Ανδρέας Αποστολίδης – Αρχαιοκαπηλία και εμπόριο αρχαιοτήτων. Μουσεία, έμποροι τέχνης, οίκοι δημοπρασιών, ιδιωτικές συλλογές

Ληστές της τέχνης, κλέφτες του πολιτισμού

Ο συγγραφέας σχεδίαζε την συγγραφή ενός μη μυθοπλαστικού βιβλίου – μελέτης για την σύγχρονη αρχαιοκαπηλία κατά τη διάρκεια των ερευνών και των γυρισμάτων του ντοκιμαντέρ για το παράνομο εμπόριο ελληνικών αρχαιοτήτων [Το κύκλωμα, 2006]. Κινητήρια έμπνευση υπήρξε, μια δεκαετία περίπου νωρίτερα, η μετάφραση των βιβλίων του Όλιβερ Μπανκς Μανία για τον Καραβάτζο και Ο χαμένος πίνακας του Ρέμπραντ [εκδ. Άγρα, 1990 και 1995 αντίστοιχα]. Και να φανταστεί κανείς πως τα πρωτότυπα, τότε άγνωστα μυθιστορήματα προτάθηκαν στον συγγραφέα από φίλο του που τα ανακάλυψε σε κάποιο αεροδρόμιο. Δεν είναι συναρπαστική η αλυσιδωτή πορεία που μας οδηγεί μερικές φορές εδώ που βρισκόμαστε;

Το ντόμινο της έμπνευσης μόλις είχε ξεκινήσει, καθώς η αρχαιολογία ως μέθοδος ανασκαφής, το αστυνομικό μυθιστόρημα και η οπτικοακουστική λειτουργία του ντοκιμαντέρ αποτελούσαν αγαπημένα του παίγνια. Και το τιτάνιο σχέδιο του συνδυασμού τους, τυπωμένο τώρα πια, καλύπτει κάθε μορφή έρευνας και συγγραφής. Η πρωτογενής του έρευνα περιλαμβάνει μια μεγάλη σειρά συνομιλιών, αφηγήσεων, ερμηνειών. Ακόμα εντρυφά σε αρχεία, αποδελτιώνει τον τύπο, μελετά μελέτες. Ποτέ άλλοτε δεν είχε φωτιστεί τόσο πολύ ο θεοσκότεινος και μουχλιασμένος κόσμος των κλεμμένων αρχαίων. Παρουσιάζονται αδιανόητες περιπτώσεις εγχώριας αρχαιοκαπηλίας, εκτίθενται όλα τα νομικά δεδομένα, αποκαλύπτονται όλοι οι εμπλεκόμενοι – πρόσωπα και, το ελεεινότερο, θεσμοί.

Από πού να αρχίσει κανείς, από ποιο νήμα να πιάσει αυτή την Ατέλειωτη Ιστορία; Στην ιστορία των αμερικανικών μουσείων σταθμός υπήρξε το 1870, όταν δημιουργήθηκαν οι δυο μεγάλοι οργανισμοί: το Μητροπολιτικό Μουσείο της Τέχνης της Νέας Υόρκης και το Μουσείο Καλών Τεχνών της Βοστόνης. Ήταν από τις πρώτες «εγκυκλοπαιδικές γκαλερί», που επιθυμούσαν να επιδείξουν την παγκόσμια τέχνη όλων των περιόδων και περιοχών. Μιλάμε για μια εποχή όπου ο αμερικανικός εμφύλιος πόλεμος είχε τελειώσει και η διάχυτη εθνικιστική αναζωογόνηση έφερνε τους αμερικανούς σε ανταγωνισμό με την ευρωπαϊκή κουλτούρα. Κι έτσι ενορχηστρώθηκε η μεγάλη μετανάστευση: τον επόμενο μισό αιώνα οι άδειες αίθουσες γέμισαν με έργα τέχνης απ’ όλο τον κόσμο και όλες τις εποχές.

Η έννοια του μουσείου, μια ευρωπαϊκή ανακάλυψη του 18^ου αιώνα τώρα έπαιρνε διαφορετική μορφή στο Νέο Κόσμο. Σε αντίθεση με το Βρετανικό ή το Λούβρο που ήταν υπό κρατικό έλεγχο, τα αμερικανικά μουσεία ήταν ιδιωτικά, συνεπώς μπορούσαν να λειτουργούν χωρίς να αποδίδουν λογαριασμό σε κανέναν. Το μέτρο δε της επιτυχίας τους ήταν ο αριθμός των επισκεπτών τους – η δημοκρατική επιβεβαίωση ενός θεσμού αριστοκρατικής προέλευσης, γράφει ο Αποστολίδης. Κι η πολυπόθητη επισκεψιμότητα δεν μπορούσε παρά να επιτευχθεί παρά με νέα, εντυπωσιακά αποκτήματα. Κάπως έτσι, με διεργασίες που περιγράφονται στο βιβλίο, η μισή αρχαιολογική ιστορία της Κύπρου βρίσκεται στις αποθήκες του ΜΜΝΥ.

Στις αρχές της δεκαετίας του ’70 άρχισε να γίνεται λόγος για το ύψος των χρημάτων που διακυβευόταν από τα μεγάλα μουσεία των ΗΠΑ και μια από τις απόψεις που διατυπώθηκαν υποστήριζε την στροφή στην αγορά μικρών αρχαίων ευρημάτων. Η τάση αυτή συνδέεται άμεσα και με το κύμα σύλησης ταφών σε όλη την Ελλάδα σ’ εκείνη και την επόμενη δεκαετία, ιδιαίτερα στη Νεμέα, τις Κυκλάδες και την Κρήτη. Άλλωστε εκτός από τα μουσεία υπάρχουν και οι αγοραστές ιδιώτες, που ζούνε σε σχετικά μικρά διαμερίσματα στη Νέα Υόρκη και προτιμούν τα μικρού μεγέθους αρχαία από τα μνημειώδη. Κάπως έτσι οι συλλέκτες μεταπήδησαν από τις κλασικές στις κυκλαδικές αρχαιότητες!

Γύρω στο 1961 έγινε η μεγάλη λαθρανασκαφή στην Κέρο, μία από τις σημαντικότερες και αινιγματικότερες αρχαιολογικές θέσεις των Κυκλάδων, η οποία συνεχίστηκε σε όλη τη δεκαετία του ’60. Εκατοντάδες θραύσματα αγγείων και ειδωλίων κατέκλυσαν τη διεθνή αγορά, σχηματίζοντας στα χέρια του Ελβετού καθηγητή Ερλενμάγιερ τον λεγόμενο Θησαυρό της Κέρου. Η οικογένεια Γουλανδρή αμέσως απέκτησε τη συλλογή, ακολουθώντας μια γραμμή που έκτοτε τήρησε το ελληνικό κράτος, με βάση έναν νόμο του 1935: καλύτερα τα αρχαία να καταλήξουν σε ιδιωτικό συλλέκτη παρά να εκπατρισθούν. Η συναίνεση της αρχαιολογικής υπηρεσίας στην ανάμειξη ενός ιδιώτη σε μια ελληνική συλλογή εξυπηρετούσε το βασικό κριτήριο να μη φύγουν τα αντικείμενα στο εξωτερικό.

Έτσι η συγκέντρωση των κυκλαδικών ευρημάτων έδωσε την ευκαιρία στους Έλληνες αρχαιολόγους να ασχοληθούν με την καταγραφή τους και συνεπώς οι εγχώριοι επιστήμονες αποτέλεσαν ανεπίληπτα συστατικό μέρος της όλης προβληματικής κατάστασης. Είναι η αντίληψη που επικρατεί τη δεκαετία του ’60 πριν από τη Συνθήκη της ΟΥΝΕΣΚΟ που έμελλε δραματικά να αλλάξει ολόκληρη την ηθική γύρω από τη διεξαγωγή του εμπορίου αρχαιοτήτων και τη συγκρότηση ιδιωτικών συλλογών.

Τι συμβαίνει όταν κάτι βγαίνει από το έδαφος στην Ελλάδα, την Τουρκία, την Ιορδανία ή την Ιταλία; Μια μεγάλη διαδρομή που έχει ως πρώτο σταθμό το Φρη Πορτ της Γενεύης, ένα τεράστιο συγκρότημα αποθηκών στο οποίο μπορεί να εισάγονται και να εξάγονται αρχαιότητες χωρίς κανέναν τελωνειακό έλεγχο, πιστοποιητικό ή παραστατικό προέλευσης. Μα πώς διαφεύγει, αναρωτιέμαι, από τους τόσο νομότυπους Ελβετούς; Μια σταθερή κατάληξη αποτελούν οι γνωστοί οίκοι Κρίστι’ς και Σόθμπι’ς. Η μεγαλύτερη δημοπρασία ελληνικών αγγείων που έγινε ποτέ πραγματοποιήθηκε το 2000 στους Κρίστι’ς. Η ελάχιστη έστω νομιμοποίηση της δημοπρασίας αυτής και κάθε ανάλογης στηρίζεται πρώτα στο γεγονός ότι κάποιος αρχαιολόγος παίρνει την ευθύνη να συντάξει, να προλογίσει και να σχολιάσει τον κατάλογό της!

Το 1992 εγκαινιάζεται στην Ιερουσαλήμ ένα νέο ιδιωτικό μουσείο, το Μουσείο των Χωρών της Βίβλου, που σε λίγα χρόνια εμφανίζει μια εντυπωσιακή ξεχωριστή πτέρυγα με ελληνικές αρχαιότητες. Μόνο που δεν υπήρχε καμία συγκεκριμένη ένδειξη για το πού και πότε βρέθηκαν τα συγκεκριμένα εκθέματα. Κατά τα άλλα, σκοπός του μουσείου είναι η συγκέντρωση αντικειμένων από την βιβλική περίοδο, ώστε «άνθρωποι όλων των πεποιθήσεων να επιστρέψουν στα ήθη και την ηθική της Βίβλου». Η ηθική πάνω απ’ όλα!

Σε κάποιο άλλο κεφάλαιο διαβάζουμε για το Τέμπλο της Παναγίας της Κανακαριάς και την Μαφία του Μονάχου. Στο βόρειο, κατεχόμενο τμήμα του νησιού, οι είκοσι περίπου χιλιάδες εικόνες που κλάπηκαν από εκκλησίες και μοναστήρια μεταφέροντας στις καρότσες των αγροτικών ημιφορτηγών με κατάληξη συνήθως το Μόναχο. Εδώ η αφήγηση ξεπερνάει κάθε κινηματογραφική φαντασία. Η εκκλησία λεηλατήθηκε το 1976 κι έγινε γνωστή μόλις το 1979 από έναν Άγγλο τουρίστα. Δέκα χρόνια μετά μια έμπορος τέχνης στην Ινδιανάπολη αγόραζε από γνωστό αρχαιοκάπηλο τέσσερα ψηφιδωτά του ναού, αλλά η έφορος του Μουσείου Πωλ Γκεττύ την κάρφωσε στην Εκκλησία της Κύπρου, η οποία την μήνυσε και κέρδισε την υπόθεση.

Η απόφαση ήταν ιστορική, διότι δεν ασχολήθηκε με τον φυσικό αυτουργό της κλοπής αλλά με τον έμπορο τέχνης που εισέπραξε το μερίδιο του λέοντος από την όλη συναλλαγή. Φυσικά τα συγκεκριμένα συναλλακτικά «ήθη» και έθιμα δεν άλλαξαν στο παραμικρό. Η περίπτωση της Κύπρου είναι ενδεικτική: το διεθνές εμπόριο εκμεταλλεύεται ιδιαίτερα τις χώρες όπου επικρατεί πολιτική αστάθεια, εμφύλιος πόλεμος, τοπική σύρραξη ή ξένη κατοχή. Τα παραδείγματα είναι πολλά: Λίβανος, Σομαλία, Καμπότζη, Αφγανιστάν, Ιράκ. Και στον αντίποδα, η ιστορία που ούτε κινηματογραφικά δεν μπορεί να αποδοθεί: η περίφημη ληστεία της Κορίνθου, που παρουσιάζεται σε ένα αδιανόητο χρονικό, από την εμπλοκή ομογενών «πατριωτών» μας και τα κοντέινερ στο Μαϊάμι της Φλόριντα όπου βρίσκονταν κρυμμένα για οκτώ χρόνια μέχρι την επιστροφή τους.

Μια μεγάλη πυραμίδα αποτελεί πλέον θεσμικό και αποδεκτό μνημείο της μεγάλης πολιτισμικής κλοπής. Το εμπόριο στηρίζεται στις λαθρανασκαφές, την κλοπή και την λεηλασία. Ακολουθούν αγοραστές και συλλέκτες, μουσεία και ιδιώτες. Ο όρος κύκλωμα ίσως είναι πολύ μικρός για να περιλάβει όλα τα γρανάζια ενός τόσο βρώμικου συστήματος. Αναμφισβήτητα πρόκειται για ένα βιβλίο που οφείλουν να διαβάσουν όχι μόνο όλοι όσοι «ασχολούνται» με τον πολιτισμό αλλά και εκείνοι που υμνούν να μιλούν εξ ονόματος της εθνικής μας κληρονομιάς. Θα ήταν απλώς ένα συναρπαστικό ανάγνωσμα αν επρόκειτο για μυθοπλασία. Δεν είναι όμως, συνεπώς απαιτεί ορθάνοιχτα μάτια και πολύ γερό στομάχι για να διαβαστεί και, κυρίως, να χωνευτεί.

Εκδ. Άγρα, 2006, 535 σελ. Περιλαμβάνονται: γυαλιστερό 32σέλιδο με 72 έγχρωμες φωτογραφίες με τις επεξηγήσεις τους. Επίμετρο: Παράρτημα 1: Η Σύμβαση του 1972, Η Διακήρυξη της Φιλαδέλφειας, Πίνακας με τα 172 πιο ακριβά αγγεία που πουλήθηκαν σε δημοπρασίες από το 1960 έως το 2000, βιβλιογραφία και ευρετήριο.

Στις εικόνες: Κεφαλή Διονύσου από την ληστεία της Κορίνθου / Από την Γόρτυνα στο … Λούβρο / Βυζαντινός ναός στη Βόρεια Κύπρο / Βαγδάτη 2003.

Γιώργος Χουλιάρας – Λεξικό αναμνήσεων

Τα λήμματα ως καταλύματα του βίου

«Τα γράφεις όπως τα θυμάσαι;» με ρώτησε. «Ναι», συμφώνησα, «τα θυμάμαι ακριβώς όπως τα γράφω». [σ. 50]

Αφού λοιπόν η μνήμη ακολουθεί την γραφή και όχι το αντίστροφο, τότε ο καθένας μας οφείλει να συντάξει το δικό του λεξικό, γεμάτο από λήμματα που θα τον βοηθούν να θυμάται. Αν βέβαια συντάξει αυτά τα λήμματα μνήμης από…μνήμης, τότε, υποθέτω, θα έχει διπλό το στρώμα της αυταπ…της μνήμης ήθελα να πω. Εδώ ο συγγραφέας γράφει ως λεξικογράφος και λημματογραφεί ως ποιητής, ως νοσταλγός συντάσσει σχεδίασμα αυτοβιογραφίας (που δεν μπορεί παρά να μείνει ως σχεδίασμα), ως εραστής θυμάται, ως ενήλικος επιστρέφει ως παιδί· εδώ ο σκεπτικιστής φιλοσοφεί, ο κυνικός αφορίζει, ο πειραματιστής δοκιμάζει του κόσμου τα είδη, ο υφολόγος τον μιμείται, ο συνομιλητής μονολογεί, ο μοναχικός ομιλητής αναζητεί τον διάλογο, ο ονειροκρίτης καταγράφει, ο επιστήμονας σμικρύνει τα πορίσματά του σε τρεις γραμμές, ο χιουμορίστας διαβρώνει τα πάντα, ο ειρωνευτής εγκλωβίζει τους πάντες εντός των εξωφύλλων.

Το υπόδειγμα του βιογραφικού του, τύποις αλλά και ουσία υποδειγματικό, εφόσον φανερώνει τα απολύτως απαραίτητα: πως, μεταξύ άλλων, ταξίδεψε και αγάπησε αλλού και πως αν του περίσσευαν περιουσιακά στοιχεία θα τα μετέτρεπε σε μικρά ποσά μια επιτροπή, μοιράζοντάς τα σε άτομα που θέλουν να ξεχάσουν όσα γνωρίζουν για να μάθουν κάτι καινούργιο. Συνεπώς, σκέφτομαι, οι κάτοχοι ακλόνητων εθνικών, θεολογικών, ιδεολογικών και σεξουαλικών βεβαιοτήτων σαφώς και δεν θα είχαν θέση στην κοινότητα των δωρεοδόχων.

Όλοι γράφουν ξέροντας ότι δεν μπορούν να γράψουν. Μόνο οι συγγραφείς δεν γράφουν ξέροντας ότι μπορούν να γράψουν. / Για όλους θα είχε ο θεός, αν είχαν όλοι τον θεό τους. / Όσα χάνονται στη μετάφραση τα κερδίζει το πρωτότυπο;/ Στην εποχή μας το γελοίο δυστυχώς έχει χάσει τη σοβαρότητα που διέθετε άλλοτε [Διάφορα λήμματα]

Η λεξικογραφία, λοιπόν, αποτελεί ζωτικό εργαλείο όπως μας πληροφορεί το λήμμα για την «Αναζήτηση», σύμφωνα με το οποίο, εντοπίζοντας λήμμα που μας κατατοπίζει, προκύπτουν μετατοπίσεις, ενώ καθώς όλοι διαρκώς ψάχνουν κάτι ή κάποιον, η ζωή συνιστά αναζήτηση αντικειμένου ή υποκειμένου, που τελικά ετυμολογείται στο λεξικό της ζωής. «Άγκυρα» σαφώς είναι τα βιβλία, άγκυρα που μας κρατά ενώ σφαδάζουν κύματα ζωής, που θα ήθελαν να παρασύρουν οτιδήποτε, όπως επίσης και «αμαρτία» είναι όσα θέλουμε εμείς να λέμε πως τα θέλει η ζωή.

Εσώκλειστα στα λήμματα, μεταξύ άλλων, μια σημείωση του Ισαάκ Μπασέβις Σίνγκερ, κάποια αποφθέγματα του Καρλ Κράους, ο κατά Βάλτερ Μπένιαμιν πιο αξιέπαινος τρόπος απόκτησης βιβλίων, η νήσος Αντίθασος ως διαλεκτική Antithesis, ένα δελτάριο συμμετοχής σε απομνημονεύματα, μια γενεαλογία σκληρών συζύγων που τυγχάνει να υπήρξαν συγγραφείς, επιβεβαιώνοντας την σαρτρική ρήση πως στη ζωή οι συγγραφείς είναι κατώτεροι των βιβλίων τους, ένα εμβριθές δοκίμιο πάνω στην μεταφυσική των πλυντηρίων της δημόσιας αμερικανικής ζωής, η Αναζήτηση του Χαμένου Γλυκού και μια εκτενής σημασιολόγηση των σχετικών προβληματισμών του Προυστ, του Μπερξόν και άλλων χρονομετρητών,

Υπήρχε ένας διαρκής διάλογος μεταξύ μας, ιδίως όταν δεν μιλούσαμε, γεγονός που μας καθιστούσε αχώριστους μετά από κάθε αποχωρισμό, γράφεται στο λήμμα «Ασανσέρ», το οποίο χωράει μια πλήρη ερωτική ιστορία σε εξίσου πλήρη μικρή φόρμα. Στα ίδια μεγέθη ένα εξίσου εξαιρετικό διήγημα με αρχή, μέση και τέλος [«Χάρλεμ»] κι ένα κανονικότατο αφήγημα [«Χάος»] που, πιστό στην ερμηνεία που καλείται να αποκαλύψει, ξεκινάει με μια καλή συμβουλή σε φίλο για το πώς θα πιάσει κουβέντα σε κοπέλες στο μπαρ αλλά, μπροστά στην εμπλοκή της, επεκτείνεται στην θεωρία του χάους, την αναζητά στις επιστημονικές φαντασίες του Ρέι Μπράντμπερι και καταλήγει σε προσωπικές ιστορίες με χαοτικές επιπτώσεις.

Θα διαβάσετε επίσης πως γίνεται και στο λήμμα Φάρσαλα ενυπάρχει όχι απλώς το μικρό και μικρογράμματο έπος Φαρσαλιάδα αλλά και το σύντομο δράμα Τριστάνος και Ιζόλα, φόρος τιμής σ’ εκείνες τις οικιακές συσκευές, σε κάποια από τις οποίες άλλωστε η οθόνη του φούρνου καθιστά την οικιακή συσκευή κουζίνας μια θερμά (παρά τον ΜακΛούαν) τηλεόραση, που φιλοξενεί ένα σίριαλ δικαίως ψητών και αδίκως ψημένων. Και παρόλο ο συγγραφέας συχνά διαφωνεί με συμβουλές που δίνει, προτείνει σε υπεύθυνο κινηματογράφου να μην δείχνει Προσεχώς, αφού κάποιο κοινό θα έρθει έτσι κι αλλιώς, αλλά Προηγουμένως, σκηνές από ταινίες που ήδη προβλήθηκαν, ώστε να δουν τι έχασαν. Κατά τα άλλα, αν η μόνη απάντηση στο ερώτημα «ποιο θεωρείτε το καλύτερό σας έργο» είναι Το επόμενο, τότε αξίζει να γράψει ένα βιβλίο με αυτόν ακριβώς τον τίτλο.

Τι μουσική «παίζει» άραγε στο Λεξικό; Μα την υδραυλική, δηλαδή την μουσική των νερών, όπου και το σπαρταριστό αληθές περιστατικό με πρωταγωνιστή τον Τζόσουα Μπελ. Ο κορυφαίος βιολιστής έπαιξε στο μετρό στην Ουάσιγκτον επί σαράντα πέντε λεπτά και δεν σταμάτησαν παρά έξι άτομα για να σταθούν να τον ακούσουν, ρίχνοντας ελάχιστα κέρματα, ενώ είχε προηγηθεί δυο μέρες πριν μια sold out συναυλία με ακριβά εισιτήρια. Η εφημερίδα που ενορχήστρωσε το πείραμα έθεσε τα σχετικά ερωτήματα: Αντιλαμβανόμαστε κάτι όμορφο σε ακατάλληλη στιγμή σε κοινόχρηστο χώρο; Σταματάμε να το απολαύσουμε; Αναγνωρίζουμε το ταλέντο σε περιβάλλον όπου δεν το περιμένουμε; Πόσα πράγματα μπορεί να μας διαφεύγουν; Αν δεν έχουμε ούτε μία στιγμή να σταθούμε να ακούσουμε έναν κορυφαίο μουσικό να παίζει ορισμένα από τα ομορφότερα κομμάτια σε ένα σπουδαίο μουσικό όργανο, ποια άλλα πράγματα μας διαφεύγουν; [σ. 176 – 177]

Η μοναδική ζαβολιά του συγγραφέα είναι πως μας υποκλέπτει την τελευταία μας παράγραφο, όπου συνήθως, κι ενώ μέχρι τότε έχουμε ευφρανθεί επαναδιατρέχοντας, αντιγράφοντας και ενοποιώντας τα σημειωμένα αποσπάσματα του βιβλίου, αντιλαμβανόμαστε πως πρέπει να γράψουμε και τρεις κουβέντες για το τι και το πώς του βιβλίου, εκείνος μας προλαβαίνει, τα γράφει όλα στο οπισθόφυλλο (που συνήθως αντιγράφουν επί λέξει οι βιαστικοί δημοσιογράφοι του βιβλίου), τα περιλαμβάνει και στο σχετικό λήμμα, κι εμείς τώρα από/με δεύτερο χέρι γράφουμε πως το Λεξικό του συνιστά αλφαβητικό μυθιστόρημα ενός συγγραφέα, αλφαβητάριο νεκρών και ζωντανών και άλλα άγραφα αλλά τόσο απολαυστικά στην ανάγνωση λήμματα.

Οι αναγνώστες διαβάζουν λογοτεχνία πιστεύοντας ότι πρόκειται για αυτοβιογραφία, γεγονός που εξάπτει την φαντασία, γράφει ο Χουλιαράς στο λήμμα «Αυτοβιογραφία & Λογοτεχνία». Οι συγγραφείς γράφοντας αυτοβιογραφίες πιστεύοντας ότι παράγουν λογοτεχνία, γεγονός που ευεργετεί τη φαντασία, συνεχίζει η δεύτερη παράγραφος του ίδιου λήμματος. Και βιβλία αγοράζονται για δώρα, που κανείς δεν πρόκειται α διαβάσει, γιατί αν η λογοτεχνία αντικαθιστούσε τη ζωή, κανείς δεν θα έγραφε όσο ζούσε – ψελλίζεται κάπου παρακάτω. Σύμφωνοι, λοιπόν, ας κλείσουμε τις λογοτεχνίες και ας πάμε να ζήσουμε. Αλλά προικισμένοι όσοι, αυτά που θα ζήσουν και τα άλλα που θα δουν, τα εντάξουν σ’ ένα τέτοιο λεξικό.

Εκδ. Μελάνι, 2013, σελ. 215.

Πρώτη δημοσίευση: mic.gr, στο Βιβλιοπανδοχείο, 147/Λήμματα – καταλύματα ζωής.