν πρόκειται για παιδιά – δεν ταιριάζει με την ηλικία τους, και σε άλλους να το αποδεχόμαστε. Όπως και στο υπέροχο Paradiso του Χοσέ Λεσάμα Λίμα, έτσι κι εδώ, ο διεισδυτικός αυτός λόγος αποδεκτός ως εξαιρετικό συγγραφικό εύρημα και όχι ως μια αληθοφανής συνθήκη.

Οι άγνωστες παρενέργειας της Ιστορίας και των «συμβάντων» εκείνων που δεν καθόρισαν μόνο τις ζωές των λαών που ενεπλάκησαν άμεσα αλλά και των απογόνων τους, που ζουν γεμάτοι από τα θραύσματά τους, τα φέρουν στο σώμα τους, κάποτε δεν διακρίνονται με γυμνό μάτι, αλλά βρίσκονται πάντα εκεί – ιδού τα ίχνη του ρήγματος. Οι όψεις της οικογενειακής ζωής, οι αυταπάτες της παιδικής ηλικίας, η μαθητεία στον σκληρό κόσμο, η προτίμηση του ψέματος από την αλήθεια, ο διχασμός ανάμεσα στην εθελοτυφλία και τον κυνισμό, η ευκολία στην κατασκευή των πάσης φύσεως ταυτοτήτων μας, το δίλημμα αν προχωρούμε μπροστά στη ζωή που συνεχίζεται ή οφείλουμε να ανακαλύπτουμε το παρελθόν, όλα τίθενται στο έξοχο αυτό μυθιστόρημα.

Εκδ. Άγρα, 2008, μτφ. Ειρήνη Τσολακέλλη, σελ. 365 με δισέλιδο σημείωμα της συγγραφέως [Nancy Houston – Lignes de faille, 2006].

Πρώτη δημοσίευση: mic.gr, σε: Βιβλιοπανδοχείο, 158 / Suffer little children.