Éric Fottorino – Κόρσακοφ

Συνδρομητής νέων παρελθόντων

…έχοντας πάντα κατά νου ότι με τις λέξεις μπορούμε να σταματήσουμε τον χρόνο που περνάει τρέχοντας. [σ. 172]

Αμνησία αληθινών αναμνήσεων, πλάσιμο ψεύτικων μνημών, μνημονική σύγχυση, χωροχρονικός αποπροσανατολισμός…λίγες λέξεις αρκούν για να σκιαγραφήσουν το Σύνδρομο του Κόρσακοφ και να αλλάξουν διαπαντός την ζωή ενός ανθρώπου· όχι στο παρόν και στο μέλλον, αλλά και στο ίδιο του το παρελθόν. Φανταστείτε: σε τούτη την αδιανόητη διαταραχή της μνήμης, ο «συνδρομητής» όχι απλώς αποδρά μια και καλή από το μεγαλύτερο βάρος που μπορεί να φέρει ένας άνθρωπος, την «αναπόδραστη» πρότερη ζωή του, αλλά και κατασκευάζει ένα, δυο, όσα θέλει καινούργια παρελθόντα, επιλέγοντας [από] μια σειρά επινοημένων βίων!

Αντιλαμβάνεστε την απόλυτη διαφοροποίηση από το Αλτσχάιμερ: εδώ δεν υπάρχει μόνο λήθη αλλά και δημιουργία αναβράζουσα σε υγιή οργανισμό! Φυσικά οι νέες αυτές αυτοβιογραφικές αφηγήσεις περιλαμβάνουν όλες τις επιθυμίες και τα απωθημένα του ασθενούς, που «θυμάται» πως έχει ζήσει όλα ή έστω πολλά απ’ όσα ήθελε και ονειρευόταν! Δεν υπάρχει κανένας παραλογισμός, καμία σκιά: όλα τακτοποιούνται με τον πλέον οργανωμένο και λογικό τρόπο! Ίσως εδώ πάνω στη μνήμη θριαμβεύει φαντασία, ίσως πάνω στην αληθινή ζωή το ποθημένο όνειρο. Ένας τέτοιος ασθενής – μυθοπλάστης θα είναι ο κεντρικός χαρακτήρας του μυθιστορήματος.

Στο πρώτο μέρος του βιβλίου [Πρώτη περίοδος – Μια γαλλική οικογένεια] ο εννιάχρονος Φρανσουά Αρντανουί ζει μια διόλου ανέμελη παιδική ηλικία στο Μπορντό του 1969: η μητέρα του Λίνα είναι σχεδόν παιδί, ο πατέρας άγνωστος, το σχολείο ανεπιθύμητο, η περιπλάνηση μονόδρομος, το ποδήλατο διαφυγή. Κολλημένες εικόνες αγίων στις τρύπες του μουσαμά της ταπετσαρίας, ένα άγαλμα της Παρθένου πάνω στο φανάρι όπου φυλάνε τα τρόφιμα. Όσο κι αν η γιαγιά του και τα μισά του αδέλφια προσπαθούν να ενδιαφερθούν – το βραδινό κυριακάτικο σίριαλ είναι ο τρόπος τους να είναι ευτυχισμένοι μαζί – εκείνος ονειρεύεται τις ζωές των άλλων και την δική του απόδραση. Γνωρίζει καλά το βλέμμα όσων ονειρεύονται να αποδράσουν: είναι έντονο και στα μάτια της Λίνας.

Ο εξαφανισμένος πατέρας καθιστά την ύπαρξη του ημιτελή. Τον αναζητά στις φωτογραφίες που έχει κρυμμένες η μητέρα του, προσπαθεί να τον φανταστεί αφαιρώντας από το πρόσωπό του όλα τα κληρονομικά χαρακτηριστικά της υπόλοιπης οικογένειας αλλά πάλι το σκίτσο μένει μισό. Εννιά χρονών και βιάζεται ήδη να ξεχάσει. Η ενηλικίωσή του είναι πια υποχρεωτική και περνάει μέσα από την σχέση του με τον Ζιλμπέρ, έναν φιλοξενούμενο αποφυλακισμένο, και μερικές περιπλανώμενες διαδρομές. Ανεπιθύμητος από τους εραστές της μητέρας του, θα αποκτήσει κάποια στιγμή έναν θετό πατέρα. Και αν έχει κάποια σημασία, μέχρι εδώ η μυθοπλασία συμπίπτει με την προσωπική ιστορία του ίδιου του συγγραφέα.

Στο δεύτερο μέρος [Δεύτερη περίοδος – Ένας σολομός στο Παλέρμο] μας περιμένει τριάντα χρόνια μετά στη σικελική πρωτεύουσα πρωτοπρόσωπα και αυτοπροσώπως ο νευρολόγος Φρανσουά Σινιορρέλλι, ειδικευμένος στην μελαγχολία. Ο αλλοτινός μικρός έχει πια αποκτήσει πλαστό παρελθόν μέσα από τις αφηγήσεις ενός άλλου θετού προγόνου, του «παππού» του, Φόσκο Σιονιορέλλι, ατίθασου τυνήσιου τυχοδιώκτη που του έχει διηγηθεί την έντονη ζωή του στην κατεχόμενη από τους Γάλλους χώρα του. Ο γιατρός διαπιστώνει πως χρειάζεται τη συνδρομή ενός φωτογραφικού ενσταντανέ για να ξαναβρεί την ανάμνηση μιας σκηνής από τη ζωή του και αντιλαμβάνεται πως βρίσκεται στην απαρχή της απόλυτης λήθης. Τι ειρωνεία, ο επιστήμονας που μελετάει το σύνδρομο Κόρσακοφ, τώρα πρέπει να το διαγνώσει στον ίδιο του τον εαυτό.

Σ’ έναν ασθενή στα επείγοντα βλέπει αυτό που θα του συμβεί σύντομα· ο «κύριος Κρίστιαν» επιστρέφει σ’ έναν διεθνή ποδοσφαιρικό αγώνα είκοσι χρόνια πριν, ενώ αργότερα διατείνεται πως διευθύνει μια ανασκαφή στη νότια Γαλλία. Η αρρώστια κατατρώει τις αναμνήσεις του και τις αντικαθιστά με ιστορίες αληθοφανείς αλλά καθαρά επινοημένες. Ο προϊστάμενός του αποφαίνεται με τρυφερή ειρωνεία: Ομολογήστε όμως ότι δεν είναι και τόσο κακό: από μια εγκεφαλική απορρύθμιση, ένας άνθρωπος πιστεύει ότι είναι αυτό που πάντα ονειρευόταν. Όσο προχωράει η απώλεια της μνήμης, μπορεί να γίνει όποιος θέλει, την ώρα που το θέλει. Κι έτσι εκείνος που ήθελε να ξεχάσει τα παιδικά του χρόνια και που αργότερα επινόησε κάποια άλλα, τώρα θα πρέπει να επιστρέψει στο σκοτάδι. Ίσως, όπως ομολογεί, αυτός να είναι ο ιδανικός υποψήφιος για το σύνδρομο: δυο ήπειροι πηγαινοέρχονταν στο κεφάλι του, δυο παρελθόντα, και κάποτε θα πρέπει να πληρώσει τον λογαριασμό για το εξωφρενικό αυτό πηγαινέλα.

Ήδη το’ χω του χεριού μου, το Κόρσακοφ. Ο δήμιος μου, ο σωτήρας μου. […] Ο Κόρσακοφ που έχει καταλάβει τα στρατηγικά σημεία του εγκεφάλου μου είναι άλλου είδους καλλιτέχνης. θα βάλει τόση ψυχή για να ροκανίσει τη μνήμη μου όση έβαλα εγώ για να τη φτιάξω απ’ την αρχή. Θα δείτε, όταν μάθει την απατεωνιά μου, δε θα διστάσει να κλέψει τις αναμνήσεις μου. […] Το Κόρσακοφ εισβάλλει εντός μου σαν ανακούφιση, μια χάρη σαν αντίδωρο, το σημάδι μιας ανέλπιστης τύχης. Δεν πρόκειται να το παλέψω. Το Κόρσακοφ είναι εδώ για να με λυτρώσει. Θα είμαι ο συνένοχός του. Τις κακές μου αναμνήσεις, τις τρομερές εικόνες που με στοιχειώνουν από τη μεγάλη νύχτα των Αρντανουί, του τις προσφέρω αφειδώς. [σ. 173 – 174, 180]

Τιμωρία ή λύτρωση; Τι του μένει τώρα να κάνει, να αντισταθεί στην πρώτη ή να αφεθεί στην δεύτερη; Να επιχειρήσει για τελευταία φορά να «συναντηθεί» με τον πραγματικό του πατέρα, να ξαναζήσει τις ηρωικές στιγμές της ερήμου, να οργανώσει μια ακόμα απόδραση – τελευταία και οριστική;

Στο τρίτο μέρος η αφήγηση επανέρχεται στα τριτοπρόσωπα λόγια του πρώτου κεφαλαίου. Ο Φόσκο Σινιορέλλι, εκείνος που χάρισε στον μικρό ήρωα μια ζωή να θυμάται, τώρα ζει τη δική του νεότητα, καβαλλάρης στην έρημο στα χρόνια πριν την ανεξαρτησία της Τυνησίας από τους Γάλλους. Η ιστορία των αποικιοκρατούμενων χωρών παραμένει ορθάνοιχτη πληγή για την Γαλλία, ένα διαρκές στοίχημα για τους συγγραφείς της, ένα οριακό ερώτημα στο θέμα της ταυτότητας, της ετερότητας, του Ξένου και του Γάλλου. Η παιδική ηλικία του Φόσκο βρίσκεται μέσα στην έρημο, και τον περιμένει ανέπαφη κάθε φορά που χάνεται μέσα στους στροβίλους της άμμου, στο Κύπελλο της Τυνησίας, στην λατρεία των αλόγων. Αλλά το βλέμμα του είναι πάντα στραμμένο στη Γαλλία, γιατί η ταυτότητά του την περιέχει όπως και η διπλή του μνήμη. Και επιλέγει να ζήσει εκεί, γνωρίζοντας πως στην Γαλλία δεν θα είναι τίποτα. Η δική του απόδραση είναι ο μόνος τρόπος να συνεχίσει να ζει, έστω και ως ένας άλλος.

Ο Ερίκ Φοτορινό [Νίκαια Γαλλίας, 1960], δημοσιογράφος που έφτασε ως την διεύθυνση της Le Monde και συγγραφέας χρησιμοποιεί ελεύθερη ρεαλιστική γραφή που διανθίζει με ποιητικές ανταύγειες. Συγκινητικό αλλά καθόλου μελοδραματικό, το βαθιά υπαρξιακό μυθιστόρημά του δεν βαραίνει ούτε στο ελάχιστο την αναγνωστική απόλαυση. Ένα υπέροχο βιβλίο περί Μνήμης και ΜηΜνήμης. Άραγε τι είναι βασανιστικότερο; Να μην έχεις τίποτα άξιο να θυμάσαι ή να ξεχνάς οτιδήποτε έζησες; Ή να οφείλεις να επανεγγράψεις νέες ζωές στην κενή σου μνήμη;

Εκδ. Πόλις, 2013, μτφ. Στέργια Κάββαλου, θεώρηση μετάφρασης – σημειώσεις – διορθώσεις Μαριάννα Μαντά, 457 σελ., με 150 σημειώσεις της μεταφράστριας [Éric Fottorino – Korsakov, 2004].

Πρώτη δημοσίευση: mic. gr, υπό τον τίτλο Photographs as Memories, από το τραγούδι των Eyeless in Gaza. Στην τελευταία εικόνα, εξώφυλλο δίσκου ενός ποπ «βασιλιά της Γαλλίας», που επενδύει πολλές στιγμές της οικογένειας του μικρού Φρανσουά.

Τζον Λόυντ – Τζον Μίτσινσον – Το βιβλίο της ολικής άγνοιας για τον κόσμο των ζώων

Επίτομος θησαυρός θαυμαστών ζώων

H επιθυμία μου πρώτα να ξεφυλλίσω και μετά να διαβάσω αυτό το βιβλίο ήταν άμεση, συνδεόμενη προφανώς με τις εποχές όπου κυριολεκτικά ζούσα μέσα στις σελίδες της πολύτομης εγκυκλοπαίδειας λαρούς με τις καλοζωγραφισμένες εικόνες των ζώων και ύστερα στους τόμους του Θαυμαστού Κόσμου των Ζώων, οι αμέτρητες φωτογραφίες των οποίων ολοκλήρωναν την μεγάλη αφήγηση του ζωικού βασιλείου. Βέβαια δεν ζούμε πια στην εποχή των εγκυκλοπαιδειών και των παρεμφερών μεγάλων σειρών και στο ερώτημα τι θα μπορούσε να περιλαμβάνει ένα ελκυστικό περί ζώων βιβλίων σήμερα οι Λόυντ και Μίτσινσον έχουν την δική τους πρόταση.

Το εν λόγω συγγραφικό δίδυμο εξειδικεύεται σε θέματα … άγνοιας, αλλά και ημιμάθειας ή παρανόησης όσον αφορά διάφορους τομείς της ζωής (έχουν ήδη γράψει το μοσχοπουλημένο Βιβλίο της ολικής άγνοιας – γενικά), ενώ είναι και οι παραγωγοί και παρουσιαστές της χιουμοριστικής εκπομπής γνώσεων του BBC με τίτλο QI [Quite Interesting]. Η ιδέα τους για ένα αξιοδιάβαστο βιβλίο για τα ζώα περιλαμβάνει αποφυγή των γνωστών επιστημονικών κειμένων που δύσκολα κρατούν το ενδιαφέρον σε μη ειδικούς και εστίαση στις πιο ενδιαφέρουσες αλλά και στις πιο απίστευτες πληροφορίες για δεκάδες μορφές του θαυμαστού κόσμου των ζώων. Όμως και πάλι, τα κάποτε αδιανόητα αυτά στοιχεία δεν αποτελούν αυτοσκοπό των ανθολόγων αλλά είναι εκείνα που σχετίζονται άμεσα με τη φύση και τη λειτουργία αυτών των πολύπλοκων και μοναδικών στην απεριόριστη ποικιλία τους οργανισμών

Το προνομιούχα ζώο που καταλαμβάνει αδιάλλακτα και ααβάδιστα την πρώτη θέση των λημμάτων στα λεξικά (και που γνώρισε μια δεύτερη ζωή ως όνομα ιδιαίτερου ψυχεδελικού συγκροτήματος) είναι βέβαια το Άαρντ-βαρκ, επιζών μιας πρωτόγονης ομάδας θηλαστικών, αυτό το ιδιόρρυθμο, νυκτόβιο και τόσο μοναχικό ζώο που σπάνια έρχεται σε επαφή με τα άλλα, εκτός αν πρόκειται να ζευγαρώσουν! Μιλώντας για μουσική, δεν θα μπορούσε να λείπει ο περίφημος μπητλικός Walrus, ο θαλάσσιος ίππος, το βαλσαμωμένο δείγμα του οποίου στο Μουσείο του Σάντερλαντ ενέπνευσε το ποίημα του Λιούις Κάρρολ κι εκείνο με τη σειρά του σχεδόν ένα αιώνα μετά το συνθετικό δίδυμο.

Το πλήθος λοιπόν των αξιοθαύμαστων στοιχείων παρουσιάζεται με παιγνιώδη και χιουμοριστικό τρόπο – άλλωστε συχνά επιλέγονται τα πλέον «αδιανόητα» και τα σκανδαλιστικά για τα δεδομένα της δικής μας «ανθρώπινης» αντίληψης. Εκατόν ένα ζωάκια τιμώνται με τρισέλιδα «λήμματα» που διανθίζονται με σχετική εικονογράφηση (σκίτσα, σχέδια, γελοιογραφίες) κι ένα ένθετο γκρίζο τετραγωνάκι με μία πρόσθετη ξεχωριστή πληροφορία. Εννοείται βέβαια πως πίσω από τους διόσκουρους της επίτομης ζωολογίας βρίσκεται ένα μεγάλο επιτελείο ειδικών επιστημόνων. Το λημματολόγιο ανοίγει ένας πρόλογος με μουστάκια και κλείνει ένας επίλογο με ουρά. Ο θησαυρός των πρώην άγνωστων στοιχείων είναι ανοιχτός στο διαδίκτυο, για ανάγνωση, πρόσθεση ή διόρθωση,

Εδώ βρίσκω και μερικά πολύ αγαπημένα ζώα, χαμένα πια στα παιδικοεφηβικά μου ξεφυλλίσματα, όπως ο τάπιρος, η ταϊλανδέζικη ονομασία του οποίου σημαίνει «μείγμα», καθώς σε λαϊκές δοξασίες πιστευόταν πως είναι φτιαγμένος από τα απομεινάρια όλων των υπόλοιπων ζώων ή ο φρύνος, με το παραισθησιογόνο του δηλητήριο και την επιμονή του στις διαδρομές μέχρι τις αρχαίες λίμνες αναπαραγωγής του, επιμονή που τον ωθεί μέχρι και σήμερα να διασχίζει τις εθνικές οδούς. Ίσως πάλι ορισμένες συνήθειες άλλων ζώων μας δώσουν ενδιαφέρουσες ιδέες, όπως για παράδειγμα το ρομαντικό σεξ των ποντικών, καθώς τα αρσενικά άδουν περίπλοκα τραγούδια σε υπερηχητικές συχνότητες, τόσο για να προσελκύσουν ερωτικούς συντρόφους όσο και κατά τη διάρκεια της συνουσίας.

Είναι αμέτρητες οι περιπτώσεις όπου μπορούμε να διδασκόμαστε από τα ζώα· εκείνα άλλωστε, αντίθετα από τον άνθρωπο, είναι ο εαυτός τους κάθε λεπτό και κάθε ημέρα της ζωής τους, χωρίς να πνίγονται στις ενοχές ή να επιθυμούν να ήταν κάποιο άλλο ζώο. Και όπως έγραψε ο αμερικανός φυσιοδίφης Henry Beston, «σ’ έναν κόσμο αρχαιότερο και πιο ολοκληρωμένο απ’ τον δικό μας κινούνται τέλεια και ολοκληρωμένα, προικισμένα με την επέκταση των αισθήσεων που εμείς χάσαμε ή ποτέ δεν αποκτήσαμε, ζώντας μαζί με φωνές που εμείς ποτέ δεν θα ακούσουμε. Δεν είναι αδέλφια μας, δεν είναι κατώτεροί μας, είναι άλλοι λαοί, πιασμένοι μ’ εμάς στο δίχτυ της ζωής και του χρόνου».

Εκδ. Πατάκη, 2012, μτφ. Κατερίνα Σέρβη, Μήνια Σωτηροπούλου, εικονογράφηση: Ted Dewan, σελ. 322 [John Lloyd – John Mitchinson, The book of animal ignorance, 2007].

Στις εικόνες: τρία σχέδια από την Εύη Τσακνιά, που χρησιμοποιήθηκαν για παλαιότερο κατάλογο των εκδόσεων Κίχλη [Ιππόκαμπος Αστερίας, Ελαφόνησος, Καρεκλοκένταυρος], και οι παλιοί τόμοι του Θαυμαστού Κόσμου των Ζώων, τώρα στους πάγκους των παζαριών…