Η πολιτική στα χέρια των λαών

Ποιος είναι αυτός ο πρώην διπλωμάτης που βάζει ως αρχικό παράθεμα του βιβλίου του την γνωστή φράση του Αμερικανού ποιητή και σόουλ – τζαζ μουσικού Gil Scott – Heron The revolution will not be televised; Ποιος είναι ο καλοντυμένος συγγραφέας που προτείνει έναν τόσο αβανταδόρικο τίτλο και πώς βρέθηκε από την πρώτη γραμμή των διεθνών πολιτικών αποφάσεων στην απέναντι πλευρά;

Ο Ρος υπήρξε διπλωμάτης του Ηνωμένου Βασιλείου στον ΟΗΕ με «χρεωμένες» περιοχές το Ιράκ και το Αφγανιστάν και έφυγε τρέχοντας από το διπλωματικό σώμα όταν ο φίλος και συνάδελφός του Ντέιβιντ Κέλι, ειδικός στα βιολογικά όπλα, που κατήγγειλε τα γνωστά πλέον ψέματα της βρετανικής και αμερικανικής διπλωματίας, λοιδορήθηκε, πιέστηκε και οδηγήθηκε στην αυτοκτονία. Ο Ρος συνέταξε μια έκθεση όπου αποκάλυπτε ότι πράγματι οι ισχυρισμοί για όπλα μαζικής καταστροφής που δήθεν κατείχε το Ιράκ ήταν αβάσιμοι και ότι οι διαθέσιμες εναλλακτικές λύσεις πλην του πολέμου δεν είχαν καν εξεταστεί, και ακόμα διαμοίρασε άκρως απόρρητες πληροφορίες κατά τη διάρκεια ανακρίσεων σχετικά με τον πόλεμο στο Ιράκ. Η εμπειρία του ήταν αρκετή ώστε να ιδρύσει μια μη κερδοσκοπική ομάδα διπλωματών συμβούλων σε περιθωριοποιημένες χώρες ή πληθυσμιακές ομάδες, την Independent Diplomat.

Στην εισαγωγή του ο Ρος αναφέρεται σε μια σειρά γεγονότων, γνωστών και άγνωστων, που αφορούν την κοινωνικοπολιτική κατάσταση των τελευταίων χρόνων και τα οποία αποδεικνύουν ότι εκατομμύρια άνθρωποι βρίσκονται σε διαρκή αλληλεπίδραση και πολλά σύγχρονα καθοριστικά γεγονότα δεν ήταν δυνατόν να προβλεφτούν με τις γνωστές πολιτικές και οικονομικές θεωρίες (οι κυβερνήσεις π.χ. απέτυχαν να προβλέψουν την πιστωτική κρίση ή την 11/9). Οι παγκόσμιες αγορές μοιάζουν αλυσοδεμένες σε έναν επιταχυνόμενο διάδρομο γυμναστικής, υπό τη συνεχή πίεση για εξοικονόμηση πόρων και σχεδιασμό νέων προϊόντων, παγιδευμένες στην απέλπιδα προσπάθειά τους να προσελκύσουν πελάτες. Τα προϊόντα της υποτιθέμενης εξισωτικής παγκοσμιοποίησης τελικώς αφορούν στους λίγους, ενώ κάθε επάγγελμα επαπειλείται να έρθει αντιμέτωπο με την καταστροφή.

Οι κυβερνήσεις στο σύνολό τους, έχουν λιγότερη εξουσία απ’ ότι είχαν στο παρελθόν. Οι υφιστάμενες δομές, τα θεσμικά όργανα και οι κανόνες αδυνατούν να προβλέπουν, να κατανοούν και να ρυθμίζουν τα γεγονότα. Πράγματι, οι αποδείξεις για την παραπάνω ανικανότητα είναι πάρα πολλές και φανερές πλέον σε όλο τον κόσμο, όπως φαίνεται και από την διαρκή μετατόπιση των ψηφοφόρων. Μένουν οι σύνοδοι κορυφής, που μοιάζουν με μια ατέλειωτη μαγνητοσκοπημένη δραστηριότητα που επιθυμεί να δείχνει καθησυχαστική· αυτός άλλωστε είναι και ο σκοπός τους. Ο συγγραφέας εξαρχής παραδέχεται αυτό που τόνιζε διαρκώς ο Ρεζί Ντεμπρέ στο εξαιρετικό βιβλίο που παρουσιάσαμε παλαιότερα, ότι οι διάφοροι «εμπειρογνώμονες» δεν έχουν ποτέ πατήσει το πόδι τους, πόσο μάλλον ζήσει, στη χώρα στην οποία υποτίθεται ότι εξειδικεύονται.

Η συμβατική αντιπροσωπευτική δημοκρατία, όπου οι πολλοί εκλέγουν τους λίγους, βασίζεται σε μια συνθήκη μεταξύ ψηφοφόρων και κυβέρνησης: εσείς μας ψηφίζετε κι εμείς πράττουμε, εσείς συνεχίζετε τη ζωή σας κι εμείς σας προστατεύουμε. Σε πρώτο επίπεδο η συνθήκη απλά επαναλαμβάνει τις θεωρίες των πολιτικών φιλοσόφων παλαιότερων αιώνων, όπως του Τζον Λοκ και του Τόμας Χομπς, έως και του Πλάτωνα. Τι συμβαίνει όμως το δεύτερο επίπεδο, όπου και η πρόσθετη δέσμευση για επίλυση των κοινωνικών προβλημάτων, της εκπαίδευσης, της υγείας, της προστασίας ανθρώπων και περιβάλλοντος; Και πάλι, εμείς είμαστε το ευρύ κοινό που απλά θα παρακολουθεί, χωρίς να ενεργεί· η πολιτική είναι άθλημα θεατών: εμείς παρατηρούμε, εκείνοι πράττουν.

Όταν όμως η συνθήκη καταρρέει και οι κυβερνήσεις αδυνατούν να επιλύσουν τα παραπάνω, τότε δεν μένει παρά να το κάνουμε μόνοι μας. Εφόσον οι πολιτείες είναι ανίκανες να διαχειριστούν τις συλλογικές μας υποθέσεις, οφείλουμε οι ίδιοι να αναλάβουμε το καθήκον για χειρισμό των πραγμάτων που μας αφορούν και να συνεργαστούμε με όλους τους εμπλεκόμενους. Ο Ρος διηγείται πολλά περιστατικά από τον πόλεμο στα Βαλκάνια για να στηρίξει την διπλή λειτουργία του συλλογικού συναισθήματος (που μπορεί να είναι δημιουργικό αλλά και καταστροφικό, οδηγώντας στην αναρχία την οποία διαφοροποιεί από τον υγιή και δημιουργικό αναρχισμό) αλλά και την βεβαιότητα πως όσο οι άνθρωποι δεν αναλαμβάνουν ευθύνες δεν μπορείς να περιμένεις και να φερθούν υπεύθυνα.

Ο Ρος είναι εξαρχής πεπεισμένος πως ο σημαντικότερος παράγοντας αλλαγής είμαστε εμείς οι ίδιοι. Η αντίληψη ότι το άτομο είναι ανίσχυρο απέναντι στα παγκόσμια προβλήματα είναι λανθασμένη. Τόσο το περίφημο «Πείραμα του Πόρτου Αλέγκρε», μιας από τις μεγαλύτερες πόλεις της Βραζιλίας, όσο και το πλάνο ανοικοδόμησης της Νέας Ορλεάνης μετά τον τυφώνα Κατρίνα αποτελούν σημαντικά παραδείγματα «διαβουλευτικής δημοκρατίας», όπου τα άτομα λαμβάνουν αποφάσεις ως ομάδα ή απλά μέλη ενός κινήματος, βασιζόμενοι στην ιδέα και την ουσία της κοινότητας. Η πράξη απέδειξε πως σε τέτοιες περιστάσεις οι συμμετέχοντες δίνουν μεγαλύτερη προσοχή στις θέσεις ο ένας του άλλου, κατανοούν τις διαφορές και στοχάζονται βαθύτερα. Εδώ μοιάζει να επαληθεύεται το δοκίμιο του Ιζάια Μπερλίν, Το κυνήγι του ιδανικού, που ταυτίζει την ουσία της δημοκρατίας με την συζήτηση των διαφορετικών απόψεων, τον συμβιβασμό και την συλλογική εντέλει απόφαση.

Η Αραβική Άνοιξη με τις εξεγέρσεις σε Αίγυπτο, Τυνησία, Λιβύη και αλλού υπήρξε ενδεικτική: σε καμία τους δεν αναδύθηκαν ηγέτες ή οργανώσεις, ούτε συντάχθηκαν μανιφέστα· αντίθετα όλες χαρακτηρίζονταν από στοιχεία αυτο–οργάνωσης, που ενισχύθηκαν από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ανάμεσα στον κατάλογο των περιπτώσεων όπου οι απλοί άνθρωποι αλλάζουν ολόκληρες πολιτικές ο Ρος αναφέρει και το πλέον ακραίο και ανεπιθύμητο παράδειγμα, των επιθέσεων αυτοκτονίας, που επιτρέπονται από μια κουλτούρα που τιμούσε τον θάνατο στη μάχη αλλά κυρίως επειδή είχαν ένα απτό και επιτυχημένο πολιτικό αποτέλεσμα. Φυσικά το μεγάλο στοίχημα ακριβώς είναι η χωρίς θύματα επιρροή των πολιτών στην πολιτική. Ο Ρος δεν αγνοεί και τις εσωτερικές διεργασίες που απαιτούνται για μια τέτοια αφύπνιση, την συνειδητοποίηση της προσωπικής άποψης, τον υπολογισμό των καταστάσεων, τον εντοπισμό των δυνάμεων επιρροής, την αντίληψη της ευρύτερης διάστασης του κάθε προβλήματος, την συνεργασία, την συναίνεση.

Υπερβολικός; Υπέρ του δέοντος αισιόδοξος; Έμπειρος; Πραγματιστής; Μετανοών της σκληρής πολιτικής και εκμεταλλευτής της πρώην ιδιότητάς του; Γνώστης καταστάσεων για τις οποίες έχουμε ακόμα μαύρα μεσάνυχτα; Σε κάθε περίπτωση ο Ρος όχι απλώς μιλάει εκ των έσω για όλο τον μηχανισμό της σύγχρονης διεθνούς πολιτικής διαφθοράς αλλά και συντάσσει μια πλήρη πρόταση, που ενισχύει με πλήθος παραδειγμάτων, συχνά και αναγκαστικά ετερόκλητων, τόσο από πηγές και πληροφορίες που γνωρίζει από πρώτο χέρι όσο και από πλήθος περιπτώσεων ανά τον κόσμο. Κοινό συμπέρασμα όλων, η απόδειξη πως ο πιο σημαντικός παράγοντας αλλαγής είμαστε εμείς οι ίδιοι

Πλήρης τίτλος: Επανάσταση χωρίς ηγέτες. Πώς οι λαοί μπορούν να αλλάξουν την παγκόσμια πολιτική σκηνή τον 21^ο αιώνα. Εκδ. Ψυχογιός, 2012, μτφ. Μαρία Μυρώνη, σελ. 378, με 185 βιβλιογραφικές αναφορές και ευρετήριο  [Carne Ross, The leaderless revolution, 2011].

Στις εικόνες:  Conrad Felixmüller, The Agitator, 1920 / Συνέλευση Κοινότητας στο Πόρτο Αλέγκρε / Αραβική Άνοιξη.

Ηλεκτρονικό επισκεπτήριο: www.carneross.com

Πρώτη δημοσίευση: mic.gr, με τον τίτλο People have the power.

Αφορισμοί που γελοιοποιούν, συντομογραφίες που ξεγυμνώνουν

Ο όχλος περιεργάζεται τα «αξιοθέατα». Εξακολουθούν λοιπόν, να ρωτάνε αν ο τάφος του Ναπολέοντα αξίζει να θεαθεί από τον κύριο Σούλτσε κι όχι αν ο κύριος Σούλτσε είναι άξιος να δει τον τάφο του Ναπολέοντα.

Το λογοπαίγνιο, αξιοκαταφρόνητο ως αυτοσκοπός, μπορεί να αποτελέσει το πιο ευγενές μέσο έκφρασης, με το να χρησιμεύσει ως συντομογραφία μιας πνευματώδους θέασης πραγμάτων. Μπορεί να γίνει επίγραμμα κοινωνικής κριτικής, γράφει ο Καρλ Κράους στον εκατοστό εξηκοστό από τους εξακόσιους συνολικά αφορισμούς που βρίσκονται προς απόλαυση στην παρούσα συλλογή, και ακριβώς την λέξη λογοπαίγνιο κάλλιστα θα την αντικαθιστούσε η λέξη αφορισμός. Αλλά η αφοριστική γραφή του Κράους δεν χαρακτηρίζεται μόνο από πράγματι πνευματώδεις παρατηρήσεις και ευσύνοπτες κριτικές – αλλά και ευθύβολες δηλητηριώδεις βολές κατά κάθε προσώπων, πραγμάτων, θεσμών.

Πολέμιος του αυστριακού φιλελευθερισμού και της σύγχρονης βαρβαρότητας, παθιασμένος αρθρογράφος κατά του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, ομιλητής σε αντιπολεμικές διαλέξεις, φανατικός αντιδημοσιογράφος με σατιρικό μένος κατά των εφημερίδων που ασελγούσαν στην αλήθεια, στην γλώσσα και στην τέχνη, ο Κράους  [γεν. Βοημία, 1874, στη Βιέννη από το 1877, θάν. 1936] σύντομα απέκτησε εχθρούς απ’ όλες τις πλευρές. Αποκήρυξε τον καθολικισμό, έβαλλε κατά των λογοτεχνών – ο τίτλος ενός έργου του Στο κράτος των ποιητών και των κοπράνων είναι ενδεικτικός. Με την απροκάλυπτη ειλικρίνεια και την ανελέητη κριτική του σε δημοσιογράφους, επιστήμονες και ανθολόγους, ακύρωσε την ίδια του την υστεροφημία, οδηγώντας όλους αυτούς σε μια πλήρη συνομωσία σιωπής.

Κι όμως, ήταν τόσο έντονη η πνευματική του δραστηριότητα, που η φήμη και η υπόληψη του διαχύθηκαν και χωρίς τη βοήθειά τους. Έγραφε σάτιρες, θεατρικά έργα, κριτικές, δοκίμια, σατιρικά και λυρικά ποιήματα, αφορισμούς, διοργάνωνε θεατρικές παραστάσεις όπου κάποτε έπαιζε κι ο ίδιος, διασκεύαζε και σκηνοθετούσε έργα για το ραδιόφωνο, εξέδιδε επί τριάντα επτά χρόνια το μαχητικό περιοδικό Ο Πυρσός (με συνεργασίες των Άουγουστ Στίνγμπεργκ, Φρανκ Βέντεκιντ, Όττο Στεσλ κ.ά.), οργάνωνε εκατοντάδες αναγνώσεις έργων δικών του και άλλων, πολλές από τις οποίες μάλιστα έκανε σε εργάτες. Μια από αυτές τις αναγνώσεις γοήτευσε και τον Τόμας Μαν που βρισκόταν στο ακροατήριο. Η ανεξαρτησία του πνεύματος φυσικά πληρώθηκε και με άλλους τρόπους: ο Κράους υπέστη σωματικές επιθέσεις από δημοσιογράφους, προσωπικούς διωγμούς, δικαστικούς αγώνες, συκοφαντίες και διασυρμούς απ’ όλους όσους μαστίγωσε με τις λέξεις του.

Αν είναι να λάβουμε σοβαρά υπόψη μας την πνευματικότητα των γυναικών, τότε θα πρέπει να αρχίσουμε να ενδιαφερόμαστε και για τον αισθησιασμό των αντρών. Τι αίσια προοπτική!

…και ο λόγος περί Γυναικών. Άλλοτε η αποκαθήλωση της υποτιθέμενης «ομορφιάς»: Μια γυναίκα που δεν μπορεί να είναι άσχημη, δεν είναι όμορφη. /  Υπάρχουν γυναίκες που δεν είναι, απλά φαίνονται όμορφες. / Τι απέγινε η γυναίκα εκείνη, οι ατέλειες της οποίας αποτελούσαν ένα τέλειο σύνολο! Κι ύστερα η «φύση» και τα «στερεότυπα»: / Μια γυναίκα χωρίς καθρέφτη κι ένας άντρας χωρίς αυτοπεποίθηση – πώς θα τα βγάλουν πέρα στη ζωή; / Μια γυναίκα πρέπει να φαίνεται τόσο έξυπνη, ώστε η βλακεία της να αποτελεί μιαν ευχάριστη έκπληξη. Και πάντα ένας διαβρωτικότατος εγωπαθής σαρκασμός: Μ’ αρέσει να μονολογώ με γυναίκες. Ωστόσο ο διάλογος με τον εαυτό μου είναι πιο συναρπαστικός.

Σειρά έχει η δημοσιογραφία: Αποστολή του τύπου είναι να διαδίδει το πνεύμα και, ταυτόχρονα, να καταστρέφει την αντίληψη. / Η δημοσιογραφία φαινομενικά μόνο υπηρετεί την επικαιρότητα. Στην πραγματικότητα καταστρέφει τη διανοητική αντίληψη των ανθρώπων της αύριον. / Οι εφημερίδες έχουν την ίδια περίπου σχέση προς τη ζωή, που έχουν κι οι χαρτορίχτρες προς τη μεταφυσική. /Το να γράφεις τη φιλολογική στήλη μιας εφημερίδας είναι σαν να τυλίγεις μπούκλες πάνω σε μια φαλάκρα./ Να μη διαθέτεις ούτε μια σκέψη και να μπορείς να την εκφράζεις – αυτό είναι που κάνει τον δημοσιογράφο. / Συχνά ο ιστορικός δεν είναι τίποτ’ άλλο παρά ένας δημοσιογράφος στραμμένος προς τα πίσω.

Υπάρχουν συγγραφείς, που μέσα σε είκοσι μόνο σελίδες καταφέρνουν να πουν αυτό, που εγώ, για να το πω, καμιά φορά χρειάζομαι δύο ολόκληρες αράδες.

Οι λογοτέχνες θα βρεθούν στο απυρόβλητο; Φυσικά και όχι! Γιατί γράφουν πολλοί; Επειδή δεν διαθέτουν αρκετό χαρακτήρα, ώστε να μη γράφουν. / Στη λογοτεχνία να φυλάγεσαι απ’ τους απατεώνες της δομής του λόγου. Σ’ αυτωνών τα σπίτια βάζουνε πρώτα τα παράθυρα κι ύστερα χτίζουνε τους τοίχους. / Μπορεί να γράψει κανείς ένα ολόκληρο βιβλίο γύρω από μια μηδαμινότητα τη στιγμή που μια αράδα μόνο θα της έπεφτε κιόλας πολύ. / Η σημερινή λογοτεχνία αποτελείται από συνταγές που γράφουν μόνοι τους οι ασθενείς.

Από την ανελέητη ειρωνεία του δεν θα μπορούσαν να διαφύγουν οι πολιτικοί [Ο κοινοβουλευτισμός είναι ο στρατωνισμός της πολιτικής πορνείας], οι εστέτ [Είμαι αναγκασμένος να κάνω στους εστέτ μια συνταρακτική αποκάλυψη: η παλιά Βιέννη υπήρξε κάποτε νέα], οι ψυχαναλυτές [Το υποσυνείδητο, σύμφωνα με έρευνες που έγιναν πρόσφατα, έχει καταντήσει ένα είδος «γκέτο» των ιδεών. Πολλοί είν’ αυτοί τώρα που θέλουν να γυρίσουν στα σπίτια τους], οι καλλιτέχνες, οι διανοούμενοι, οι βλάκες, οι ηθικοί και οι ανήθικοι: Θα ήταν μια ενδιαφέρουσα στατιστική: πόσοι άνθρωποι ακριβώς εξαιτίας των απαγορεύσεων, θα έμπαιναν στον πειρασμό να τις παραβιάσουν, και πόσες πράξεις άραγε είναι επακόλουθα ποινών;

Όταν δεν γελοιοποιεί τους άξιους γελοιοποίησης, ο Κράους είναι ικανός να γράφει πολύ ποιητικότερα από τους κατ’ ευφημισμόν ποιητές: Τα φρύδια της ήταν πινελιές στοχασμού – πότε πότε κυρτώνονταν σε αψίδες θριάμβου της φιληδονίας. / Τη νάρκωσε με αιθέρα ηδονής, για να την υποβάλει σε μια σοβαρή εγχείρηση στοχασμού. Το βιβλίο περιλαμβάνει επιλογή από τα έργα του Ρήσεις και αντιρρήσεις, Pro domo et mundo και Τη νύχτα. Ο αφορισμός, αυτό το ιδιαίτερο είδος που τιμήθηκε από τον Σαίξπηρ και τον Τζόναθαν Σουίφτ μέχρι τον Όσκαρ Ουάιλντ και τον Τζορτζ Μπέρναρ Σόου στην πένα του Κράους  – και παρά το αμετάφραστο κάποιων αμίμητων λογοπαίγνιων, όπως γράφει στην πλούσια εισαγωγή του ο μεταφραστής – βρίσκει την απόλυτα σαρκαστική, διεισδυτική και ταυτόχρονα ευφορική και οργιαστική πλευρά του.

Εκδ. Opera, 1992, επιλογή – μετάφραση Άγγελος Παρθένης, σελ. 172. Περιλαμβάνει εισαγωγή, χρονολόγιο, βιβλιογραφία και  36 σημειώσεις του μεταφραστή [Karl Kraus, Sprüche und Widersprüche [1909], Pro domo et mundo [1912], Nacths [1918]].