Florian Zeller – Μου λες αλήθεια;

Θέατρο Κάππα

Το ιδιαίτερα ενδιαφέρον με το κείμενο του Zeller δεν είναι μόνο οι αστραπιαίοι διάλογοι ή τα ανατρεπτικά, μερικές φορές ιλιγγιώδη βήματα προς την αποκάλυψη της ψεύτικης ζωής των χαρακτήρων του. Δεν είναι ούτε η ευφάνταστη κωμικότητα των καταστάσεων. Είναι κυρίως το γεγονός ότι καταφέρνει με θέματα τόσο τετριμμένα να κατασκευάσει ένα κείμενο πρωτότυπο και σπαρταριστό. Εδώ οι παράπλευρες συζυγικές απιστίες και τα ερωτικά δίδυμα και τετράγωνα σπαρταράνε σε γρήγορη πλοκή και ξεκαρδιστικές στιγμές.

Είναι εύκολη λοιπόν η σύγχρονη μοιχεία; Πόσο πιο επικίνδυνη γίνεται η κατάσταση όταν η ερωμένη του βασικού χαρακτήρα είναι η γυναίκα του καλύτερου φίλου του; Πόσο γερό είναι μετά το οικοδόμημα του γάμου και πόσους τριγμούς – δηλαδή ψέματα – αντέχει; Τι ψέματα λέμε στον εαυτό μας για να δικαιολογήσουμε τα ψέματα που λέμε στους αγαπημένους μας; Μέχρι πού φτάνει όλο αυτό το δίκτυο όταν το ένα μυστικό φέρνει το άλλο και το κάθε ψέμα απλώνεται σε πρόσθετα πλοκάμια;

Ο ήρωάς μας έχει βολευτεί με τις συναντήσεις με την ερωμένη του σε δωμάτια ξενοδοχείων μέσα στην πόλη αλλά υποκύπτει στην πίεσή της για ένα διήμερο στην εξοχή. Άρα πρέπει να εφεύρει νέα μυθεύματα και να επινοήσει κι άλλες ιστορίες· πρέπει ακόμα και να αλλάξει την φωνή του στο τηλέφωνο για να υποκριθεί την θεία που φιλοξενεί την παρτενέρ της αμαρτίας του.

Σε κάθε περίπτωση, για ένα πράγμα είναι βέβαιος: ψεύδεται για την αγάπη του, για να μην πληγώσει την γυναίκα του. Η θεωρία του αναπόφευκτού ψεύδους θεμελιώνεται στο ιερό αγαθό της αγάπης. Άλλωστε, όπως ισχυρίζεται, άλλο το ψέμα και άλλο η απόκρυψη· άλλο η παραχάραξη της αλήθειας που συμβαίνει με την αλλοίωση των δεδομένων και άλλο η άθικτη αλήθεια που απλώς παραμερίζεται με την απόκρυψη των πραγματικών περιστατικών.

Είναι απολαυστικός ο τρόπος που ο αρχιψεύτης εραστής [Σ. Παπαδόπουλος] χειρίζεται μια τεράστια γκάμα ψεμάτων, από τα πιο ευρηματικά μέχρι τα πιο απίθανα. Παραληρεί και λαχανιάζει, υποκρίνεται και ελίσσεται, μεγαλουργεί και ταπεινώνεται. Τι γίνεται όμως όταν διαπιστώνει πως η μοιχαλίδα του τού έχει ήδη πει τα δικά της ψέματα; Τι θα συμβεί όταν ο φίλος του τού εξομολογηθεί ότι γνωρίζει; Τι θα αλλάξει όταν μάθει πως στο ίδιο του το κρεβάτι υπάρχει και ακόμα ερωτική ψευδολογία; Τώρα, όλοι μπλεγμένοι, όλοι βουτηγμένοι στις «απάτες» και τις αυταπάτες. Να τον αφήσουμε στα δικά του ψέματα ή να τον ρίξουμε και μέσα στα παραμύθια των υπόλοιπων; Κι αν τελικά και ο φίλος μας μάς απατάει με την δική μας γυναίκα, θα του παραπονεθούμε; Ή είμαστε φίλοι ή δεν είμαστε φίλοι!

Όσο αβίαστο γέλιο και να προκαλούν οι φράσεις των τεσσάρων είναι ορισμένες στιγμές που οι αλήθειες θρυμματίζουν όλα τα προστατευτικά τζάμια της αυταπάτης. Όταν ο δεύτερος άντρας εξομολογείται για το δράμα του κοινωνικού θανάτου, την αλλαγή δηλαδή και την απομάκρυνσή των άλλοτε καλών μας φίλων, ετοιμαζόμαστε να γελάσουμε με την επερχόμενη ντρίπλα του τρεμάμενου μοιχού, αλλά και διαπιστώνουμε ότι όσο μια τέτοια ζωή μας δίνει ζωή, άλλο τόσο και περισσότερο μας την αφαιρεί. Από την άλλη, ο πιο τρομακτικός μέσα στην κωμικότητά του ισχυρισμός του ερωτιάρη ψεύτη, πως το τέλος των ψεμάτων θα είναι και το τέλος του πολιτισμού, είναι εφιαλτικά αληθινός!

Ο συγγραφέας χειρίζεται έξοχα το πνεύμα της κωμωδίας, με στοιχεία σύγχρονα αλλά και διαχρονικά, από τον Ζορζ Φεϊντό ως τον Σασά Γκιτρί. Ενδιαφέρουσα θα είναι η σύγκριση με το έργο του πρώτου Ξενοδοχείο ο Παράδεισος που ανεβαίνει φέτος για δεύτερη χρονιά [Θέατρο Αργώ] και το οποίο θα παρουσιάσουμε σύντομα. Οι διαβολικοί τέσσερις, σωστοί χαμαιλέοντες με αγγελικά πρόσωπα υποκρίνονται περίφημα στον διπλό τους ρόλο, απέναντί μας και μεταξύ τους. Ο δε κύριος με το σμόκιν, που παρεμβάλλεται ανάμεσα στις σκηνές και αλλάζει την θέση των επίπλων είναι ο ανώνυμος τρίτος που με τις γκριμάτσες του σχολιάζει τα γελοία μας καμώματα.

Μετάφραση: Νικολέτα Κοτσαηλίδου. Σκηνοθεσία: Σπύρος Παπαδόπουλος. Παίζουν: Σπύρος Παπαδόπουλος, Τάκης Παπαματθαίου, Βάνα Ραμπότα, Νικολέτα Κοτσαηλίδου, Στέλιος Πέτσος. Σκηνικά: Γιώργος Γαβαλάς. Κοστούμια: Μάκης Τσέλιος. Μουσική: Παναγιώτης Τσεβάς. Φωτισμοί: Ελευθερία Ντεκώ. / Θέατρο Κάππα / Κυψέλης 2, 210 – 8827000 – 210 7707227 / Τετάρτη – Πέμπτη: 19:00 λαϊκή απογευματινή, Παρασκευή: 21:00, Σάββατο: 18:00 και 21:00, Κυριακή: 20:00. / Διάρκεια: 90΄/ Και συνεχίζεται η φιλοξενία 30 ανέργων την ημέρα σε όλες τις παραστάσεις, με την επίδειξη της κάρτας ανεργίας.

[Florian Zeller, La verité, 2011]

Philip Roth – Το θέατρο του Σάμπαθ

Ο έρωτας ως κουκλοθέατρο, οι εραστές ως μαριονέτες

Τα πρώτα δεδομένα: ακόλαστος δεσμός δεκατριών χρόνων. Οι κρυφοί εξωσυζυγικοί σύντροφοι: η Κροάτισσα Ντρένκα Μπάλιτς, δημοφιλής σύντροφος του πανδοχέα Ματίγια στη δουλειά και στο γάμο και ο ξεχασμένος μαριονετίστας Μίκι Σάμπαθ· Δραπέτης από το «χαμογελαστό τέρας» του τιτοϊκού καθεστώτος, με τις ενοχές δυστυχισμένου θανάτου των γονέων της η πρώτη, βεβαρημένος με την απώλεια του στρατιωτικού αδελφού του Μόρτι ο δεύτερος. Ο εξηντατετράχρονος άντρας έχει εγκαταλείψει εδώ και χρόνια κάθε προσπάθεια επικοινωνίας με τους ζωντανούς – του αρκεί άλλωστε η διαρκής παρουσία της φασματικής μορφής της μητέρας του· η συνομιλία με την νεκρή είναι αδύνατο να αποφευχθεί. Η πενηνταδυάχρονη γυναίκα, από την άλλη, επιμένει στην συμφωνία περί μονογαμίας στην θυελλώδη τους σχέση, ιδεολογική διαφωνία που καλύπτουν οι αναμενόμενες ροθικές σελίδες περί πίστης. Έξω από τον γάμο σου θες μονογαμία και μέσα πολυγαμία…

Εκείνη μοιάζει με τα πήλινα εδώλια της δεύτερης προχριστιανικής χιλιετίας, γεμάτη και πλουσιόστηθη, εκείνος κοντός βαρύς γενειοφόρος με τεράστια μύτη προκαλεί και απολαμβάνει τα αρνητικά βλέμματα παντού. Όμως οι φυσικές καρικατούρες του ζεύγους ωχριούν μπροστά στον πραγματικό διονυσιασμό της σχέσης τους. Η απόλαυση της σωματικής τους δέσμευσης δεν έχει όρια. Μπορούν να προσδώσουν ερωτική υπόσταση στα πάντα, εκτός από τους συζύγους τους. Ο Σάμπαθ επιθυμεί να γνωρίζει κάθε σπιθαμή της πρότερης ερωτικής ζωής της, εκείνη γίνεται πόρνη του, ικανοποιώντας όλες του τις επιθυμίες με το αζημίωτο. Σε μια από αυτές, η πρόσκληση μιας νεαρότερης γυναίκας τους οδηγεί σε μια σχεδόν … μόνιμη σχέση με μια τρίτη σύντροφο, την νεαρή γερμανίδα Κρίστα. Ίσως όχι τυχαία, η γνωριμία τους έχει ως υπόκρουση Body and Soul από το τρίο του Μπένι Γκούντμαν.

Αυτός ο αυτάρκης οργιαστής, αυτός ο δάσκαλος της απόκλισης από την κανονικότητα» χάνει τον κόσμο κάτω (και μέσα) από τα πόδια του με τον θάνατο της Ντρένκα. Ακόμα και νεκρή εκείνη η γυναίκα συνεχίζει να του αιχμαλωτίζει το μυαλό και να του ορίζει την λίμπιντο· φτάνει στο σημείο να πηγαίνει και να … ξεσπάει ερωτικά πάνω στον τάφο της, κάνοντας μάλιστα μια παγωμένη διαδρομή έξω απ’ την πόλη. Ο έρωτας ως θρίαμβος επί του θανάτου; Ο σεξουαλισμός ως απόλυτη δύναμη ζωής; Η ζωώδης ενστικτότητα ως απόλυτη κυρία του εαυτού μας; Ή, αντίστροφα, η αποδοχή εκείνου που πάντα επικρατεί στο τέλος; Γιατί η σύμπλεξη έρωτα και θανάτου, μόνιμη έγνοια της λογοτεχνίας και ακατανόητος δεσμός στην καθημερινότητα, απασχολεί τον Ροθ μέχρι εμμονής.

Όπως πάντα, η πρόζα του συγγραφέα περιέχει καλά μοιρασμένες δόσεις πλοκής και σκέψης, ιστορίας και προβληματισμού, εκείνου που εκχέεται από έναν άνθρωπο που επιθυμεί διακαώς να ζήσει όπως επιθυμεί. Σε κάθε σελίδα η ανάγνωση μας αφήνει αμφίθυμους, καθώς τη μια στιγμή μας δοκιμάζει με κοινότοπες ερωτικές περιγραφές, χρησιμοποιώντας ενίοτε ροζ μελάνι, και την επόμενη αφήνει τον χαρακτήρα του να δοκιμάζεται πάνω στους οριακούς συλλογισμούς της ζωής. Κι εμείς κάθε φορά μένουμε γυμνοί, όπως και οι χαρακτήρες του Ροθ στις επί κλίνης πάλεις τους, μένουμε να κρίνουμε τι θα διαλέξουμε και τι θα αφήσουμε (από τη γραφή του δημιουργού του; από τη ζωή του χαρακτήρα του;). Ακόμα κι όταν τα όρια ξεχειλίσουν, ο Ροθ μας έχει ήδη δείξει ότι δεν υπάρχουν όρια – σίγουρα όχι στις πειστικότατες ιστορίες των βιβλίων του.

Το τρομερό με τον Σάμπαθ είναι ο τρόπος που περιγελά οτιδήποτε τον βασανίζει, μέχρι να το κάνει δικό του και να το αντιμετωπίσει εκ των έσω. Αλλά είναι τόσα πολλά εκείνα που τον διαολίζουν: οι ματαιωμένες οικογένειες, οι ματωμένες οικογένειες, τα όρια και «η παραβίαση του ιερού μυστηρίου της ερωτικής απιστίας», το θέατρο στη ζωή αλλά και η ζωή ως θέατρο, η αυτοχειρία, πρώτα ως παράδειγμα ενός φίλου και ύστερα ως λογικό ενδεχόμενο μπροστά στην αποδοχή του τέλους της ηδονής.

Κι όσο κι αν αυτός μοιάζει ο απόλυτος πρωταγωνιστής στη σκηνή της ζωής του, είναι οι γυναίκες εκείνες που την στοιχειώνουν, είτε ως μαριονέτες του είτε ως παίκτριες σ’ ένα θέατρο όπου δεν επιλέγουμε όλους τους ρόλους μας. Η πρώτη του γυναίκα, Νίκη, δοκιμάστηκε στο θεατρικό σανίδι αφού πρώτα υπήρξε μαθητευόμενή του στα μυστήρια και τους ρόλους τη ζωής, αλλά την κατάπιε όπως καταπίνει το σκοτάδι τον ηθοποιό που φεύγει από τη σκηνή. Η δεύτερη γυναίκα του, Ροζάνα, επέλεξε άλλου είδους χάσιμο, εκείνο της αλκοολικής καταβύθισης και ανέλιξης προς μια νέα ζωή. Μια τρίτη γυναίκα θα αποτελέσει την τελευταία ζωοφόρο πρόκληση ή μια ύστατη φάρσα στη συναυλία του Πανός.

Καθώς ο Σάμπαθ πραγματοποιεί πλέον την τελευταία του κάθοδο, όχι μόνο στις αβύσσους της ηδονής, που βλέπει σιγά σιγά να χάνονται από το άσπλαχνο πέρασμα του χρόνου, αλλά και στην ίδια την απώλεια και στα μεγάλα ερωτήματα που χάσκουν κάθε φορά που χάνουμε τα πάντα. Μένει η οριστική συνειδητοποίηση (κάποτε και μέχρι απόλυτης βίωσης) ότι οι πιο μανιασμένοι για ζωή μπορεί είμαστε ενορχηστρωτές στο δικό μας κουκλοθέατρο, αλλά πάντα θα υπάρχουν οι μαριονέτες εραστές που θα παίζουν μόνοι τους. Και πάντα τα κυριότερα νήματα θα τα κινεί άλλος. Ποιος άλλος συγγραφέας μας έχει προετοιμάσει τόσο πολύ στα ανομολόγητα και τα ανεπιθύμητα;