Ο ανύπαρκτος παράδεισος

Η ημερομηνία 19 Αυγούστου 1989 μοιάζει μια απλή χρονολογική ένδειξη· όταν όμως αφορά την Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας έχει διαφορετική σημασία: μένουν τρεις μήνες μέχρι την πτώση του τείχους. Για τον Αδάμ είναι άλλη μια μέρα κατά την οποία γονατίζει περιχαρής μπροστά στα πόδια μιας κυρίας, για να προβάρει τα ρούχα που της έραψε. Εκείνη έχει βγάλει την μπλούζα της και κάνει αέρα με το Magazin, ένα περιοδικό που συνήθως υπήρχε στα κομμωτήρια, περιείχε και γυμνά, ήταν σπάνιο και συχνά ο κόσμος το έκλεβε. Αλλά ο κατά συρροή ερωτύλος ράφτης προδίδεται…

… και η σύντροφός του Έβελυν αποφασίζει με συνοπτικές διαδικασίες να εγκαταλείψει την κοινή εστία και να φύγει με τους φίλους της Σιμόνε και Μίχαελ για την Ουγγαρία, που έχει πλέον ανοίξει τα σύνορά της. Ο ίδιος παίρνει το παλιό του Βάρτμπουργκ και τους ακολουθεί, παρέα με την χελώνα τους Έλφι. Ένα τέτοιο ταξίδι θα ήταν απλώς κωμικό αν δεν αφορούσε μια μεγάλη ανατολικοευρωπαϊκή διαδρομή, με τους καθιερωμένους ελέγχους των αυτοκινητοδρόμων στα διάφορα φυλάκια με τους φρουρούς που είναι «σαν τα ζώα, μυρίζονται τον φόβο σου από μακριά». Η κατάσταση περιπλέκεται όταν ο Αδάμ παίρνει μαζί του την Κάτια, που έχει ήδη το δικό της ιστορικό αποδράσεων.

Ο Σούλτσε είναι ένας παράξενος συγγραφέας. Ενδιαφέρεται περισσότερο στην απόδοση της ατμόσφαιρας παρά στην πλέξη μιας σφιχτής πλοκής. Προτιμάει τις λεπτομέρειες από το γενικό κάδρο και εστιάζει περισσότερο στην αποσιώπηση και λιγότερο σε απροκάλυπτες εκφράσεις· το ίδιο κάνουν άλλωστε και οι χαρακτήρες τους. Τα καθημερινά τους λόγια απλώς εκφέρονται σε μια απέλπιδα προσπάθεια να καλύψουν την αναποφασιστικότητα, την σύγχυση ή τον φόβο τους. Με τον ίδιο τρόπο απέδιδε σε παλαιότερα κείμενά του την ανία που κατέκλυζε τον μέσο ανατολικογερμανό πολίτη. Ενδεικτική είναι η συνομιλία του Αδάμ με την Κάτια που μοιράζονται μια υπόγεια ερωτική έλξη αλλά και αμοιβαία καχυποψία. Θα μπορούσες να είσαι χαφιές, του λέει εκείνη· ένας χαφιές δεν κυκλοφορεί με τέτοιο σαράβαλο, της απαντάει αυτός. Ειδικά ένας χαφιές κυκλοφορεί με τέτοιο σαράβαλο, για καμουφλάζ, του αντιτείνει. Αφού εσύ με πλησίασες, με το κόλπο του κοριτσιού που έχει ανάγκη από προστασία, της θυμίζει με την σειρά του. Για να καταλήξουν: θα μπορούσαμε να είμαστε και οι δυο της Στάζι και να ελέγχουμε ο ένας την αξιοπιστία του άλλου.

Προφανώς ο συγγραφέας επιθυμεί να στρωματογραφήσει την ιστορία του: αν στην κρούστα της βρίσκεται η διαχείριση της απιστίας, από την ταπείνωση ως την εξιλέωση, από κάτω λιμνάζει η δημόσια ιστορία αμέτρητων «πρωτόπλαστων». Γύρω από την αδιέξοδη προσωπική ζωή του ζεύγους χάσκει το βάρος μιας θλιβερής κρατικής καθημερινότητας· μια «μη ζωή» από την οποία ονειρεύεται να ξεφύγει η Έβελιν. Τα περίφημα ουγγρικά θέρετρα στη λίμνη Μπάλατον, απώτερος προορισμός της άτακτης φυγής της, μοιάζουν παράδεισος, ή έστω μια ενδιάμεση στάση. Όταν όμως το Τείχος παύει να υπάρχει και τα σύνορα ανοίγουν τίθεται το ζήτημα της επιλογής. Είναι η Δύση που βλέπουν μπροστά τους ο πολυαναμενόμενος παράδεισος ή η χώρα που άφησαν μπορεί να γίνει ένας καινούργιος; Ή, μήπως εκείνη τώρα μοιάζει σαν μια περισσότερο βιώσιμη λύση; Ή, ακόμα χειρότερα, χώρα της επαγγελίας ούτε υπήρξε ούτε υπάρχει;

Ένα δεύτερο στοιχείο της γραφή του Σούλτσε είναι η αποσπασματικότητα με την έννοια μιας σειράς ελλειπτικών εικόνων που μοιάζουν με αυτόνομα κινηματογραφικά πλάνα. Κάθε σελίδα του μοιάζει με αργό καρέ που επιχειρεί να αιχμαλωτίσει μια άβουλη καθημερινότητα Και όπως κάθε σύγχρονος κεντροευρωπαϊκός κινηματογραφιστής, εμμένει στις λεπτομέρειες, κάποτε με εξαντλητικό τρόπο. Αντί για τις σκέψεις των πρωταγωνιστών, παρακολουθούμε τις σκόρπιες τους κουβέντες αλλά και τι τρώνε, πώς τσαλακώνουν το περιτύλιγμα, πού το αφήνουν.

Όλα αυτά τα στοιχεία δίνουν στην πρόζα του μια χροιά διηγήματος κάνουν περισσότερο διηγηματογράφο. Τα μυθιστορήματά του μοιάζουν με συρραφή πλάνων και στιγμών. Ακόμα και οι Απλές ιστορίες και οι 33 στιγμές ευτυχίας, διαβάζονται ως διηγήματα, έστω και κατά κάποιο τρόπο σπονδυλωτά, παρά ως μυθιστορήματα. Θαρρείς και είναι ένας σκηνοθέτης που αναγκάστηκε να γράψει το μυθιστόρημα που επιθυμεί να γυρίσει σε ταινία – και εδώ σίγουρα θα πρόκειται για ταινία δρόμου. Με τα βιβλία του ο Σούλτσε έχει αναλάβει να συγγράψει μια ολόκληρη μετάβαση: εκείνη των ανατολικογερμανών πολιτών σε ανερμάτιστους και ανεπιθύμητους φιλοξενούμενους ενός νέου κράτους».

Φαίνεται πως το κομβικό, οριακό μυθιστόρημα για την Ανατολική Γερμανία ανάμεσα στα παλαιότερα και τα σύγχρονα Τείχη της δεν έχει ακόμα γραφτεί. Ίσως αυτό να αποτελεί το φευγαλέο χαρακτηριστικό ενός τέτοιου μυθιστορήματος: είναι αδύνατον να γραφτεί. Ή, απλώς, θα περιλαμβάνει όλα τα επιμέρους μυθιστορήματα που επιχείρησαν να αιχμαλωτίσουν κάτι από εκείνη την αδιανόητη πραγματικότητα.

Εκδ. Καστανιώτη, 2013, μτφ. από τα Γερμανικά Γιώτα Λαγουδάκου, 293 σελ. [Ingo Schulze – Adam und Evelyn, 2008].

Υπό δημοσίευση: περιοδικό (δε)κατα, τεύχος 40 (χειμώνας 2014).

Όταν τελειώσαμε, ο καθένας έμεινε στη γωνιά του. Χωρίς να τολμάμε να κοιτάξουμε ο ένας τον άλλον. Δεν έχουμε καθρέφτη για να δούμε το πρόσωπό μας, αλλά ο καθρέφτης βρίσκεται απέναντι μας, η όψη μας αντανακλάται σε εκατό μελανιασμένα πρόσωπα, σε εκατό ρυπαρές και αξιοθρήνητες μαριονέτες. Μεταμoρφωθήκαμε ήδη σε φαντάσματα, σαν εκείνα που είδαμε χθες. [σ. 30]

Αν τα μεγάλα έργα γεννιούνται σχεδόν πάντα από εμπειρίες και ανάγκες που υπερβαίνουν την καθαρή λογοτεχνία και από τις προκλήσεις μιας πραγματικότητας όπου κρίνεται το νόημα της ύπαρξης, όπως γράφει ο Κλαούντιο Μάγκρις, τότε αναμφίβολα σε αυτά ανήκει και το παρόν βιβλίο. Εδώ μια μετριοπαθής μαρτυρία διηγείται την αθλιότητα και το μεγαλείο της ζωής σε συνθήκες απόλυτα ακραίες. Χωρίς πάθος και χωρίς μίσος, η γυμνή αλήθεια των γεγονότων αναβλύζει αβίαστα από την γραφή μην αφήνοντας την αδιανόητη εμπειρία της φυσικής και ηθικής εξουθένωσης να παραμορφώσει την ανθρώπινη ύπαρξη του συγγραφέα.

Ο Πρίμο Λέβι στάλθηκε στο Άουσβιτς μαζί με άλλους εξακόσιους σαράντα εννιά ανθρώπους τον Φεβρουάριο του 1944 και ήταν ο ένας από τους τρεις μοναδικούς επιζώντες μέχρι την απελευθέρωσή τους τον Ιανουάριο του 1945. Ο μοναδικός τρόπος να διαχειριστεί τις μνήμες εκείνου του μηδενικού έτους ήταν η γραφή αυτού του βιβλίου, που ολοκληρώθηκε σε λίγους μήνες μετά την επιστροφή του. Μερικοί μεγάλοι εκδοτικοί οίκοι το απέρριψαν, ώσπου έγινε δεκτό το 1947 από έναν μικρότερο και τυπώθηκε σε 2.500 αντίτυπα, αλλά μετά ο οίκος έκλεισε και το βιβλίο έπεσε στη λήθη. Ο Λέβι αντιλαμβάνεται ότι εκείνα τα μεταπολεμικά χρόνια, αρνούνταν να επιστρέψουν στην ανάμνηση μιας βασανιστικής εποχής που μόλις είχε τελειώσει. Τελικά το βιβλίο ξανατυπώθηκε από τις εκδόσεις Einaudi το 1956.

Κάποιος, πολύ καιρό πριν, έγραψε ότι τα βιβλία, όπως οι άνθρωποι, έχουν το δικό τους πεπρωμένο, απρόβλεπτο, διαφορετικό από αυτό που επιθυμούσαμε και αναμέναμε… Γράφω αυτό που δεν θα μπορούσα να πω σε κανέναν. Ήταν τόσο επιτακτική μέσα μας η ανάγκη να διηγηθούμε, που άρχισα να γράφω το βιβλίο εκεί, σ’ εκείνο το γερμανικό εργαστήριο γνωρίζοντας ότι δεν θα μπορούσα με κανέναν τρόπο να φυλάξω τις σημειώσεις που μουντζούρωνα, όπως όπως, θα έπρεπε αμέσως να τις καταστρέψω, γιατί η τυχόν αποκάλυψή τους θα μου κόστιζε τη ζωή. [σ. 211]

Ο συγγραφέας ήταν εικοσιτεσσάρων χρόνων όταν συνελήφθη ως «Ιταλός πολίτης εβραϊκής φυλής» και κλείστηκε σ’ ένα στρατόπεδο στη Μόντενα. Η αναγγελία του εκτοπισμού εκεί τους βρήκε όλους απροετοίμαστους· ελάχιστοι αφελείς και ονειροπόλοι συνέχιζαν πεισματικά να ελπίζουν αλλά σύντομα ο καθένας αποχαιρετούσε την προηγούμενη ζωή του με τον δικό του τρόπο: άλλοι προσευχήθηκαν, άλλοι μέθυσαν και άλλοι βυθίστηκαν για τελευταία φορά σ’ ένα ακατονόμαστο πάθος. Κι ύστερα… Η αυγή μας ξάφνιασε σαν προδοσία…Ο χρόνος της περισυλλογής και των αποφάσεων έκλεισε και κάθε λογική σκέψη διαλυόταν…Το ανέφικτο της απόλυτης ευτυχίας είναι κάτι που αργά ή γρήγορα όλοι ανακαλύπτουν στη ζωή, αλλά σπάνια εμβαθύνει κανείς στο ανέφικτο της απόλυτης δυστυχίας. Οι ίδιες οι υλικές φροντίδες που δηλητηριάζουν την διαρκή ευτυχία, είναι που μας αποσπούν αδιάκοπα από τη σκέψη της δυστυχίας, γράφει ο Λέβι. Εκείνη η απόλυτη δυστυχία τον περίμενε στο Άουσβιτς.

Τότε, για πρώτη φορά, συνειδητοποιήσαμε ότι η γλώσσα μας δεν έχει τις λέξεις για να εκφράσει αυτή την ύβρι, την εκμηδένιση του ανθρώπου. Σαν προικισμένoι με την ενορατική ικανότητα των προφητών είδαμε την πραγματικότητα: είμαστε στον πάτο. Πιο κάτω δε γίνεται να πάμε: δεν μπορούμε να σκεφτούμε αθλιότερη ύπαρξη από τη δική μας. Τίποτα πια δεν μας ανήκει: μας στέρησαν τα ρούχα, τα παπούτσια, τα μαλλιά μας· εάν μιλήσουμε δεν θα μας ακούσουν, και εάν μας άκoυγαν δεν θα μας καταλάβαιναν. Θα μας στερήσουν και τ’ όνομά μας: κι αν θέλουμε να το κρατήσουμε, θα πρέπει να βρoύμε τη δύναμη μέσα μας, τη δύναμη να το σώσουμε και μαζί μ’ αυτό να σώσουμε κάτι από μας, απ’ αυτό που υπήρξαμε. [σ. 30]

Η θερμή του υποδοχή του βιβλίου από μαθητές και καθηγητές ξεπέρασε κατά πολύ τις προσδοκίες του εκδότη και του ίδιου του συγγραφέα Εκατοντάδες μαθητές από όλη την Ιταλία τον προσκάλεσαν να μιλήσει γι’ αυτό κι εκείνος το αποδέχτηκε ως μια τρίτη του ιδιότητα, εκτός από εκείνη του χημικού και του συγγραφέα. Και ακριβώς όλες οι ερωτήσεις των παιδιών κωδικοποιήθηκαν στο πολύτιμο επίμετρο του βιβλίου. Πρόκειται για ένα δεύτερο συγκλονιστικό κείμενο που αντικαθρεφτίζει με άλλο τρόπο την ουσία του μυθιστορήματος.

Στην ερώτηση για ποιο λόγο δεν εκφράζει μίσος, μνησικακία ή επιθυμία εκδίκησης εναντίον των Γερμανών, και αν τους έχει συγχωρήσει, ο Λέβι απαντάει: όλα αυτά αποτελούν πρωτόγονα αισθήματα που δεν έχουν σχέση με τη λογική· ακόμα, αποτελούν ατομικά συναισθήματα, που στρέφονται εναντίον ενός ανθρώπου. Οι διώκτες του όμως δεν είχαν ούτε πρόσωπο ούτε όνομα. Είναι γνωστή η επιμέλεια με την οποία η ναζί απέφευγαν κάθε άμεση επαφή με τους σκλάβους τους. Πώς να μισήσει λοιπόν κανείς ένα πλήθος φαντασμάτων;

Ούτως ή άλλως ο φασισμός παρέμεινε παρών αλλά κρυμμένος· προετοίμαζε την αλλαγή του για να εμφανιστεί ξανά με καινούργιο πρόσωπο. Σ’ εκείνες της συνθήκες σιωπής, επιείκειας και συνενοχής, ο Λέβι αισθάνθηκε τον πειρασμό του μίσους, αλλά ακριβώς η μη φασιστική νοοτροπία του και η πίστη στη λογική, το δίκαιο και τον διάλογο υπερίσχυε κατά κράτος. Αυτός ήταν και ο λόγος που το ύφος του βιβλίου ήταν αυτό της νηφάλιας και συγκρατημένης μαρτυρίας παρά κάποια οργισμένη ή μεμψίμοιρη γραφή. Όμως η απουσία καταδικαστικής κρίσης δεν πρέπει να ερμηνευτεί ως άφεση αμαρτιών. Ο συγγραφέας δεν συγχώρεσε ποτέ κανέναν από τους υπαίτιους.

Στα αγκάθινα ερωτήματα αν οι Γερμανοί και οι Σύμμαχοι γνώριζαν και, ακόμα, πώς έγινε δυνατή μια γενοκτονία στην καρδιά της Ευρώπης χωρίς να το πληροφορηθεί κανείς ο Λέβι απαντά, μεταξύ άλλων, ότι σε ένα αυταρχικό κράτος εκείνης της εποχής η πληροφορία μπορούσε να εξαλειφθεί και η εξουσία να επιβάλει την μία και μοναδική «αλήθεια». Η διατήρηση κλίματος τρόμου ανάμεσα στον γερμανικό λαό και η πλήρης μυστικότητα σαφώς έπαιξαν τον ρόλο τους. Κι όμως, δεν υπήρχε ούτε ένας Γερμανός που να μη γνώριζε την ύπαρξη των στρατοπέδων. Εκατομμύρια παρακολούθησαν με αδιαφορία, περιέργεια ή αποστροφή, κάποτε και με ευχαρίστηση, τις εκτός στρατοπέδων ταπεινώσεις των Εβραίων. Η πλειονότητα των Γερμανών δεν ήξερε γιατί δεν ήθελε να ξέρει, ή επέλεξε να μην ξέρει. Και ο γερμανικός λαός στο σύνολό του, δεν επιχείρησε καν να αντισταθεί· σχημάτιζε δε την πεποίθηση ότι δεν γνωρίζει, συνεπώς δεν είναι συνεργός σε ό,τι συνέβαινε έξω από την πόρτα του.

Στο επίμετρο περιλαμβάνονται οι εκτενείς απαντήσεις του συγγραφέα σε οκτώ θεμελιώδεις ερωτήσεις των παιδιών, ένα κείμενο του συγγραφέα (Η μαύρη τρύπα του Άουσβιτς. Πολεμική στους Γερμανούς Ιστορικούς), μια συνέντευξή του στον Philip Roth και το σύντομο δοκίμιο του Claudio MagrisΈπος και μυθιστόρημα στον Primo Levi. Στο προαναφερθέν κείμενο ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι η ταύτιση εβραϊσμού και μπολσεβικισμού, έμμονη ιδέα του Χίτλερ, στερούνταν αντικειμενικής βάσης (κυρίως στη Γερμανία, όπου εμφανώς η πλειονότητα των Εβραίων ανήκε στην αστική τάξη) και ότι το Άουσβιτς εμφανώς στηρίχτηκε σε μια ιδεολογία διαποτισμένη από ρατσισμό. Εάν η Γερμανία του σήμερα υπολογίζει στη θέση που της αξίζει ανάμεσα στα ευρωπαϊκά έθνη δεν μπορεί και δεν πρέπει να απαλύνει την ενοχή του παρελθόντος.

Μένει ένα βιβλίο, που όπως έγραψε ο ίδιος ο Λέβι, δεν προσθέτει τίποτα σε όσα ήδη είναι γνωστά, ούτε γράφτηκε με σκοπό να διατυπώσει ένα νέο κατηγορητήριο, αλλά για να προσφέρει στοιχεία για μια νηφάλια μελέτη των διαφορετικών όψεων της ανθρώπινης φύσης, και ιδίως των συνεπειών της αντίληψης ότι «κάθε ξένος είναι εχθρός». Ούτως ή άλλως, η πραγματικότητα του Ολοκαυτώματος, γράφει ο Μάγκρις, ίσως να μην επιτρέπει κανένα μυθιστόρημα, γιατί είναι σε τέτοιο βαθμό απίστευτη ώστε δεν μπορεί να προσκαλέσει τη λογοτεχνία η οποία θα θέλει να την επινοήσει ξανά στη φαντασία παρά να τη γράψει στη γυμνή επικότητά της.

Εκδ. Άγρα, 2009 (Α΄ εκδ. 1997, Β΄ εκδ. 2007), μτφ. Χαρά Σαρλικιώτη, σελ. 275. Περιλαμβάνεται, εκτός των προαναφερθέντων, και εργοβιογραφία του συγγραφέα [Primo Levi, Se questo è un uomo, 1947].

Σημ.  Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα είναι η σύγκριση με τις καταθέσεις και τις διαφορετικές απόψεις του επίσης έκλειστου σε ναζιστικό στρατόπεδο και επίσης αυτόχειρα Jean Amery στο βιβλίο του Πέρα από την ενοχή και την εξιλέωση.