Ο ανεπαρκής λόγος και η ηδονοβλεψία της γραφής

Συνέντευξη στην Λεοπολντίνα Παλλόττα Ντέλλα Τόρρε

1. Η διάρκεια της παιδικής ηλικίας, η πολλαπλότητα του εαυτού

Συχνά στη ζωή μου είχα την αίσθηση ότι δεν υπάρχω: χωρίς κανένα πρότυπο, καμία αναφορά, πάντα σε αναζήτηση ενός τόπου, χωρίς ποτέ να βρεθώ εκεί που θα ήθελα να είμαι, πάντα καθυστερημένη, πάντοτε ανίκανη να απολαύσω όσα απολάμβαναν οι άλλοι. Σήμερα η ιδέα αυτής της πολλαπλότητας μου αρέσει; πιεζόμαστε να φτάσουμε σε μια αποκλειστική μοναδικότητα, ενώ ο πλούτος μας βρίσκεται ακριβώς σ’ αυτή τη διάσπαση. [σ. 156]

…εξομολογείται η Μαργκερίτ Ντυράς σε μια σειρά οικιακών συζητήσεων πάνω στην γραφή και το κείμενο, την λογοτεχνία και την κριτική, τον κινηματογράφο και το θέατρο, το πάθος και την γυναίκα, τα πρόσωπα και τους τόπους – σε ίδια και παρόμοια σχήματα άλλωστε συστηματοποιούνται εδώ οι απολαυστικοί ετούτοι διάλογοι. Φυσικά η αρχή αφορά την παιδική ηλικία…

Δεν θα υπάρξει ποτέ κάτι αντίστοιχο σε ένταση σαν την παιδική ηλικία, είναι βέβαιη η Ντυράς. Ο Σταντάλ έχει δίκιο: η παιδική ηλικία είναι απεριόριστη. Στην δική της παιδική ηλικία εκείνη ήταν περισσότερο Βιετναμέζα παρά Γαλλίδα, μονίμως ξυπόλυτη, χωρίς ωράρια και δυτικούς κανόνες, με εκθαμβωτικές αναμνήσεις «τόσο δυνατές που καμιά γραφή δε θα μπορέσει ποτέ να τις ανακαλέσει». Κατηγορούσε τον Θεό για τα λοιμοκαθαρτήρια έξω από τα χωριά αλλά και ενθαρρυνόταν από τα ζωτικά γέλια των εγκλείστων. Κάποτε εγκατέλειψε οριστικά τη χώρα της κι έκτοτε ζει «εξόριστη εδώ και σχεδόν πενήντα χρόνια», όπως οι Εβραίοι: όλα όσα πήρα μαζί μου στις περιπλανήσεις μου έγιναν πιο δυνατά και από το γεγονός ότι ήταν μακρινά, απόντα.

Φυσικά τα βιώματα από τα πρώτα εκείνα δώδεκα χρόνια δεν έπαψαν να την επισκέπτονται. Γύρω τους και οι δευτεραγωνιστές της τότε ζωής της: μια χήρα πια μητέρα που αγόρασε γη που δεν ήταν καλλιεργήσιμη, πλημμύρισε από τον ειρηνικό, την δούλεψε μάταια για είκοσι χρόνια και κατέληξε μόνη, φτωχή και πικρόχολη, πάντα φοβισμένη απέναντι στους διανοούμενους, ότι κάτι από αυτούς πάντα θα της ξεφεύγει. Κι ένας αδελφός η επαφή με το σώμα του οποίου της προκαλούσε φρίκη και ταυτόχρονα την τραβούσε. Ούτως ή άλλως εκείνη άρχισε να γράφει «για να κάνει να μιλήσει η σιωπή κάτω από την οποία την είχαν συνθλίψει»· στα δώδεκά της, τής φαινόταν «ο μόνος τρόπος. Τα χρόνια του Παρισιού ήρθαν όταν κατάλαβε το λάθος της να περιμένει μέχρι να αντιληφθεί την παρουσία της η οικογένειά της· εκεί και η κατανίκηση του αισθήματος της αθλιότητας που της είχε μεταδώσει εκείνη η μητέρα.

2. Να μην ξέρεις πού πας, να ξέρεις μόνο ότι πας…

Η εγγραφή της στο Κομμουνιστικό Κόμμα υπαγορεύτηκε από την ανάγκη ένταξης σε μια συλλογική και συμμετοχική συνείδηση. Η δέσμευση σήμαινε να αφήσει την προσωπική της μοίρα και να ακολουθήσει του κόμματος· η δυστυχία της από προσωπική να γίνει ταξική. Κατά την οκταετή θητεία της άργησε να καταλάβει ότι «η εργατική τάξη ήταν θύμα των ίδιων της των αδυναμιών, ότι ακόμα και το προλεταριάτο δεν έκανε τίποτα για να βγει από τα όρια της μοίρας της». Η Ντυράς το είδε κατά πρόσωπο: η μαρξιστική δημαγωγία, στην προσπάθειά της να εκμηδενίζει τις αντιφάσεις του ατόμου, το μόνο που κάνει είναι να το αλλοτριώνει περισσότερο. Κάθε απόπειρα απλοποίησης της ανθρώπινης συνείδησης εμπεριέχει κάτι το φασιστικό. / Όπως όλα τα καθεστώτα, ο μαρξισμός φοβάται ότι «ορισμένες ελεύθερες δυνάμεις» – το φαντασιακό, η ποίηση, ακόμα κι ο έρωτας – αν δεν καθοδηγηθούν σωστά, μπορούν να υποσκάψουν τα θεμέλιά του, και εφάρμοσε πάντα ένα είδος λογοκρισίας της εμπειρίας, της επιθυμίας. [σ. 33]

Άλλωστε, για να προσχωρήσεις σε ένα κόμμα «πρέπει να είσαι αυτιστικός, νευρωτικός, κουφός και τυφλός κατά κάποιο τρόπο». Κι όμως, η συγγραφέας πίστεψε στην πολιτική ουτοπία: στον Αλιέντε, στην επανάσταση του 1917, στην άνοιξη της Πράγας, στα πρώτα χρόνια της Κούβας, στον Τσε Γκεβάρα, στο παρισινό 1968, γνωρίζοντας ακριβώς ότι κι αυτό ήταν ουτοπία. Η παράνοια και η ουτοπία μας σώζουν, μας προφυλάσσουν από όλα. Ο Μάης του ’68 ήταν πολύ πιο χρήσιμη πολιτική αποτυχία, με το ιδεολογικό κενό που δημιούργησε, σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη νίκη. Μάθαμε να κινούμαστε χωρίς να φοβόμαστε τις συνέπειες ή τις αντιφάσεις, να μην ξέρεις πού πας, να ξέρεις μόνο ότι πας. Αντίθετα, είναι στο φόβο του κενού, στην επιθυμία καταστολής και του παραμικρού ρίσκου που θεμελιώνεται η εξουσία… Καμία ιδεολογία δεν προσδιόρισε τη γραφή της. Κάθε φορά που έγραφε ξεχνούσε κάθε ιδεολογία και κάθε αναφορά σε κουλτούρα.

3. Το ανέκφραστο πάθος και η ηδονοβλεψία της γραφής

Ειδικό κεφάλαιο συζήτησης αφιερώνεται στο πάθος, που αν και υπήρξε το κατεξοχήν θέμα όλων των τεχνών, τίποτα δεν ήταν πιο δύσκολο να ειπωθεί και να περιγραφεί. Όταν έγραφε το βιβλίο της Ο εραστής ένοιωθε ένα είδος ευτυχίας. Το βιβλίο είχε βγει από το σκοτάδι, ένα σκοτάδι όπου είχε κρύψει την παιδική της ηλικία. Η συγγραφέας το χαρακτηρίζει ως ένα άγριο κείμενο, που έβγαλε την βίαιη πλευρά της· σαν το κινέζικο σώμα του που δεν της άρεσε, έδινε όμως ηδονή στο δικό της. Η γυναίκα του Moderato Cantabile και του Χιροσίμα αγάπη μου ήταν εκείνη, «εξουθενωμένη από το πάθος και μη μπορώντας να το εκφράσει με το λόγο», αποφάσισε να το γράψει, «σχεδόν με ψυχρότητα». Όσο για το βιβλίο της Έρωτας, αυτό που μένει είναι όλα εκείνα που μένουν μετέωρα, μέσα στο πάθος, δίχως την δυνατότητα να τα ονομάσεις. Το νόημα του βιβλίου βρίσκεται ολοκληρωτικά εκεί, σε αυτό τον ελλειπτικό λόγο. Άλλωστε, όπως λέει αλλού, τα βιβλία βγαίνουν ύστερα από μεγάλες, ατέλειωτες σιωπές.

Η ηδονοβλεψία, μια μόνιμη θεματική στο έργο της μοιάζει να θέλει να επικυρώσει την αδιάκοπη παρουσία ενός τρίτου που κοιτάζει το φούντωμα του πάθους σε ένα ζευγάρι, όπως ορθά παρατηρεί η ερωτούσα. Και πράγματι η συγγραφέας πιστεύει ότι ο έρωτας γίνεται με τρεις: ένα μάτι που κοιτάζει, την ώρα που η επιθυμία κυκλοφορεί από τον έναν στον άλλο. Αλλά εδώ κάνει μια ευφυή σύνδεση: θα αποκαλούσε τη γραφή τρίτο στοιχείο μιας ιστορίας. Άλλωστε, δεν συμπίπτουμε ποτέ τελείως με αυτό που κάνουμε, δεν είμαστε ποτέ ολοκληρωτικά εκεί που νομίζουμε πως είμαστε. Ανάμεσα σ’ εμάς και στις πράξεις μας υπάρχει μια απόσταση, τα πάντα γίνονται εξωτερικά. Τα πρόσωπα κοιτάζουν ξέροντας ότι τα κοιτάζει κι αυτά κάποιος άλλος.

4. Ο ανεπαρκής λόγος, ο ελλειπτικός λόγος

Υπάρχει μια αίσθηση ανείπωτου στα κείμενα της Ντυράς: κενά από το ένα απόσπασμα στο άλλο, διαλείψεις του λόγου, μια νέα σημειωτική, μια νοσταλγία για τη χαμένη μυθοπλασία. Η σιωπή, η συγκράτηση, αυτό που αποσιωπάται ή απλώς αναφέρεται υπαινικτικά, ο ανώφελος λόγος, μια ενύπαρκτη αδυναμία να φτάσεις τον άλλον. Τελικά οι σιωπές που τέμνουν τον λόγο έχουν δυνατότητα επικοινωνίας μεγαλύτερη απ’ οποιουδήποτε λόγου; Η συγγραφέας υποστηρίζει ότι ο λόγος είναι ένα ανεπαρκές και ψεύτικο μέσο έκφρασης της επιθυμίας.

Θεωρούμε συχνά ότι ο χρόνος της ζωής διακόπτεται από τα γεγονότα: στην πραγματικότητα αγνοούμε την εμβέλειά τους. Εκείνο που μας ξαναδίνει τη χαμένη σημασία τους είναι η μνήμη. Εντούτοις, όλα όσα παραμένουν ορατά, ή μπορούν να ειπωθούν, είναι συχνά περιττά, επιφανειακά, η εξωτερική πλευρά της εμπειρίας μας. Τα υπόλοιπα παραμένουν στο εσωτερικό, σκοτεινά, δυνατά, σε τέτοια βαθμό ώστε να μην μπορούν να αναφερθούν. Όσο εντονότερα είναι τα πράγματα, τόσο πιο δύσκολο γίνεται να βγουν ολοκληρωτικά στην επιφάνεια. Το να δουλεύω με τη μνήμη, με την κλασική έννοια, δεν με ενδιαφέρει: δεν έχουμε να κάνουμε με αρχεία από όπου αντλούμε δεδομένα κατά βούληση. Ακόμα και η πράξη να ξεχνάμε, είναι απολύτως απαραίτητη: αν το 80% από όσα μας συμβαίνουν δεν ήταν απωθημένα, η ζωή μας θα ήταν ανυπόφορη. Η αληθινή μνήμη είναι η λήθη, το κενό: αυτή που μας επιτρέπει να μην ενδίδουμε στην τυραννία της ανάμνησης, στους δυσβάσταχτους πόνους που ευτυχώς έχουμε ξεχάσει. [σ. 70 – 71]

Η γραφή της Ντυράς αγνοεί και την γραμμικότητα ή την χρονική ακολουθία· εκμηδενίζει κάθε ενότητα πράξης και τοπίου ενώ ακολουθεί μια συνεχή συγχρονία, όπου σε κάθε γεγονός αντιστοιχεί η συνάντηση με κάποιο άλλο που εκτυλίσσεται αλλού. Ο χρόνος της ιστορίας συμπίπτει με την άμεση αποκατάσταση ενός εσωτερικού χρόνου και με την απελευθερωμένη ροή μιας πράξης σύμφωνα με τις διάφορες χωροχρονικές συντεταγμένες.

5. Τα γεγονότα ως κύκλοι στο νερό …

Τα γεγονότα της ζωής μας δεν είναι ποτέ μοναδικά και δεν διαδέχονται το ένα το άλλο με μονοσήμαντο τρόπο, όπως θα θέλαμε. Πολλαπλά, ακατανίκητα, αναμεταδίδονται αενάως στη συνείδηση, πηγαινοέρχονται από το παρελθόν μας στο μέλλον, καθώς διαχέονται σαν τη ηχώ, σαν τους κύκλους στο νερό, και εναλλάσσονται κάθε φορά μεταξύ τους. [σ. 76]

Το προσωπικό της στοίχημα υπήρξε ακριβώς η αποκρυπτογράφηση αυτού «που υπάρχει ήδη μέσα μας σε αρχέγονη κατάσταση, δυσερμήνευτο για τους άλλους», στο χώρον που αποκαλεί «χώρο του πάθους». Κάπου εδώ θυμάται και την γνωστή παλιά προσταγή: είναι ανάγκη να στρωθείς στο γράψιμο χωρίς να ξέρεις ακόμα τι θα γράψεις – η ίδια η γραφή εκφράζει αυτήν την άγνοια, αυτήν την αναζήτηση του σκοτεινού χώρου όπου συσσωρεύεται το σύνολο των εμπειριών. Οι συγγραφείς, άλλωστε, δίνουν μορφή σε αυτό που οι άλλοι αισθάνονται με ασάφεια· ένας λόγος παραπάνω να τους κυνηγούν τα ολοκληρωτικά καθεστώτα. Ιδού το έργο της λογοτεχνίας: να αναπαραστήσει το απαγορευμένο· να πει αυτά που δεν λέγονται κανονικά.

6 …και το κενό ανάμεσα στη λέξη και στην πράξη

Ακριβώς σε αυτά τα ελλειπτικά σχήματα είναι απαραίτητη μια σχεδόν ερωτική συνενοχή ανάμεσα στο κείμενο και τον αναγνώστη, που να ξεπερνάει την απλή κατανόηση των προτάσεων και μόνο. Αυτό που δεν έπαψε να ενδιαφέρει την Ντυράς ήταν η μελέτη του ραγίσματος, των δυσαναπλήρωτων κενών που χωρίζουν τη λέξη από την πράξη, τα κατάλοιπα ανάμεσα σε αυτό που λέγεται και σε αυτό που αποσιωπάται ή περιχαρακώνεται σε ιστορίες ανάμεσα σε έναν άντρα και μια γυναίκα. Το μάθημα, άλλωστε του Εραστή ήταν αρκετό: στην προσπάθειά της ονομάσει εκείνη την ιστορία βγάζοντάς την από το πρωταρχικό και ιερό σκοτάδι, η γλώσσα σκοτώνει κάθε πάθος, το οριοθετεί, το μειώνει. Σε μια γνωστή αποστροφή της, η συγγραφέας λέει ότι δεν είναι το σεξ αυτό που την ενδιαφέρει, αλλά εκείνο που βρίσκεται στη ρίζα του ερωτισμού, η επιθυμία· αυτό που δεν μπορούμε, ίσως και να μην πρέπει, να κατευνάσουμε με το σεξ. Σε άλλη της συνομιλία, όπως αναφέρεται στις υποσημειώσεις, είχε δηλώσει: Εκείνο που μετράει δεν είναι η ερωτική πράξη, είναι να έχεις επιθυμία. Το πόσοι άνθρωποι κάνουν έρωτα χωρίς επιθυμία, φτάνει πια.

Και τελικά, αυτή η ιέρεια της γραφής δεν παύει να υποστηρίζει ότι τα πράγματα που μας ανήκουν περισσότερο από όλα περνούν από εκεί ακριβώς: από τον προφορικό, άμεσο λόγο, να πιστεύει ότι εκείνο που αποφασίζει για μας δεν είναι η θέλησή μας αλλά η ακούσια μνήμη και να επιμένει ότι πρέπει τα βιβλία να απελευθερωθούν τα βιβλία από το κλουβί της γραφής, να γίνουν ζωντανά και ικανά να κυκλοφορήσουν, να κάνουν τους ανθρώπους να ονειρευτούν. Κάπου εκεί εκφράζει την ωραία έκπληξη της έμπνευσης ενός συγκροτήματος από το Hiroshima mon amour. Φυσικά πρόκειται για τους περίφημους «νεοκυματικούς» τότε Ultravox, που πιστά αρχίσαμε να ακολουθούμε στις αρχές εκείνου του ηλεκτρονικού νέου ροκ, προτού αγαπήσουν κι αυτοί τα ανοιχτά στάδια. Πού να γνωρίζαμε κι εμείς τότε, ότι σχεδόν σαράντα χρόνια μετά θα συνεχίζαμε να απολαμβάναμε την γραφή της ηθικής αυτουργού αλλά και κάθε της λόγο σε αυτό το τόσο απολαυστικό διαλογικό βιβλίο. Somehow we drifted out so far, communicate like distant stars….

Εκδ. Ολκός, 2013, μτφ. Βάσω Μέντζου, σελ. 189, με 79 σημειώσεις του/της Ρενέ ντε Σεκαττί [Marguerite Duras, La passion suspendue. Entretiens avec Leopoldina Pallotta della Torre, 2013]

ΥΓ. Εμπνευσμένος από την Marguerite Duras και αφιερωμένος στο πρόσωπό της ήταν και ο δίσκος Hommage a Duras που κυκλοφόρησαν Οι αγαπημένοι μας Δίσκοι του Λυκόφωτος το 1987, με συμμετοχές των Blaine Reininger, Richard Jobson, Durutti Column, Winston Tong, Dislocation Dance κ.ά.

Περί γραφής

Θα μας συνοδεύσετε ως την θύρα του βιβλίου σας;

Οι «Μήδειες και Κλυταιμνήστρες» είναι το δεύτερο βιβλίο μου, κατά κύριο λόγο ποιητικό και συνοδευόμενο με κείμενα, όπως και το πρώτο. Αυτή τη φορά τα κείμενα είναι αφιερωμένα στις γυναίκες που διεκδίκησαν και διεκδικούν ακόμα, το δικαίωμά τους στην αυτοδιάθεση. Η αυτοδιάθεση του ατόμου, αίτημα της Γαλλικής επανάστασης και του διαφωτισμού, μοιάζει αυτονόητη για το μέσο πολίτη του δυτικού κόσμου. Όμως είναι; Για την πλειοψηφία των γυναικών στο μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη, δεν είναι.

Πότε, υπό ποιες συνθήκες και ποιους πόθους το γράψατε;

Όλα τα ποιήματα του βιβλίου χρονολογούνται μετά το 2000. Η επεξεργασία τους όμως για να μπούνε σ’ αυτό το βιβλίο έγινε την ίδια περίοδο που γράφτηκαν και τα κείμενα, από το καλοκαίρι μέχρι και το χειμώνα του 2007. Το βιβλίο κυκλοφόρησε το Μάρτιο του 2008 από τις εκδόσεις «Πολύχρωμος Πλανήτης» . Στόχος μου ήταν να αντιπαραθέσω την ελεύθερη προσωπική μου σκέψη και έκφραση, (δε μου επέτρεψα ποτέ την αυτολογοκρισία), με κάποια κείμενα που θα έδιναν χώρο σ’ αυτές τις γυναίκες, τις αρχέγονες, τις μυθικές αλλά και τις σύγχρονες σιωπηλές, να μιλήσουν γι’ αυτά που τους συνέβησαν, να πουν τις ιστορίες τους, όχι όμως όπως επικράτησαν σε έναν κόσμο φτιαγμένο από άντρες για άντρες να λέγονται, αλλά όπως πραγματικά οι ίδιες θα ήθελαν να τις πουν. Ο πόθος μου και ο στόχος μου ήταν να γίνω η φωνή τους, που να μπερδέψω με τη δική μου προσωπική φωνή, μήπως έτσι αποτελέσει αυτό μιαν ελπίδα. Ελπίζω το «μείγμα» να πέτυχε.

Έχετε γράψει σε τόπους εκτός του γραφείου σας/σπιτιού σας;

Στο γραφείο της δουλειάς μου. Όταν δεν είχα δουλειά εννοείται. Τα γραφεία γενικά είναι χώροι που εμένα με βοηθάνε στη συγκέντρωση και μπορώ να δουλέψω, αγνοώντας το υπόλοιπο περιβάλλον. Κάποια ιδέα ή κάποια φράση που έρχεται στο μυαλό ξαφνικά, μπορεί να την κρατήσω με τη μορφή σημείωσης για να μην την ξεχάσω και αυτό μπορεί να συμβεί οπουδήποτε, την οποιαδήποτε στιγμή. Όμως η κυρίως «δουλειά» απαιτεί, για μένα, γραφείο.

Σας ακολούθησε ποτέ κανένας από τους ήρωες των βιβλίων σας; Μαθαίνετε τα νέα τους;

Στην ποίηση ο «ήρωας» που σε ακολουθεί είναι ο εαυτός σου. Αυτή η βασανιστική σκιά που δεν μπορείς να απαλλαγείς ποτέ από την αβάστακτη ελαφρότητά της. (Δανείζομαι τη φράση από τον Κούντερα.) Θέλω δε θέλω, μαθαίνω τα νέα μου.

Πέρα από την ποίηση όμως, ναι, με ακολουθούν ήρωες μεταγενέστεροι αυτού του βιβλίου, που επισκέφτηκαν πιο πρόσφατα το μυαλό και τα γραπτά μου, αλλά δεν έχουν τυπωθεί σε βιβλίο. Όπως και με ακολουθούσαν γι’ αρκετό καιρό αυτές οι γυναίκες. Όμως δε με ακολουθούν με τα «νέα» τους, όπως με ρωτάτε. Με ακολουθούνε, ή μάλλον πιο σωστά εγώ τους ακολουθώ, γιατί τους έχω έγνοια, αφού τους έπλασα. Αν είχαν «νέα», φαντάζομαι ότι θα έπρεπε να ξαναγράψω γι’ αυτούς. Δε θα είχα τελειώσει με τις ιστορίες τους. Θα είχαν να πούνε κι άλλα. Οι παλιοί ήρωες κάποια στιγμή πρέπει να σωπαίνουν στο μυαλό σου, για να μπορέσεις να ασχοληθείς με τους επόμενους. Όπως ακριβώς και με τους έρωτες…

Ποιος είναι ο προσφιλέστερός σας τρόπος συγγραφής; Πώς και πού παγιδεύετε τις ιδέες σας;

Η αλήθεια είναι πως δεν καταλαβαίνω πολύ αυτήν την ερώτηση. Οι ιδέες δεν «παγιδεύονται» και τη γνώμη μου. Μάλλον σε παγιδεύουν. Κι αυτό γίνετε συνήθως απρόσμενα, και οπουδήποτε. Αν έρθει λοιπόν μια ιδέα απλά τη σημειώνω μέχρι να βρω το χρόνο να δουλέψω γι’ αυτήν. Να της αφοσιωθώ δηλαδή και να την επεξεργαστώ.

Εργάζεστε με συγκεκριμένο τρόπο; Ακολουθείτε κάποια ειδική διαδικασία ή τελετουργία; Επιλέγετε συγκεκριμένη μουσική κατά την γραφή ή την ανάγνωση; Γενικότερες μουσικές προτιμήσεις;

Επειδή η μουσική με επηρεάζει πάρα πολύ στη διάθεση και είναι σε θέση να με παρεκκλίνει από το μονοπάτι της σκέψης που θα ήθελα να είμαι, αποφεύγω να ακούω μουσική όταν γράφω. Η μουσική με εμπνέει, την χρησιμοποιώ στις παρουσιάσεις των βιβλίων μου όταν κάνω, αλλά όταν γράφω και όταν διαβάζω θέλω να είμαι συγκεντρωμένη. Γενικά ραδιόφωνα, τηλεοράσεις, κίνηση, κόσμος, μου αποσπούν την προσοχή. Ένα σιωπηλό δωμάτιο για μένα είναι ο ιδανικός χώρος και για να γράψω και για να διαβάσω. Άλλο τελετουργικό δεν υπάρχει. Ανοίγω το υπολογιστή, αραδιάζω τις σημειώσεις μου και δουλεύω.

Ποιες είναι οι σπουδές σας και πώς βιοπορίζεστε; Διαπιστώνετε κάποια εμφανή απορρόφηση των σπουδών και της εργασίας σας στη γραφή σας (π.χ στην θεματολογία ή τον τρόπο προσέγγισης);

Έχω σπουδάσει Στατιστική. Στην ουσία μαθηματικά. Και ίσως αυτό τελικά να με «σώζει» από μία φιλολογική προσέγγιση των πραγμάτων. Ίσως να με κάνει πιο τολμηρή στον τρόπο και στη σκέψη. Ίσως να με βοηθάει σε πειραματισμούς. Ίσως…

Ξεκινήσατε με ποίηση ενώ στο πρόσφατο βιβλίο σας συνδυάζετε πεζογραφία και ποίηση. Θα συνεχίσετε να ισορροπείτε στα δύο είδη;

Και στο πρώτο βιβλίο μου υπάρχουν πεζά. Εμένα γενικά μου αρέσουν οι ισορροπίες. Και οι συνδυασμοί. Όμως δεν θεωρώ ότι γράφω πεζογραφία. Δεν είμαι πεζογράφος. Μπορώ να γράψω μικρά κείμενα και ίσως διηγήματα, αλλά όχι μυθιστορήματα. Με την έννοια του μυθιστορήματος λοιπόν, του κειμένου δηλαδή των πολλών σελίδων που απαιτούν και πολύ μεγάλη ανάπτυξη και μία μορφή καλώς εννοούμενης φλυαρίας, δεν είμαι πεζογράφος. Κάποια από τα κείμενα που συνοδεύουν τα ποιήματά μου, όπως αυτό της Μήδειας και της Κλυταιμνήστρας, είναι γραμμένα σε πρώτο πρόσωπο και αποτελούν μικρούς θεατρικούς μονολόγους. Ούτε το θέατρο είναι πεζογραφία. Αντίθετα είναι πολύ κοντινό με την ποίηση στη δομή. Μαζεύει κι αυτό το λόγο, δεν τον απλώνει και έχει κι εκεί όπως στην ποίηση μεγάλη σημασία η λέξη και η θέση της μέσα στο κείμενο. Δεν σπαταλάς τις λέξεις. Για ν’ απαντήσω όμως στην ερώτησή σας, ναι, θα συνεχίσω άλλοτε να ισορροπώ και άλλοτε να αφήνομαι να χάνω την ισορροπία μου ανάμεσα στην ποίηση και στο θέατρο, στους μονολόγους και στους διαλόγους, σε κείμενα, σε ρίμες και σε πρόζα και σε ό,τι άλλο ήθελε προκύψει.

Αν είχατε σήμερα την πρόταση να γράψετε μια μονογραφία – παρουσίαση κάποιου προσώπου της λογοτεχνίας ή γενικότερα ποιο θα επιλέγατε;  

Νομίζω ότι θα επέλεγα την πολύ ιδιάζουσα και εξαιρετικά ποιητική μορφή της Έμιλυ Ντίκινσον.

Τι γράφετε τώρα;

Θέατρο. Και ποίηση, αλλά λιγότερο από παλιά.

Περί ανάγνωσης

Αγαπημένοι σας παλαιότεροι και σύγχρονοι συγγραφείς.

Βιρτζίνια Γουλφ, Φραντς Κάφκα, Άλμπερτ Καμύ, Μαρκές, Άμος Οζ, Ντοστογιέφκι, Σάμιουελ Μπέκετ, Ίψεν. Πολλοί. Και πολύ διαφορετικοί μεταξύ τους. Ο κατάλογος είναι μακρύς.

Αγαπημένα σας παλαιότερα και σύγχρονα βιβλία.

Πολλά. Κι εδώ ο κατάλογος είναι μακρύς. Για να μην κουράσω θα πω μόνο ένα, το πιο ξεχωριστό μέσα στην καρδιά μου. «Ορλάντο» της Βιρτζίνια Γουλφ.

Αγαπημένα σας διηγήματα.

Δυστυχώς δεν θυμάμαι ακριβώς τίτλους αυτή τη στιγμή. Θυμάμαι μόνο κάτι συλλογές διηγημάτων του Μπόρχες, που με την ευκαιρία που μου τα θυμίσατε, θα ψάξω να τα βρω, για να τα ξαναδιαβάσω.

Σας έχει γοητεύσει κάποιος σύγχρονος νέος έλληνας λογοτέχνης;

Θα διάλεγα να αναφέρω δύο κυρίες. Τη Ζυράννα Ζατέλη και τη Μαρία Φακίνου.

Αγαπημένος ή/και ζηλευτός λογοτεχνικός χαρακτήρας.

Έχω αγαπήσει βαθειά τους χωμάτινους και ονειρικούς ήρωες του Μαρκές, που δεν κοιμούνται ποτέ και αγαπάνε για πάντα. Με γοητεύουν οι αγωνιώδεις και υπερρεαλιστικοί χαρακτήρες του αγαπημένου μου Κάφκα. Που χάνονται σε δαιδαλώδης διαδρομές είτε μέσα σε Πύργους, είτε μέσα στο ίδιο τους το σώμα, καθώς αυτό μεταμορφώνεται. Έχω σταθεί με ευλάβεια μπροστά στα θεόρατα γυναικεία πορτρέτα που έχει δημιουργήσει το παγκόσμιο θέατρο. Από την Αντιγόνη, τη Μήδεια και την Κλυταιμνήστρα μέχρι τη Νόρα και την Έντα του Ίψεν και την Μπλάνς του Τεννεσσί Ουίλιαμς. Εδώ ο κατάλογος είναι πραγματικά ατελείωτος. Όμως αν έπρεπε να ξεχωρίσω μόνο έναν χαρακτήρα, θα κατέληγα πάλι στον Ορλάντο και στη Γουλφ. Η ορμητικότητα και η σοφία του Ορλάντο, που σπάει όλα τα στερεότυπα, καταργώντας το φύλο, το χρόνο και το χώρο, είναι για μένα ο απόλυτος λογοτεχνικός χαρακτήρας, υπερρεαλιστικός και ονειρικός και βαθειά γυναικείος ταυτόχρονα. Είναι απλά όλα.

Αγαπημένο σας ελληνικό λογοτεχνικό περιοδικό, «ενεργό» ή μη; Κάποιες λέξεις για τον λόγο της προτίμησης;

Δε διαβάζω λογοτεχνικά περιοδικά.

Τι διαβάζετε αυτό τον καιρό;

Θέατρο. Συγκεκριμένα το «Η δολοφονία του Μαρά» του Πέτερ Βάϊς.

Διαβάζετε λογοτεχνικές παρουσιάσεις και κριτικές; Έντυπες ή ηλεκτρονικές; Κάποια ιδιαίτερη προτίμηση στις μεν ή (και) στις δε;

Αν πέσω πάνω σε κάποια, ειδικά στο διαδίκτυο θα τη διαβάσω. Δεν τις αναζητώ πάντως.

Θα μας γράψετε κάποια ανάγνωση σε αστικό ή υπεραστικό μεταφορικό μέσο που θυμάστε ιδιαίτερα;  [μέσο – διαδρομή – βιβλίο – λόγος μνήμης]

Δεν διαβάζω σε μέσα μεταφοράς. Καμιά φορά σε πλοίο μόνο, ειδικά σ’ αυτά τα 10ωρα ταξίδια που με επιστρέφουν στην ιδιαίτερη πατρίδα μου, αλλά κι εκεί συχνά δυσκολεύομαι. Όπως είπα και σε προηγούμενη ερώτηση δεν μπορώ γενικά να διαβάσω μέσα σε κίνηση και κόσμο. Έπειτα… ζαλίζομαι όταν διαβάζω εν κινήσει, επομένως έχω αναγάγει σε χόμπι να παρατηρώ αυτές τις ώρες γύρω μου ότι συμβαίνει. Τη διαδρομή, την κίνηση, αλλά κυρίως τους ανθρώπους.

Περί αδιακρισίας

Παρακολουθείτε σύγχρονο κινηματογράφο ή θέατρο; Σας γοήτευσε ή σας ενέπνευσε κάποιος σκηνοθέτης, ταινία, θεατρική σκηνή;

Λατρεύω το θέατρο και τον κινηματογράφο. Γοητεύομαι και εμπνέομαι από πράγματα που βλέπω στις σκηνές και στις οθόνες, πολύ συχνά. Για να ξεχωρίσω όμως κάποιες στιγμές, είχα την τύχη να δω ν’ ανεβαίνει στο θέατρο ο αγαπημένος μου ήρωας «Ορλάντο» με την εξαιρετική Μαριάνθη Σοντάκη, σε σκηνοθεσία Σταύρου Τσακίρη το 2008 και το Νοέμβριο του 2013 ξανά. Είχα επίσης την τύχη να δω το «Κουκλόσπιτο» του Ίψεν σε μια πολύ ξεχωριστή διασκευή από τον Λι Μπρούερ, όπου τους γυναικείους ρόλους τους υποδύονταν πολύ ψηλές γυναίκες που έφταναν και τα δύο μέτρα, ενώ τους αντρικούς τους υποδύονταν νάνοι. Κανένας άντρας δεν ξεπερνούσε το 1,30. Ο συμβολισμός είναι προφανής για όσους ξέρουν το «Κουκλόσπιτο». Το ύψος συμβολίζει το ήθος. Όσο για τον κινηματογράφο, μία ταινία που αγάπησα πολύ τελευταία είναι η «Η ζωή της Αντέλ».

Οι εμπειρίες σας από το διαδικτυώνεσθαι;

Γενικά το διαδίκτυο είναι ένα εξαιρετικό εργαλείο. Βρίσκεις τεράστιο όγκο πληροφοριών, για οτιδήποτε μπορεί να σ’ ενδιαφέρει και είναι μία τρομερή πηγή ενημέρωσης. Τώρα για την κοινωνική δικτύωση, άλλοτε με εκνευρίζει και άλλοτε με χαλαρώνει. Είναι μια καλή άσκηση στην πολυφωνία, νομίζω. Στην ανοχή της πολυφωνίας. Και επιπλέον σε φέρνει σε επαφή με ανθρώπους, που διαφορετικά, πιθανά δε θα είχες την ευκαιρία να γνωρίσεις ποτέ. Άρα, όλα καλά.

Αν κάποιος σας χάριζε την αιώνια νιότη με αντίτιμο την απώλεια της συγγραφικής ή αναγνωστικής σας ιδιότητας, θα δεχόσασταν τη συναλλαγή;

Όχι βέβαια! Κι όχι μόνο για το αντίτιμο της απώλειας που λέτε, αλλά γενικά. Τι νόημα έχει να παραμένεις εσύ πίσω, μόνος, συντροφιά με την εγωιστική σου νεότητα, όταν όλοι όσοι αγάπησες και σε συντρόφευσαν γερνάνε και φεύγουν; Κι έπειτα, τι να την κάνεις την αιώνια νεότητα σ’ έναν κόσμο τόσο σκληρό;

Κάποια ερώτηση που θα θέλατε να σας κάνουμε μα σας απογοητεύσαμε; Απαντήστε την!

Δε με ρωτήσατε για ποίηση! Δεν πειράζει, δεν χρειαζόταν. Θα σας πω μόνο αυτό. Ότι είμαι βαθειά περήφανη που μοιράζομαι την ίδια πατρίδα, τη Λέσβο, με τη Σαπφώ και τον Οδυσσέα Ελύτη. Σας ευχαριστώ για το βήμα που μου δώσατε.

Σημ.: Παρουσίαση του βιβλίου Μήδειες και Κλυταιμνήστρες από το Πανδοχείο εδώ.

 Στις εικόνες: Virginia Woolf, Samuel Beckett, Emily Dickinson, Garbriel Garcia Marquez, Henrik Ibsen, Orlando, Amos Oz.