Στα σωθικά του μοντέρνου γερμανικού μεσαίωνα
Από τους πλέον μαχητικούς, στρατευμένους και πολυδιαβασμένους δημοσιογράφους στον κόσμο ο Βάλραφ (γενν. 1942) εφαρμόζει μια μέθοδο που σχεδόν έχει ταυτιστεί με το όνομά του: προκειμένου να ζήσει από πρώτο χέρι τις καταστάσεις που επιθυμεί να καταγγείλει, γίνεται κομμάτι τους, ως θύμα τους. Μεταμφιέζεται, αποκτά ψεύτικα στοιχεία, αλλάζει «χαρακτήρα» και εισέρχεται χωρίς φόβο με πάθος στα στόματα των λύκων. Οι τίτλοι των βιβλίων του, πολλά από τα οποία αποτελούν συλλογές με ρεπορτάζ, είναι ενδεικτικοί: Σε χρειαζόμαστε: Εργάτης στις γερμανικές βιομηχανίες, 13 ανεπιθύμητα ρεπορτάζ, Εσείς εκεί πάνω, εμείς εκεί κάτω, Ο φασισμός δίπλα μας. Ο Βάλραφ ήρθε στην Ελλάδα τον Μάιο του 1974 και αλυσοδέθηκε στο Σύνταγμα διαμαρτυρόμενος για το δικτατορικό καθεστώς· συνελήφθη, δικάστηκε (με συνήγορο τον Γ.Α. Μαγκάκη) και φυλακίστηκε μέχρι την πτώση της χούντας. Ο Βάλραφ λαμβάνει κάθε βδομάδα γράμματα και e – mail από ολόκληρη τη Γερμανία στα οποία πάσης φύσεως εργαζόμενοι του εξιστορούν τα καψόνια που υφίστανται κάθε μέρα στη δουλειά τους, αδυνατώντας όμως να βγουν από την ανωνυμία τους.
Κάπως έτσι οδηγείται και στην μεγάλη αρτοποιία Gebr. Weinzheimer Brot που ανήκει στον όμιλο Lidl, στην κατηγορία των προμηθευτών τροφίμων σε τιμές προσφοράς. Η παράκλησή του να εργαστεί το πρώτο διάστημα δωρεάν γίνεται δεκτή με μεγάλη χαρά από τους υπεύθυνους, που συμφωνούν με χειραψία αλλά όχι με συμβόλαιο, και αμέσως εντάσσεται στους εργάτες που φουρνίζουν και συσκευάζουν προψημένα ψωμάκια σε σακούλα. Κάθε φορά που ακούγεται η εφιαλτική σειρήνα, οι εργάτες υποχρεούνται να κατεβάσουν τις καυτές λαμαρίνες από τον ιμάντα, ενώ τα καυτά ψωμάκια εκσφενδονίζονται προς κάθε κατεύθυνση· τα εγκαύματα αποτελούν μέρος της εργασιακής καθημερινότητας. Όταν ο ίδιος ο Βάλραφ τραυματίζεται, διαπιστώνει ότι το ντουλάπι των πρώτων βοηθειών δεν έχει ούτε τα στοιχειώδη, ενώ δεν του επιτρέπεται να πάει στο νοσοκομείο πριν το τέλος της βάρδιας.
Από τη στιγμή που το εργοστάσιο βρίσκεται στο έλεος του Lidl, δηλαδή του ενός αγοραστή μεγάλων ποσοτήτων, οι εργάτες εξαναγκάζονται να δουλεύουν αδιάκοπα επί δύο και τρεις εβδομάδες χωρίς ρεπό ή να στέλνονται στο σπίτι τους μέχρι νεωτέρας. Ο ιδιοκτήτης της επιχείρησης έχει καθιερώσει ένα αποδοτικό σύστημα ρουφιανιάς και επιτηρεί τους υπαλλήλους του μέσω ίντερνετ σε οποιαδήποτε γενιά του κόσμου· ενδεικτική είναι η επίπληξη από την κρεβατοκάμαρά του μια εργαζόμενη που φορούσε λάθος χρώμα παντελόνι εργασίας!
Η εμπειρία στις εταιρείες διαχείρισης τηλεφωνικών κλήσεων δεν τραυματίζει το σώμα αλλά τη συνείδηση. Εδώ ο Βάλραφ εισέρχεται στον επιβλητικό πύργο της Κολονίας Μέντια Παρκ, όπου έχουν εγκατασταθεί επιχειρήσεις με κλειστά χαρτιά και πλήρη ασυλία από το γερμανικό κράτος. Το συγκρότημα των γραφείων, χαρακτηριστικό παράδειγμα του θαυμαστού καινούργιου εργασιακού κόσμου. αποτελεί και την έδρα της CallOn, εταιρείας διαχείρισης τηλεφωνικών κλήσεων. Σε αυτά τα ορυχεία της νεότερης εποχής (ο χώρος περιλαμβάνει εκατό πόστα εργασίας με Η/Υ) χιλιάδες άνθρωποι δουλεύουν αόρατοι, στα κρυφά και εμπορεύονται πάσης φύσεως υπερτιμολογημένα και κατώτερης ποιότητας προϊόντα ή πληροφορούν για υποτιθέμενα κέρδη σε τυχερά παιχνίδια. Σε κάθε περίπτωση ο πελάτης βγαίνει πάντα εξαπατημένος.
Ένας επαγγελματίας πωλητής εξομολογείται στον συγγραφέα ότι προσφέρεται κάθε τόσο για πειραματόζωο σε φαρμακευτικές εταιρείες έναντι μικρών αμοιβών. Παρά το γεγονός ότι το τηλέφωνο δεν είναι οπτικό, ο ενδυματολογικός κώδικας είναι αυστηρός: απαγορεύονται τα τζιν και τα αθλητικά παπούτσια, καθώς, σύμφωνα με τον υπεύθυνο, το παρουσιαστικό μεταφέρεται στην εσωτερική στάση του πωλητή που αντιλαμβάνεται ο πελάτης. Ο ίδιος μάλιστα επιπλήττει τον Βάλραφ που σέβεται τις παρακλήσεις μιας κυρίας να μην επιμένει άλλο: όχι, έπρεπε να επιμείνει να την πείσει· η συνείδηση πρέπει να αφήνεται στο σπίτι.
Σε αυτή την πρώτη μέρα δουλειάς ενόχλησα συνολικά 80 ανθρώπους. Η λέξη «πελάτες» μού είναι δυσάρεστη, το σωστό θα ήταν «υποψήφια θύματα». Με κανέναν δεν έχω την αίσθηση πως του είναι επιθυμητό το τηλεφώνημα. Οι περισσότεροι θυμώνουν και νευριάζουν. Πολλοί σου δίνουν να καταλάβεις πως το να τους ενοχλούν διαρκώς με νέες τηλεφωνικές προσφορές τους φαίνεται σαν τηλεφωνική τρομοκρατία. Έχω σημειώσει κρυφά αρκετά τηλέφωνα. Την επόμενη μέρα παίρνω τους τηλεφωνικούς «πελάτες» της CallOn από το σπίτι και τους ρωτάω αν έχουν λάβει μέρος σε διαγωνισμό ή αν έχουν υπογράψει κάποια συγκατάθεση, όπου συμφωνούν ρητά με ένα τέτοιου είδους τηλεφώνημα. Όλοι ανεξαιρέτως απαντούν αρνητικά. Κανένας δεν είχε θελήσει να τους εξηγήσει «εκούσια ή συνειδητά», όπως απαιτεί η νομολογία. [Απάτη μέσω τηλεφώνου, σ. 107]
Επόμενη αποστολή τα Starbucks, ο δισεκατομμυριούχος κύριος μέτοχος των οποίων, εξακολουθεί να επιμένει πως για τους εργαζόμενους δεν είναι απλώς μια δουλειά αλλά ένα πάθος που μοιράζονται όλοι ως «συνεργάτες». Προφανώς μέσα στο πάθος εντάσσεται η πρόταση των υπευθύνων της βάρδιας προς τους υπαλλήλους να κοιμούνται σε δυο πολυθρόνες μέσα στο μαγαζί ώστε να είναι φρέσκοι την άλλη μέρα στη δουλειά, να μην πληρώνονται τις υπερδιπλάσιες υπερωρίες ή να ιεραρχούνται με βάση τις αφαιρέσεις πόντων (που προβλέπονται αν ο υπάλληλος δεν κοιτάξει τον πελάτη μέσα σε τρία δευτερόλεπτα από την ώρα που μπήκε, αν δεν του χαμογελάσει, αν αφήσει το συρτάρι της ταμειακής παραπάνω από τον καθορισμένο αριθμό δευτερολέπτων κλπ.). Διαφορετικές αλλά εξίσου απάνθρωπες, σχεδόν σαρκοβόρες συνθήκες συναντά και στο πιο φημισμένο γκουρμέ εστιατόριο τη Γερμανίας.
Ο Βάλραφ δεν περιορίζεται στον κόσμο της εργασίας αλλά παραμένει κυριολεκτικά στο δρόμο. Στην χώρα μοντέλο λοιπόν που διατείνεται πως είναι η Γερμανία τουλάχιστο 30.000 άνθρωποι δεν έχουν δική τους στέγη παρά ζουν και διανυκτερεύουν στο δρόμο ή κάποιες φορές σε «υπνοθήκες έκτακτης ανάγκης», κοινώς καταλύματα αστέγων. Ο συγγραφέας έμεινε μήνες σε τέτοια καταλύματα σε διάφορες γερμανικές πόλεις και κατέγραψε τις συγκλονιστικές ιστορίες των, κομψότερα ονομαζόμενων στην επίσημη γλώσσα, ανέστιων. Για το ανύπαρκτο γερμανικό κράτος «πρόνοιας» ακόμα και η έκτακτη ανάγκη έχει τους κανόνες της και η γραφειοκρατία κάνει ακόμα πιο δύσκολη τη ζωή των πολλαπλά καταφρονεμένων ανθρώπων. Ενδεικτικό παράδειγμα από το χωριό … Κοντέινερ στην Φρανκφούρτη: όταν κάποιος θέλει να έχει ένα μόνιμο κατάλυμα πρέπει τουλάχιστο να παρουσιάζει πρόβλημα με ναρκωτικά και αλκοόλ. Πολλοί αρχίζουν να πίνουν γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο!
Ανήμερα τα Χριστούγεννα ψάχνω να βρω ένα μέρος να κοιμηθώ – λέω να στρώσω έξω. Κατά τις εννιά το βράδυ στον σιδηροδρομικό σταθμό της Κολονίας πέφτω πάνω σε έναν νεαρό άντρα. Δάκρυα κυλάνε στα μάγουλά του, μου δίνει ια παράξενη εντύπωση που δεν μπορώ να την καταλάβω. Τα πουκάμισά του έχουν βγει έξω από το παντελόνι, τρέμει από το κρύο. Με ένα κόμπιασμα στη φωνή του αναφέρει ότι το έσκασε από ένα ίδρυμα περίθαλψης αστέγων στο Μπαντ Χόνερ, μια μικρή πόλη ανατολικά της Κολονίας, ότι εδώ και τρεις μέρες κοιμάται στον δρόμο και την τελευταία νύχτα τον κλέψανε. / Τον πήρα αγκαζέ και ψάξαμε παρέα να βρούμε το αστυνομικό τμήμα του σιδηροδρομικού σταθμού. Εκεί αναφέρει το όνομά του, Τόμας Σ., και την ημερομηνία γεννήσεώς του. Ο αστυνόμος κοιτάει στον κομπιούτερ του: «Με αυτό το όνομα δεν έχουμε δηλωμένο κανέναν. Δυστυχώς δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα». [Υπό το μηδέν, σ. 59]
Η πλήρης ακύρωση των εργασιακών σχέσεων, ο ψυχολογικός πόλεμος εναντίον των εργαζόμενων, η απαξίωση της κρατικής εταιρείας σιδηροδρόμων, με στόχο την ιδιωτικοποίησή της και ο ρατσισμός αποτελούν ορισμένα μόνο από τα θέματα των υπόλοιπων κειμένων. Ο Βάλραφ διαπιστώνει διαρκώς πως η γερμανική ξενοφοβία δεν έχει καμία σχέση με πραγματικές εμπειρίες – όσο πιο σπάνια οι άνθρωποι συναντούν ξένους, τόσο πιο συχνό είναι το φαινόμενο του ρατσισμού. Και είναι σχεδόν κωμικοτραγική η προσπάθειά του ως Σομαλού μετανάστη να συμμετάσχει σε μια τοπική εκδρομή. Η ομήγυρη των γηραιών γερμανών κάνουν τα πάντα για να του δείξουν πόσο ανεπιθύμητος είναι. Όταν δεν το καταφέρνουν, απλώς τον αγνοούν: κάνουν σα να μην υπάρχει!
Τι είδους ανάπτυξη ευαγγελίζεται το γερμανικό υπερκράτος όταν απαρτίζεται από πολίτες που ζουν πάνω και κάτω από τα όρια της ανέχειας και βασίζεται στην εργασία μεταναστών που κατά τα άλλα αντιμετωπίζονται με κάθε ρατσιστικό τρόπο; Η υποτιθέμενη αυστηρή γερμανική πολιτεία ανέχεται απροκάλυπτα την φοροδιαφυγή, επιτρέπει τον μαύρο τζόγο, αφήνεται στην κυριαρχία των ισχυρότερων και παραδίδεται άνευ όρων στην παγκοσμιοποίηση. Κατά τα άλλα επιθυμεί να ηγείται της Ευρώπης διδάσκοντας δεοντολογία, πολιτική και σωστή διακυβέρνηση.
Εκδ. Τόπος, 2011, μτφ. Μαρία Μουρσελά, σ. 334, με σχόλια [Gunter Wallraff, Aus der schonen neuen Weit. Expeditionen ins Landesinnere, 2009].
Πρώτη δημοσίευση: σΤο Παράθυρο.
Πανδοχείο 