Περί γραφής

Θα μας συνοδεύσετε ως την θύρα του βιβλίου σας;

Χάριν παραμυθίας και…σασπένς, θα σας πάω να ρίξουμε μια ματιά από το παράθυρο, όπου πίσω από την κουρτίνα που πάει πέρα δώθε από το ψυχρό, νυχτερινό αεράκι διακρίνουμε…πολλή μαυρίλα, όπως είπαν και οι περισσότεροι που το διάβασαν, μα ας μη ξεχνάμε ότι ο τίτλος του είναι «Από τη λάθος πλευρά», και αυτό είναι το βασικό χαρακτηριστικό των ιστοριών και των ποιημάτων (και του θεατρικού) που ξεδιπλώνονται στις σελίδες του. Λάθος φίλοι –το ίδιο θα έλεγαν και οι ίδιοι για τον φίλο τους, πιστέψτε με-, λάθος γυναίκες, λάθος μουσική γενικά και blues ειδικά, λάθος πόλη, λάθος χώρα, σε μια αφήγηση κι αυτή σίγουρα όχι σωστή, λίγο αλλόκοτη, μα με πολλή μουσική, και άλλη τόση λογοκλοπή από πραγματικούς αυτή τη φορά συγγραφείς. Όσο για το εξώφυλλο, πραγματοποιεί ένα άπιαστο, όπως φαινόταν πριν λίγο καιρό, όνειρο στον γράφοντα με τον πίνακα του Claus Castenskiold να το κοσμεί.

Τέλος αν και όσες κριτικές-παρουσιάσεις του επίμαχου συγγράμματος έχουν δημοσιευτεί ως τώρα ήταν κάτι παραπάνω από γενναιόδωρες, επιλέγω να τελειώσω αυτό το βιβλιομπανιστήρι με λίγα λόγια από το γράμμα ενός φίλου:

«Μια αναστάτωση γλυκιά κι ενοχλητική ταυτόχρονα. «Ενοχλητική», η λέξη στα ελληνικά μου φαίνεται μικρή, η αντίστοιχη στα αγγλικά μου κάνει μεγαλύτερη και περισσότερο … ενοχλητική: “disturbing”, είναι αυτό που εννοώ».

Πότε, υπό ποιες συνθήκες και ποιους πόθους το γράψατε;

Οι ιστορίες πέρασαν στο χαρτί τα τρία τελευταία χρόνια, άσχετα αν κάποιες από αυτές τις είχα μέσα στο μυαλό από πολύ παλιότερα, ενώ τα ποιήματα είναι γραμμένα σε μια μεγάλη περίοδο, με το πιο παλιό να πηγαίνει πίσω στις αρχές της δεκαετίας του ’90 και το νεότερο κάποια χρόνια πριν από σήμερα.

Πάντως, όλα, ιστορίες και ποιήματα, γράφτηκαν υπό συνθήκες εκτάκτου ανάγκης, χρόνιας προσωπικής κρίσης –σοβούσε πάνω και μέσα μου πολύ πριν γίνει αυτή η λέξη πιο συχνή και από το «μαλάκα» στα στόματα όλων μας – και με τον πόθο μάλλον της συντροφιάς, αλλά και για να πλάσω έναν φανταστικό κόσμο μέσα στον οποίον θα ήθελα να ζω, όπως έχει πει και ο γέρο-Bill Burroughs.

Έχετε γράψει σε τόπους εκτός του γραφείου σας/σπιτιού σας;

Έχω γράψει, ναι, κουβαλάω και ένα σημειωματάριο σχεδόν πάντα μαζί μου –και καλά συγγραφέας κι έτσι- αλλά συνήθως βαριέμαι να το βγάζω και να γράφω, και όλο λέω θα το θυμηθώ όταν φτάσω σπίτι, αλλά φυσικά τις περισσότερες φορές ως τότε το έχω ξεχάσει.

Σας ακολούθησε ποτέ κανένας από τους ήρωες των βιβλίων σας; Μαθαίνετε τα νέα τους;

Μέρα νύχτα οι άτιμοι στο κατόπι μου είναι…ούτε να κλάσω δεν μπορώ!

Ποιος είναι ο προσφιλέστερός σας τρόπος συγγραφής; Πώς και πού παγιδεύετε τις ιδέες σας;

Δεν έχω κάποιον συγκεκριμένο… παλιότερα θα έλεγα ότι με επηρεάζουν πολύ οι διάφορες ουσίες, κυρίως οι ψυχεδελικές, αλλά τα τελευταία χρόνια δε νομίζω να παίζει κάποιον σημαντικό ρόλο σε όλο αυτό το τίλιο που καταναλώνω νωρίς το βράδυ μαζί με το βρεγμένο παξιμάδι…οπότε πάμε σε κάτι πιο κλασικό, δηλαδή…εικόνες που βλέπω στον δρόμο, όνειρα, σκέψεις, κουβέντες με φίλους, ένας στίχος τραγουδιού, μια φράση βιβλίου…άλλες πάλι φορές, μου κατεβαίνει στα καλά καθούμενα και από άγνωστο τόπο χλοερό μια ιδέα…

Εργάζεστε με συγκεκριμένο τρόπο; Ακολουθείτε κάποια ειδική διαδικασία ή τελετουργία; Επιλέγετε συγκεκριμένη μουσική κατά την γραφή ή την ανάγνωση; Γενικότερες μουσικές προτιμήσεις;

Κάθομαι μπροστά στον υπολογιστή, το ιδανικό είναι να κάτσει και η γάτα μου η Ηλιαχτίδα δίπλα, πράγμα όμως που δεν συμβαίνει πάντα, αφού πολλές φορές αυτή θέλει να παίξει και κάνει και βαβούρα και με αποσπάει, αλλά γάτα είναι πώς θα γίνει; Τι έλεγα όμως; Α ναι! Κάθομαι στον υπολογιστή που λέτε, ανοίγω το word και ξεκινάω…βράδυ κατά κανόνα όλα αυτά, να υπάρχει και η ωραία, υγρή και μυστηριώδης ατμόσφαιρα έτσι; Μουσική φυσικά και παίζει, και εγώ δεν είμαι της άποψης να παίζει κάτι ουδέτερο χωρίς λόγια και τέτοια, μπορεί να ακούω και hardcoreσε φάση, ή να αφήνω ένα κομμάτι να επαναλαμβάνεται για ώρες…

Μουσικές προτιμήσεις…είναι πάρα πολλές, μια ζωή ολόκληρη θαλασσοπνίγομαι και σώζομαι στα βαθιά νερά της μουσικής, οπότε θα γράψω μερικά αγαπημένα συγκροτήματα και μουσικούς…οι Wipers πρώτα και πάνω απ’ όλα, οι Hüsker Dü, οι Gun Club, οι Cramps, οι Dead Moon, οι Joy Division, μοναχικές και μοναδικές περιπτώσεις μουσικών σαν τον Rowland S. Howard και τον Phil Shoenfelt, Robert Johnson, Howlin’ Wolf και γενικά το παλιό νέγρικο blues αλλά και το αγγλικό rhythm and blues, ο Townes Van Zandt, οι 16 Horsepower, οι Sonic’s Rendezvous Band και όλη εκείνη η φοβερή σκηνή των «σκληρών» του Detroit, οι Ramones και όλη η νεοϋορκέζικη σκηνή από τους Velvet κι έπειτα, οι Radio Birdman, οι Birthday Party, οι Sunnyboys και η αυστραλέζικη σκηνή των 70’s-80’s γενικά, αλλά και η σημερινή με μπάντες σαν τους Witch Hats τους Holy Soul και τους Greta Mob, οι Chocolate Watchband και όλες οι γκαραζόμπαντες των 60’s, ψυχεδέλεια, folk, οι Last Drive, οι Hydes, και για να μη σας κουράζω άλλο-αν και ωραία θα ήταν να συνεχίζαμε την κουβέντα μας για μουσική- θα δανειστώ –παραφράζοντάς την λίγο-μια φράση των τελευταίων για να κλείσω αυτήν την απάντηση…στη μουσική γενικά αλλά και στο rock and roll ειδικά, είμαι άπληστος.

Ποιες είναι οι σπουδές σας και πώς βιοπορίζεστε; Διαπιστώνετε κάποια εμφανή απορρόφηση των σπουδών και της εργασίας σας στη γραφή σας (π.χ στην θεματολογία ή τον τρόπο προσέγγισης);

Το όνειρό μου ήταν να σπουδάσω στην ανώτατη σχολή της ΕΚΠΑΠΕ, Εκμετάλλευση Πατρικής Περιουσίας δηλαδή, αλλά ατύχησα και βγήκα από φτωχά αρχίδια, όπως μου είχε πει μια φορά κάποιος εργάτης όταν σε τρυφερή ηλικία πήγα ένα καλοκαίρι να δουλέψω σε φάμπρικα, οπότε σπούδασα κάτι ψιλά δημοσιογραφία, και όταν ναυάγησε και το όνειρο να γίνω rock and roll star και να πεθάνω πάμπλουτος από υπερβολική δόση στην πισίνα μου, ξεκίνησα κι έκανα ένα κάρο κι άλλο ένα δουλειές –θέλω να το τονίσω αυτό με τα δύο κάρα, γιατί ενισχύει το λαϊκό μου προφίλ, και είναι εκλογικό το κλίμα- από σερβιτόρος, μπάρμαν, ψητάς, DJ, σιδεράς, αφισοκολλητής, συντάκτης περιοδικού και εφημερίδας, πωλητής μαϊμού CD-DVD, αγρότης, υπάλληλος σε δισκάδικο, φωτογράφος γάμων, πωλητής σπέρματος, και άλλα πολλά ώσπου αν και φύσει και θέσει Λουδίτης, κατέληξα να πληρώνω το νοίκι μου παλεύοντας με τα μηχανήματα του διαβόλου, μέσα από τα οποία διαβάζετε και ’σεις αυτές τις γραμμές.

Τώρα, απ’ όλα αυτά σίγουρα, έστω και ασυνείδητα, κάτι θα έχει περάσει μέσα στα γραπτά, δε μπορεί ρε παιδί μου, τόση αναισθησία πια;

Γράψατε ποτέ ποίηση – κι αν όχι, για ποιο λόγο;

Έγραψα κυρίως λίγο παλιότερα, μερικά από αυτά που έχω γράψει υπάρχουν και στο βιβλίο, πλέον γράφω κάτι σαν «πεζοποίηση», με τελικό στόχο να καταλήξω στην οριστική πεζοδρόμηση. Επίσης θα στρώσω καινούργια άσφαλτο σε όλους τους δρόμους του χωριού, ψηφίστε με!

Αν είχατε σήμερα την πρόταση να γράψετε μια μονογραφία – παρουσίαση κάποιου προσώπου της λογοτεχνίας ή γενικότερα ποιο θα επιλέγατε;  

Αν είχα τα προσόντα θα επέλεγα μάλλον κάποιον αγαπημένο που συνδυάζει περιπετειώδη γραφή και ζωή, όπως ο Joseph Conrad, ο William Burroughs ή ο Blaise Cendrars.

Τι γράφετε τώρα;

Εκτός από τις καθιερωμένες αναρτήσεις στο orphan drugs blog, και τις αφιερώσεις μαζί με τα αυτόγραφα που μου ζητούν οι πολυάριθμοι φανατικοί και εκδηλωτικοί θαυμαστές, γράφω και πολλά e-mails αυτόν τον καιρό, από τότε που βγήκε το βιβλίο δηλαδή, σε γνωστούς και αγνώστους, σε σημείο να αρχίσω να αναρωτιέμαι αν έχω γίνει δημοσιοσχεσίτης…

Πάντως, κρατάω και καμιά σημείωση για ένα επόμενο βιβλίο που έχω στο μυαλό, όπως και για την αυτοβιογραφία μου που έχει ζητηθεί από ουκ ολίγους εκδοτικούς οίκους, και την οποία τη γράφει ο μάνατζέρ μου βασικά, αλλά εγώ θα πρέπει να βάλω την τελική πινελιά!

Περί ανάγνωσης

Αγαπημένοι σας παλαιότεροι και σύγχρονοι συγγραφείς.

Εκτός από τους τρεις που ανέφερα παραπάνω, δηλαδή τον Conrad τον Burroughs και τον Cendrars, τι να σας πω… κλασικά πράματα… Shakespeare, R.L.Stevenson, Becket, Ambrose Bierce, Chandler, Camus, Pynchon, Faulkner, Langston Hughes, Caldwell, Céline, Paul Bowles, Melville, Rimbaud, B. Traven, Salinger, Jim και Hunter Thompson, Capote, Nelson Algren, Arthur Cravan, Thoreau, London, Koltès, Dostoyevsky, Γονατάς, Καββαδίας, Καζαντζάκης, Παπαδιαμάντης, Λεωνίδας Χρηστάκης και άλλοι πολλοί, γιατί και στα βιβλία έχω μια απληστία επίσης.

Αγαπημένα σας παλαιότερα και σύγχρονα βιβλία.

Ταξίδι στην άκρη της νύχτας του Céline, Οι πόλεις της κόκκινης νύχτας του Burroughs, Η νύχτα μόλις πριν από τα δάση του Koltès, (πολλή νύχτα έπεσε όμως, ας βάλω και τίποτε άλλο μπας και ξημερώσουμε), Μια εποχή στην κόλαση του Rimbaud, Το Ουράνιο τόξο της βαρύτητας του Pynchon, Η καρδιά του σκότους όπως και όλα του Conrad, Καλώς να πέσει του Paul Bowles, Καθώς Ψυχορραγώ του Faulkner, Χειρότερα κι από σκυλιά του Mingus, Άπαντα του Επίκουρου, Εκκλησιαστής…να μην επαναλαμβάνω τα περί απληστίας…

Σας έχει γοητεύσει κάποιος σύγχρονος νέος έλληνας λογοτέχνης;

Οι πρώτοι που μου έρχονται στο νου είναι ο Γιάννης Ζελιαναίος και ο Λεωνίδας Βασιλειάδης που με τιμούν με την φιλία τους, ο Μπάμπης Αργυρίου που πέρα από το πολύ όμορφο βιβλίο του «Έχω όλους τους δίσκους τους», πιστεύω ότι είναι ο μοναδικός έλληνας μουσικογραφιάς του οποίου διάφορα κείμενα και δισκοκριτικές θα μπορούσαν να σταθούν σε μια έντυπη έκδοση με τη μορφή βιβλίου, ο Αιμόφιλος Τ. Ινφλουέντζας, ο αείμνηστος Χάρης Λύτας, ο Δημήτρης Τσιρώνης που διάβασα πρόσφατα…

Αγαπημένος ή/και ζηλευτός λογοτεχνικός χαρακτήρας.

Dr. Benway, Philip Marlowe, Pig Bodine, Kurtz, Captain Ahab, Dr. Gonzo, Spud…

Αγαπημένο σας ελληνικό λογοτεχνικό περιοδικό, «ενεργό» ή μη; Κάποιες λέξεις για τον λόγο της προτίμησης;

Λογοτεχνικά περιοδικά δεν διαβάζω και πολύ για τον απλό λόγο ότι με τα λιγοστά χρήματα που μου περισσεύουν προτιμώ να πάω κατευθείαν στην πηγή, να αγοράσω κάποιο βιβλίο δηλαδή. Πάντως, το αγαπημένο μου περιοδικό όλων των εποχών είναι το Rollin Under–που ήταν σε μερικές σελίδες του και λογοτεχνικό- και από τα ενεργά μου αρέσει πολύ το Straw Dogs, που επίσης είναι σε αρκετές σελίδες του λογοτεχνικό, αλλά και μουσικό, και αποπνέει από την πλευρά των παιδιών που το βγάζουν μία αφοσίωση και μία αγάπη που μου θυμίζει «φανζινικές» εποχές. Α! επίσης γράφει εκεί και η μεγαλειότης μου καμιά φορά.

Τι διαβάζετε αυτό τον καιρό;

Τελευταία βιβλία στα ράφι με τα άρτι διαβασμένα είναι το MaoII του Don DeLillo και Ο Παν του Knut Hamsun.

Διαβάζετε λογοτεχνικές παρουσιάσεις και κριτικές; Έντυπες ή ηλεκτρονικές; Κάποια ιδιαίτερη προτίμηση στις μεν ή (και) στις δε;

Διαβάζω, βασικά ηλεκτρονικές για τον λόγο που έγραψα στην προ-προηγούμενη ερώτηση. Διαβάζω επίσης και αρκετές δισκοκριτικές.

Θα μας γράψετε κάποια ανάγνωση σε αστικό ή υπεραστικό μεταφορικό μέσο που θυμάστε ιδιαίτερα;  [μέσο – διαδρομή – βιβλίο – λόγος μνήμης]

Σκαλίζοντας την ασθενή, ομολογουμένως, μνήμη μου, φέρνω στο νου το πρώτο καλοκαιρινό ταξίδι στα νησιά με σλίπιν μπαγκ που έκανα στην εφηβεία, όπου διάβαζα σε τρένα και βαπόρια το On the road και φαντασιωνόμουν ο αγαθός –γι’ αυτό είναι ωραία τα νιάτα- ότι είμαι κάτι σαν τον Dean Moriarty…

Περί αδιακρισίας

Παρακολουθείτε σύγχρονο κινηματογράφο ή θέατρο; Σας γοήτευσε ή σας ενέπνευσε κάποιος σκηνοθέτης, ταινία, θεατρική σκηνή;

Δεν πηγαίνω ούτε στον κινηματογράφο ούτε στο θέατρο, από θεάματα μόνο συναυλίες παρακολουθώ. Τώρα, για σύγχρονες ταινίες βλέπω ό,τι μου γράφουν οι φίλοι μου, πέφτω και σε καμιά καλή πού και πού, αλλά οι σκηνοθέτες και οι ταινίες που με έχουν γοητεύσει έρχονται κατά κανόνα από το βαθύ παρελθόν…Ταινίες σαν το Cool Hand Luke του Rosenberg, το Κάποτε στην Αμερική του Leone (όπως και όλες οι άλλες ταινίες του), το Fat City του Huston, οι παλιές του Scorsese, το La Haine, το Fear and Loathing in Las Vegas…Από πιο νέους μ’ αρέσουν οι ταινίες του John Hillcoat (Ghosts…of the Civil Dead, The Proposition, The Road)…μ’ άρεσε και η τελευταία των Coen. Α! Μου αρέσουν πολύ και όλες οι ταινίες του Γραμματικού.

Οι εμπειρίες σας από το διαδικτυώνεσθαι;

Είμαστε όλοι μια ωραία ατμόσφαιρα.

Αν κάποιος σας χάριζε την αιώνια νιότη με αντίτιμο την απώλεια της συγγραφικής ή αναγνωστικής σας ιδιότητας, θα δεχόσασταν τη συναλλαγή;

«Ό,τι γεννιέται, αξίζει κιόλας να χαθεί».

Κάποια ερώτηση που θα θέλατε να σας κάνουμε μα σας απογοητεύσαμε; Απαντήστε την!

Don’t ask me to move a mountain
Don’t ask me to swim your sea
Don’t think that I am a tower of strength
Don’t lean too much on me

Ask me to be tender
Ask me to be truth
Ask me for all the love I have
I’ll give it all to you

I ain’t no miracle worker
I ain’t no miracle man
I do the best that I can

Στις εικόνες: R.L. Stevenson, Blaise Cendrars, Paul Bowles, Robert Johnson, Nelson Algren, Hunter Thompson, William Burroughs, B. Traven, Charles Mingus, Joseph Conrad, Langston Hughes, Jack London, Rollin Under 4.

Θα μας συνοδεύσετε ως την θύρα του τελευταίου σας βιβλίου;

Πρόκειται για τη μετάφραση, από τα αγγλικά, μιας ανθολογίας ποιημάτων της Λιθουανής ποιήτριας Γιανινά Ντεκουτίτε (εκδόσεις Περισπωμένη, Νοέμβριος 2013). Τη γνωριμία μου με το έργο της συγκεκριμένης ποιήτριας την περιγράφω διεξοδικά στο επίμετρο του βιβλίου. Τα ποιήματα της Ντεκουτίτε με συγκλόνισαν, μολονότι δεν τα γνώρισα στη γλώσσα του πρωτοτύπου. Η ποίησή της, σύμφωνα με τον Ρέμβιντας Σίλμπαγιορις, είναι μια ποίηση αλλαγών και μεταμορφώσεων. Η Ντεκουτίτε τρέφει μια ακατανίκητη ορμή για ένα είδος ώσμωσης με τα τοπία της πατρίδας της, με τους δρόμους, με τα αντικείμενα, με την ανάγκη να μετατραπεί σ’ εκείνο που ο καθένας βλέπει και αισθάνεται ολόγυρά του, ανοιχτός «ως το απώτατο νεύρο». Ταπεινά πιστεύω ότι η ποίηση της Ντεκουτίτε άξιζε να γίνει γνωστή στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό.

Θα μπορούσαμε να έχουμε μια μικρή παρουσίαση – εισαγωγή στο κάθε σας βιβλίο χωριστά ή για όσα κρίνετε (είτε σε μορφή επιγραμματικής παρουσίασης, είτε γράφοντας για το πότε, πώς, υπό ποιες συνθήκες και ποιους πόθους συνεγράφησαν);

Το πρώτο μου βιβλίο είναι μια συλλογή ποιημάτων, με τον τίτλο «Η Φοινικιά» (εκδόσεις Γαβριηλίδης, 2005). Απαρτίζεται από επτά ενότητες, οι οποίες θα μπορούσαν κάλλιστα να περιληφθούν σε τρία ή τέσσερα ξεχωριστά βιβλία. Η «Φοινικιά» περιλαμβάνει ποιήματα διαφορετικής τεχνοτροπίας και ύφους, που γράφτηκαν στη διάρκεια δεκαπέντε χρόνων. Στη συλλογή δεσπόζει θεματικά η φύση και θα μπορούσα να υποστηρίξω ότι τα περισσότερα ποιήματα ανήκουν στην κατηγορία που ο Ελύτης ονόμασε «πρισματική ποίηση».

Το δεύτερο βιβλίο μου είναι η μετάφραση, από τα ρωσικά, του περίφημου πεζογραφήματος του Όσιπ Μαντελστάμ «Ταξίδι στην Αρμενία» (Ίνδικτος, 2007). Αφιερώθηκα ολοκληρωτικά στη συγκεκριμένη μετάφραση, για δύο χρόνια. Εκ των υστέρων κατάλαβα, με δεδομένο το επίπεδο των ρωσικών μου, ότι είχα κάνει μια τρέλα, συνειδητοποιώντας τις μεταφραστικές απαιτήσεις του κειμένου. Ωστόσο, πιστεύω ότι το αποτέλεσμα δικαιώνει τελικά την προσπάθειά μου.

Το τρίτο μου βιβλίο είναι η ποιητική συλλογή «Σημείο Πετρούπολης» (Πλανόδιον, 2011). Η συλλογή γράφτηκε με αφορμή δύο επισκέψεις μου στην Αγία Πετρούπολη, το 2005. Ο τόπος, η συγκεκριμένη πόλη, συνιστούν ένα συγγραφικό πρόσχημα, για κάτι που νομίζω αφορά μόνο το πνεύμα και το ήθος της ελληνικής γλώσσας. Η συλλογή μπορεί να χαρακτηριστεί ως αυτό που οι Ρώσοι ονομάζουν Ποίημα (Ποέμα), και αφορά τη συγγραφή μιας ποιητικής ενότητας με αυστηρό θεματικό πυρήνα.

Ποιος είναι ο προσφιλέστερός σας τρόπος συγγραφής; Πώς και πού παγιδεύετε τις ιδέες σας;

Τα ποιήματα «έρχονται» σε μένα, όπως θα έλεγε η Αχμάτοβα, με δύο συνήθως τρόπους. Η πρώτη περίπτωση χαρακτηρίζεται από το γεγονός ότι επιθυμώ να μιλήσω για ένα ορισμένο θέμα, και για να το πετύχω πρέπει να συγκεντρωθώ πάνω από το λευκό χαρτί δίχως να έχει υπάρξει ένα ισχυρό αρχικό ερέθισμα για όσα θέλω να πω. Τον τρόπο αυτό τον χαρακτηρίζω περισσότερο νοητικό, και συνήθως δεν οδηγεί σε καλά αποτελέσματα, εκτός εάν επακολουθήσει συστηματική εργασία σε σχέση με ό,τι επιθυμώ να γράψω. Η δεύτερη περίπτωση, που είναι και η πιο παραγωγική, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως «ιμπρεσσιονιστική», όταν μια έντονη εικόνα, ένας λεκτικός ρυθμός που σχηματίζεται ανεξήγητα μέσα μου, αφού αναπτυχθούν, δομούνται σε κάτι ευρύτερο και πιο συνεκτικό. Για να θυμηθούμε και πάλι τον Ελύτη, η δεύτερη αυτή περίπτωση μπορεί να χαρακτηριστεί ως «η ανάπτυξη μιας στιγμής».

Εργάζεστε με συγκεκριμένο τρόπο; Ακολουθείτε κάποια ειδική διαδικασία ή τελετουργία; Επιλέγετε συγκεκριμένη μουσική κατά την γραφή ή την ανάγνωση; Γενικότερες μουσικές προτιμήσεις;

Δεν υπάρχει κάποιος συγκεκριμένος τρόπος εργασίας. Ένα ήσυχο γραφειάκι αρκεί. Το σίγουρο είναι ότι ποτέ δεν ακούγεται μουσική υπόκρουση όταν γράφω. Επειδή είμαι άνθρωπος που συγκεντρώνεται και δίνει βάση στα πράγματα, θεωρώ ότι, στη συγκεκριμένη περίπτωση, δυο καρπούζια σ’ ένα χέρι δεν χωράνε. Είτε θα γράφεις και θα διαβάζεις, είτε θ’ ακούς μουσική. Προσωπικά δεν μπορώ να πράξω και τα δύο μαζί. Σε ό,τι αφορά τις μουσικές μου προτιμήσεις, μου αρέσει οτιδήποτε σχετίζεται με την ορχηστρική μουσική από την κλασική περίοδο και έπειτα, καθώς και οτιδήποτε περικλείει τον αυτοσχεδιασμό μέσα του (τζάζ, παραδοσιακή μουσική κ.λπ.). Απεχθάνομαι εντελώς την όπερα (με εξαίρεση δυο τρεις ρωσικές όπερες), την οποία θεωρώ ως μη-ανθρώπινο είδος τέχνης. Μου προξενεί απέραντη δυσφορία η ακρόασή της, και η απαρέσκεια τούτη εδράζεται επί μιας σχεδόν οργανικής, βιολογικής βάσης, όπως όταν κάποιος έχει δυσανεξία στη λακτόζη ή είναι αλλεργικός σε μια ουσία. Αντιθέτως, μπορώ ν’ ακούσω με ευχαρίστηση οπερέτα.

Έχετε γράψει σε τόπους εκτός του γραφείου σας/σπιτιού σας;

Έχω γράψει κείμενα πάρα πολλές φορές εκτός γραφείου και σπιτιού, κατά κόρον δε τα τελευταία χρόνια: αίθουσες αναμονής αεροδρομίων, μεταφορικά μέσα εν γένει, ξενοδοχεία, καφετέριες… Φυσικά, όλα αυτά είναι πρώτες γραφές και σημειώσεις οι οποίες υπόκεινται πάντοτε σε περαιτέρω, εργώδη επεξεργασία εν οίκω.

Αν είχατε σήμερα την πρόταση να γράψετε μια μονογραφία – παρουσίαση κάποιου προσώπου της λογοτεχνίας ή γενικότερα ποιο θα επιλέγατε;

Αναμφισβήτητα και δίχως δεύτερη σκέψη θα ήθελα να γράψω για την ποιήτρια Θεώνη Κοτίνη. Θεωρώ ότι, ανεξαρτήτως γενιάς, είναι η πιο σπουδαία ποιητική φωνή των ημερών μας. Πιστεύω επίσης ότι πρέπει να τιμούμε το έργο των ποιητών όταν οι στίχοι τους είναι ακόμα ζεστοί, όπως θα έλεγε και ο Σεφέρης, και όχι όταν το έργο τους έχει βρει με τα χρόνια την αποδοχή που του αξίζει από το κοινό. Για να το πω και με τα λόγια του Γιάννη Βαρβέρη, «πρέπει να επισκεπτόμαστε τους επιζώντες ποιητές/ αν μάλιστα τυχαίνει να μένουμε στη ίδια πόλη». Πάντως, και χωρίς πρόταση από κάποιον τρίτο, έχω σκοπό να γράψω για την Θεώνη Κοτίνη και ευελπιστώ να βρω τη δύναμη να το πράξω σύντομα.

Γράψατε ποτέ πεζογραφία – κι αν όχι, για ποιο λόγο;

Έχω γράψει πεζογραφία, αρκετά χρόνια πριν. Μεταξύ άλλων ένα διήγημα που ονομάζεται «Ο μεγάλος ελκυστής», καθώς και ένα κείμενο που καταπιάνεται με τη βιογραφία μου αλλά και την ιστορία των προγόνων μου, ιδωμένες αμφότερες υπό το πρίσμα ορισμένων αστρονομικών δεδομένων. Το έργο αυτό φέρει τον τίτλο «Μικρή Αστρολογία». Έχω γράψει επίσης ένα θεατρικό έργο, με τη μορφή, το εύρος και το ύφος των θεατρικών έργων του Τσέχωφ. Από όλα αυτά έχω σκοπό να επεξεργαστώ τη «Μικρή Αστρολογία», με απώτερο σκοπό τη μελλοντική έκδοσή της.

Περί ανάγνωσης

Αγαπημένοι σας παλαιότεροι και σύγχρονοι συγγραφείς.

Νίκος Καζαντζάκης, Δημήτρης Χατζής, Α. Παπαδιαμάντης, Γ. Βυζιηνός, Ο. Ελύτης, Δ. Παπαδίτσας, Αλέξανδρος Μπάρας, Θεώνη Κοτίνη, Αντών Τσέχωφ, Πρίμο Λέβι, Γιοχάννες Μπομπρόφσκι, Έμιλυ Ντίκινσον, Όσιπ Μαντελστάμ, Αρσένι Ταρκόφσκι, Νικολάι Γκουμιλιώφ, Μαρίνα Τσβετάγιεβα, Όλγα Σεντακόβα.

Αγαπημένα σας παλαιότερα και σύγχρονα βιβλία.

«Το διπλό βιβλίο», του Δ. Χατζή, όλη η αλληλογραφία του Ν. Καζαντζάκη, το «Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος», του Πρίμο Λέβι, τα «Ελεγεία της Οξώπετρας», του Ο. Ελύτη καθώς και ένα πλήθος βιβλίων που σχετίζονται με την Αστρονομία, τη Βιολογία, τη Μηχανική της Πτήσης και με τις θετικές εν γένει επιστήμες.

Αγαπημένα σας διηγήματα.

«Η νήσος άνυδρος», του Δ. Χατζή, «Αι συνέπειαι της παλαιάς ιστορίας», του Γ. Βυζιηνού, «Όλια, μια ψυχούλα», του Α. Τσέχωφ, «Ανάλαφρη αναπνοή», του Ιβάν Μπούνιν, «Στο Παρίσι», του Ιβάν Μπούνιν.

Σας έχει γοητεύσει κάποιος σύγχρονος νέος έλληνας λογοτέχνης;

Θα επιμείνω στη Θεώνη Κοτίνη.

Αγαπημένος ή/και ζηλευτός λογοτεχνικός χαρακτήρας.

Αν και δεν είμαι λάτρης των πεζογραφημάτων, ακόμα και όταν αυτά είναι αναγνωρισμένη αξίας και προέρχονται από τους αγαπημένους μου Ρώσους, θα έλεγα ότι βρίσκω έναν βαθμό ταύτισης με τον πρίγκιπα Μίσκιν. Το γεγονός αυτό με έχει κάνει και να αγαπήσω τον συγκεκριμένο ήρωα.

Αγαπημένο σας ελληνικό λογοτεχνικό περιοδικό, «ενεργό» ή μη; Κάποιες λέξεις για τον λόγο της προτίμησης;

Το «Πλανόδιον» και η «Ποίηση». Και τα δύο δεν είναι πλέον «ενεργά». Η προτίμησή μου για το πρώτο σχετίζεται κυρίως με το γεγονός ότι το συγκεκριμένο περιοδικό το χαρακτήριζε μια ανεξαρτησία σε σχέση με τις επικρατούσες τάσεις και γνώμες του καθιερωμένου λογοτεχνικού σιναφιού. Το δεύτερο το αγαπούσα διότι ήταν το μοναδικό που είχε ως θεματική του καθαρά την ποίηση. Σε ό,τι αφορά το «Πλανόδιον», είμαι σίγουρος ότι οι συνεχιστές του, το «Νέο Πλανόδιον» δηλαδή, θα ακολουθήσουν την ίδια ανεξάρτητη πορεία με αυτή του μητρικού περιοδικού. Πάντως, στο σημείο αυτό θα ήθελα να τονίσω ότι το πιο αγαπημένο μου περιοδικό, επί σειρά ετών, δεν ήταν λογοτεχνικό αλλά σχετιζόταν με την επιστήμη της Αστρονομίας. Πρόκειται για το αμερικανικό «Astronomy», το οποίο με βοηθούσε να παρατηρώ τον ουρανό και κάλυπτε ένα μεγάλο μέρος των θεωρητικών ενδιαφερόντων μου σε σχέση με την Αστρονομία. Ήμουν τόσο παθιασμένος με το συγκεκριμένο περιοδικό που έλεγα, αστειευόμενος, στον εαυτό μου και στους φίλους μου ότι το μόνο που θα επιθυμούσα όταν πεθάνω ήταν να σηκώνομαι μια φορά τον μήνα από τον τάφο μου και να πηγαίνω ώς το κοντινότερο περίπτερο για το Astronomy!

Διαβάζετε λογοτεχνικές παρουσιάσεις και κριτικές; Έντυπες ή ηλεκτρονικές; Κάποια ιδιαίτερη προτίμηση στις μεν ή (και) στις δε;

Τις διαβάζω, με τη διαπίστωση και την πίκρα ότι δεν διαθέτουν το κριτικό πνεύμα που θα έπρεπε να τις διακρίνει. Είναι συνήθως παρουσιάσεις και κείμενα κατάλληλα για ένα οποιοδήποτε άλλο υλικό προϊόν ή εμπόρευμα, όχι όμως για έργα του πνευματικού πεδίου που ονομάζεται ποίηση ή πεζογραφία.

Θα μας γράψετε κάποια ανάγνωση σε αστικό ή υπεραστικό μεταφορικό μέσο που θυμάστε ιδιαίτερα;  [μέσο – διαδρομή – βιβλίο – λόγος μνήμης]

Όλες οι αναγνώσεις των Ρώσων ποιητών (κυρίως της Μαρίνας Τσβετάγιεβα), που πραγματοποίησα στην πτήση Αθήνα-Βρυξέλλες-Αθήνα, επί μία δεκαετία περίπου, αρχής γενομένης το 1999. Ο λόγος που θυμάμαι έντονα αυτές τις αναγνώσεις είναι ότι την περίοδο εκείνη βρισκόμουν στο μέγιστο της αναγνωστικής μου πρόσληψης. Ό,τι διάβαζα δηλαδή χωνευόταν τάχιστα και πολύ παραγωγικά μέσα μου. Η περίοδος αυτή έχει πλέον πάψει να υφίσταται για μένα. Κάποτε θα ήθελα να γράψω ένα κείμενο που θα το ονόμαζα «Η Κοινωνιολογία της πτήσης Αθήνα-Βρυξέλλες», στο οποίο θα τόνιζα, μεταξύ άλλων, το γεγονός ότι όλα αυτά τα χρόνια δεν συνάντησα ούτε έναν άνθρωπο μέσα στο αεροπλάνο της συγκεκριμένης πτήσης που να διάβαζε κάποιο σοβαρό βιβλίο. Φαίνεται πως οι άνθρωποι που έχουν την τύχη της χώρας μας στα χέρια τους περί πολλά τυρβάζουν, αγνοώντας τα σημαντικότερα.

Περί μετάφρασης

Διακονείτε το κοπιώδες έργο της μετάφρασης. Εργάζεστε με συγκεκριμένο τρόπο; Τι είδους σχέση συνδέει τον μεταφραστή και τον συγγραφέα που ο πρώτος μεταφράζει;

Ο τρόπος μου δεν διαφέρει από αυτόν της συγγραφής των ποιημάτων. Εννοώ ότι το μόνο που χρειάζομαι είναι ένα ήσυχο γραφειάκι, συγκέντρωση και μεθοδικότητα. Η μετάφραση από τα ρωσικά χρήζει περισσότερης οργάνωσης, καθώς, όπως έχω εξηγήσει αλλού, υπάρχουν προσώρας ελάχιστα βοηθήματα για έναν που θέλει να μεταφράσει τα ρωσικά στην ελληνική γλώσσα. Όσο για τη σχέση μεταξύ μεταφραστή και μεταφραζόμενου συγγραφέα, η μόνη λέξη που μπορεί να την χαρακτηρίσει είναι η αγάπη. Αγάπη για το έργο τού προς μετάφραση συγγραφέα, αγάπη για τα γραπτά του.

Από τις μεταφράσεις σας ποια σας δυσκόλεψε περισσότερο και ποια σας πρόσφερε τις μεγαλύτερες ηδονές;

Σίγουρα η πιο δύσκολη μετάφραση με την οποία καταπιάστηκα ήταν το «Ταξίδι στην Αρμενία», του Όσιπ Μαντελστάμ. Συμπληρωματικά, σε σχέση με τα όσα ανέφερα παραπάνω, πρόκειται για ένα κείμενο εξαιρετικής δυσκολίας, ακόμα και για όσους έχουν τα ρωσικά ως μητρική τους γλώσσα. Για τον λόγο αυτό, τη μεγαλύτερη χαρά μεταφράζοντας (για να μην χρησιμοποιήσω τον όρο ηδονή) την ένιωσα με τη μετάφραση του συγκεκριμένου έργου, διότι ήταν μια χαρά που προήλθε μέσα από μια μεγάλη δυσκολία.

Μπορείτε να μας μιλήσετε και για τα υπόλοιπα βιβλία που μεταφράσατε (ή όσα επιθυμείτε); Για την μεταφραστική τους εμπειρία, τις ηδονές, τις απομαγεύσεις τους.

Θα ήθελα να επισημάνω ότι οι υπόλοιπες μεταφράσεις μου δεν έχουν περιβληθεί τον τύπο του βιβλίου, δηλαδή, πρόκειται για δημοσιεύσεις σε περιοδικά, έντυπα και ηλεκτρονικά. Έτσι λοιπόν, έχω μεταφράσει από τα ρωσικά τα εξής: τον ποιητικό κύκλο «Αϋπνία», της Μαρίνας Τσβετάγιεβα, ο οποίος δημοσιεύτηκε, συνοδευόμενος από επίμετρο, στο έκτο τεύχος του περιοδικού «Ποιητική», τον ποιητικό κύκλο «Κινέζικο οδοιπορικό», της σύγχρονης ρωσίδας ποιήτριας Όλγας Σεντακόβα, ο οποίος δημοσιεύτηκε στο έβδομο τεύχος του ιδίου περιοδικού καθώς και μεταφράσεις μικρών διηγημάτων Ρώσων συγγραφέων, οι οποίες αναρτήθηκαν στο ιστολόγιο «Ιστορίες Μπονζάι», του Γιάννη Πατίλη.

Υπάρχουν συγκεκριμένοι συγγραφείς με τη μετάφραση των οποίων θα επιθυμούσατε να αναμετρηθείτε;

Θα ήθελα να βρω τον τρόπο και τη δύναμη να συνεχίσω τη μετάφραση έργων του Όσιπ Μαντελστάμ και της Όλγας Σεντακόβα. Σε σχέση με τον πρώτο, έχω ήδη αρχίσει από καιρό τη μετάφραση του πεζογραφικού-βιογραφικού του έργου, που περιλαμβάνεται στο βιβλίο «Ο θόρυβος του καιρού». Επίσης, επιθυμώ να ολοκληρώσω τη μετάφραση πενήντα ποιημάτων της Όλγας Σεντακόβα, τα οποία περιλαμβάνονται στην ποιητική ενότητα «Παλιά τραγούδια». Και οι δύο προαναφερόμενες μεταφραστικές απόπειρες τελούν, για την ώρα, υπό αναστολή.

Περί αδιακρισίας

Ορισμένα τελικά σχόλια

Ας θεωρηθούν τα παρακάτω σχόλια ως απάντηση στην ερώτηση που θα ήθελα να μου κάνουν και δεν έγινε. Θα ήθελα να επισημάνω λοιπόν ότι στο ανωτέρω ερωτηματολόγιο απάντησα ως εάν να ήμουν ένας εν ενεργεία συγγραφέας και μεταφραστής. Πράγμα που διόλου δεν ανταποκρίνεται στην αλήθεια, καθώς η διαδικασία της συγγραφής και της μετάφρασης έχει ανασταλεί για μένα, όπως προείπα, εδώ και αρκετό καιρό – ήδη από το 2008. Θα μπορούσε η συγκεκριμένη κατάσταση να ονομαστεί ποιητική ή συγγραφική σιγή. Το δέχομαι, και δεν γνωρίζω εάν θα επανακτήσω ξανά τη σωματική και ψυχική δύναμη που θα με επαναφέρουν ξανά στον χώρο της ποίησης ή της μετάφρασης. Θα ήθελα επίσης να τονίσω ότι το κύριο μέλημα της ζωής μου είναι η διατήρηση της σχέσης μου με την ομορφιά και τίποτε παραπάνω. Οι τρόποι με τους οποίους θα συνεχίσω να προσεγγίζω την ομορφιά δεν έχουν πλέον σημασία για μένα. Θα μπορούσαν να είναι, επί παραδείγματι, τα αεροπλάνα, τα αερομοντέλα και το φαινόμενο της πτήσης καθεαυτό, πράγματα και διαδικασίες στις οποίες ενεπλάκην όλο το πρόσφατο παρελθόν με πολύ μεγάλο ενδιαφέρον. Τον τελευταίο καιρό έχω επανακτήσει το ενδιαφέρον μου για τη ζωγραφική (ακουαρέλες), την οποία δεν σκοπεύω να εγκαταλείψω. Επίσης, σκοπεύω να συνεχίσω να ασχολούμαι με πράγματα που με ενδιέφεραν ανέκαθεν: τις περσικές μινιατούρες, τις ινδικές μινιατούρες, την τέχνη της Αρμενίας (λόγω καταγωγής), την ιαπωνική και κινεζική τέχνη και την τέχνη της Ανατολής γενικότερα. Θα συνεχίσω να αισθάνομαι, δυστυχώς, ως ένας άνθρωπος εκτός τόπου και καιρού, ο οποίος δεν δύναται να ασχοληθεί, φαινομενικά τουλάχιστον, με τα τρέχοντα πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά ζητήματα της χώρας του, αλλά παραδόξως τον ενδιαφέρουν πολύ έντονα, για παράδειγμα, ο τρόπος με τον οποίο οι Γιαπωνέζοι φυλάσσουν μέσα σε μικρά κλουβάκια γρύλους ή πυγολαμπίδες. Όλα αυτά διόλου δεν χαρακτηρίζονται από το στοιχείο του εξωτισμού, αλλά συνιστούν βαθύτατη ψυχική μου ανάγκη. Εάν υφίσταται ένα πνευματικό ζήτημα σήμερα για μένα, τότε αυτό θα μπορούσε να συνοψιστεί ως εξής: πώς θα μπορέσω να διατηρήσω τη σχέση μου με την ομορφιά, ζώντας στην Ελλάδα και μιλώντας την ελληνική γλώσσα, όταν οι αναφορές και τα ενδιαφέροντά μου βρίσκονται ολωσδιόλου εκτός Ελλάδας, και συγκεκριμένα στον γεωγραφικό και πνευματικό χώρο της Ανατολής. Τα ελάχιστα αυτά λόγια ελπίζω ότι καλύπτουν, ενδεχομένως, ορισμένα κενά που φάνηκαν να χαίνουν σε όλες τις προηγούμενες απαντήσεις μου. Με τούτα και με κείνα, ήρθε νομίζω η στιγμή να ευχαριστήσω τον οικοδεσπότη του Πανδοχείου για την φιλοξενία του.

Στις εικόνες: Arseny Tarkovsky, Nikolay Gumilev, Olga Sedakova, Osip Mandelstam, Αλέξανδρος Μπάρας, Janina Degutytė, Ivan Bunin, Marina Tsvetaeva, Emily Dickinson, Johannes Bobrowski.

Ελάχιστα λόγια για το αλησμόνητο Ταξίδι στην Αρμενία εδώ.