Όταν αγγίζουν δάχτυλα ψάχνοντας φως, / Ώρες μικρές, μεταμεσονύκτιες, λάμπες σβηστές,/ (Εωθινά σκηνώματα της Άνω – Νύχτας.)/ Η Θεσσαλονίκη μπαίνει στο σώμα της. / Η Θεσσαλονίκη σβήνει το βλέμμα της, απογυμνώνεται. / Πιο από μέσα φωτεινή από τα φωτισμένη μέρα. / Ήλιους ανάβει αποβραδίς σε σύσκιο μεσουράνημα… [Γιώργος Θέμελης, Θεσσαλονίκη. ΙΙΙ. Μεταμεσονύχτιο, Συμπτώσεις, Τα ποιήματα, 1986.]

Επετειακή έκδοση για τα 100 χρόνια από την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης που αποτελεί ταυτόχρονα ανθολογία κειμένων που σχετίζονται με την πόλη και λεύκωμα με σπάνιο αρχειακό φωτογραφικό υλικό. Όλα τα είδη του γραπτού λόγου εναλλάσσονται στις σελίδες με αποχρώσεις κίτρινου και μαυρόασπρου: λογοτεχνικά και μη μυθοπλαστικά κείμενα, ποιήματα και τραγούδια, γραπτά περιηγητών και επισκεπτών, δελτία μνημείων και νεότερων κτισμάτων, λαογραφικές πληροφορίες, εγκυκλοπαιδικά λήμματα, συνταγές, χρονολόγιο.

Πρώτος απ’ όλους έρχεται να εξομολογηθεί ο ίδιος ο ανθολόγος, που αναρωτιέται αν η πόλη αυτή με την βαριά της υγρασία που χρόνια τον κατατρώει σαν σαράκι αξιωθεί ποτέ μια λεωφόρο στο όνομα ενός πρωτοπόρου τέκνου της όπως ο πρώτος ευρωπαίος σοσιαλιστής Αβραάμ Μπεναρόγια ή όπως ο Παύλος Ζάννας εμπνευστής και του φεστιβάλ της. Οι οδοί και οι πλατείες της στη θέση ανθυπομοιράρχων θα έπρεπε να βαφτιστούν στο όνομα ενός Ρέγκου, ενός Τσίζεκ ή ενός Μοσκώφ κι ύστερα, να γκρεμιστούν τα ακαλαίσθητα αγάλματα ενός συμπλεγματικού τοπικισμού και μιας συφοριασμένης παπαδοκρατίας που υπό την σκέπην ενός παραφουσκωμένου εθνοκεντρισμού βρίσκει πάντοτε στα μέρη της παθιασμένους οπαδούς.

Ο Κοροβίνης υμνεί τους έρωτές της, που ήταν κάποτε πρόσφοροι, ιδίως οι δημόσιοι, όμως ανθούσαν αγκομαχώντας σε καλντερίμια κακοπαθημένα κι αγκαθωμένες εξοχές […], στα οπίσθια ενός βυζαντινού ιερού ή μέσα σε μια μισοσκεπασμένη ρωμαϊκή Σαρκοφάγο, σαν εκείνες του Γιώργου Ιωάννου αλλά και την ίδια στιγμή συντάσσει έναν κατάλογο όλων όσων ζητούν το δίκιο τους: οι επτά χιλιάδες Θεσσαλονικείς σφαγιασθέντες στον Ιππόδρομο, οι τόσες ψυχές που παραδόθηκαν σε οικτρά βασανιστήρια στον «Πύργο του αίματος», νυν Λευκό Πύργο, οι φονεμένοι καπνεργάτες του ’36, οι εξορισμένοι και δολοφονημένοι Εβραίοι, ο Λαμπράκης, ο Τσαρουχάς, κι ύστερα ο Πολκ και ο Δράκος του Σειχ Σου, που περιμένουν την δική τους αλήθεια.

Σε κάποιες άλλες εποχές όμως, όπως γράφει ο Γιώργος Ιωάννου [Η Μόνη Κληρονομιά], όταν την πόλη έσκεπαν σκοτάδια, μπορούσες να ακολουθήσεις κάθε νύχτα το λάλημα των πετεινών που άρχιζε από κάπου και διαδίδονταν από συνοικία σε συνοικία: πρώτα οι πετεινοί της Βάρνας, ύστερα της Νεάπολης, της Σταυρούπολης, της Νέας Μαινεμένης, της Ραμόνας, του Παλιού Σταθμού, του Κουλέ Καφέ, της Κασσάνδρου και της Αγίου Δημητρίου, της Ευαγγελίστριας, της Τούμπας, της Τριανδρίας. Ήταν, γράφει, κάποια παρηγοριά κι αυτό, μια κυκλοφορία που δεν μπορούσε να εμποδίσει ο θηριώδης στρατιωτικός διοικητής.

Θεσσαλονίκη: πόλις μεγάλη με μικρούς ανθρώπους, όπως ξεκινούσε το ποίημά του Πανόραμα ο Τόλης Καζαντζής στο πρώτο τεύχος της Διαγωνίου, συνεχίζοντας για τους σπουδαστές – ανυπολόγιστα πρόσωπα, ζουν ακόμη στα όνειρα, τους αστούς βιοπαλαιστές – λέξη ηρωική μα άχρωμη πια – τους διανοούμενους – που γράφουν πράγματα εξωφρενικά. Κι ύστερα ο χαμένος ποιητής στιχουργεί τα μέρη: το πιο χρήσιμο σημείο της πόλεως/είναι ο τόπος που παν τα ζευγαράκια, και πιο κάτω τις μπόλικες εκκλησίες αρκετά απλόχωρες για μετάνοιες.

Το ξεφύλλισμα του βιβλίου ενεργοποιεί όλες τις αισθήσεις. Σχεδόν μυρίζω τα τσαλαπατημένα λουλούδια στις πάνδημες κηδείες των θυμάτων του Μάη του ’36 στο νεκροταφείο της Ευαγγελίστριας, όπως τα περιγράφει ο Γιώργος Ιωάννου στην Μόνη Κληρονομιά, και ονειρεύομαι τα σκότη στις συναγωγές όπως τα περιγράφει ο Αλμπέρτος Ναρ. Βλέπω μπροστά μου με σάρκα και οστά την Άννα Παλαιολογίνα που βρήκε καταφύγιο στην πόλη που αγάπησε, την Δροσούλα του Τόλη Καζαντζή και τον Φύλακα Ερειπίων του Αλέξη Τραϊανού: Θα σε υποφέρω πάντα / Γι’ αυτό που δεν πρόκειται να ξαναγίνει / Γι’ αυτή τη φωνή που ξαναγυρνάει μακρινή / Δίχως ποτέ της να γυρνά / Γι’ αυτές τις κόκκινες φωτογραφίες του Ιησού / Που πέρασαν αργά κάτω από Παρασκευές βρεμένες // Πάντοτε έβρεχε / Θυμάσαι / Βροχή καυτής απουσίας / Πάντοτε έβρεχε ανάμεσα στις κίτρινες σκιές /…/Είν’ ένα ποίημα που πάει στο πουθενά / Και το αρπάξανε οι στίχοι μου / Σ’ ένα φριχτό κομμάτι παιδικών ονείρων. [Αλέξης Τραϊανός, Εβραίικο σπίτι, Φύλακας Ερειπίων, Τα ποιήματα, 1991]

Ύστερα βηματίζω στα λιμνάζοντα νερά της «μπουρδελοπολιτείας της Αμπάρας» έξω από την Χρυσή Πύλη του Βαρδαρίου, που μάζευε τις πόρνες από τα βυζαντινά ακόμα χρόνια, σ’ αυτή την μέγιστη πορνοσύναξη της νεότερης Ελλάδας, όπως έγραψε ο Ηλίας Πετρόπουλος, και επιστρέφω σε «Όσα θυμάται» ο Λεωνίδας Ζησιάδης: Την είπανε Μπάρα….Ο φτηνός έρωτας σε εξευτελιστικές τιμές, που σήκωνε και παζάρια, εγκατεστημένος μέσα σε παραγκάκια, στα σοκάκια που δικτύωναν τους κεντρικούς δρόμους. Εκεί πουλιόνταν μοναχικές γυναίκες, αυτεξούσιες και ανεξάρτητες, δικαίωμα που τους παραχωρήθηκε όχι από λύπηση αλλά ύστερα από μακρά θητεία στα οργανωμένα «σπίτια». Αφού, ξεζουμισμένες πια, δεν παρουσίαζαν ενεργητικό στην επιχείρηση της μαντάμ, παίρνανε τον ύστατο δρόμο της απελπισίας και της ανέχειας, πιάνανε μια παραγκούλα πληρώνοντας γερό ενοίκιο στον προστάτη της περιοχής…και αράζανε μόνες κι έρημες στις πορτοσιές, εκθέτοντας το φτηνό τους εμπόρευμα, μ’ ελάχιστες όμως ελπίδες. Κι εκεί περίμεναν τα γερατειά.

Σε αυτό το πλούσιο ψηφιδωτό συνυπάρχουν σπαράγματα από την Εκλογή του Γιώργου Κιτσόπουλου και τα Διηγήματα του Γιώργου Καφταντζή, τις Σελίδες αυτοβιογραφίας του Γιώργου Βαφόπουλου και τα Πράγματα του Πάνου Θασίτη, την Σαλαμάντρα του Αλκιβιάδη Γιαννόπουλου και τις Αφηγήσεις από τον τάφο των ζωντανών του Γιώργου Ιορδάνου. Εδώ συνυπάρχουν η Αγία Αλητεία και οι Σικελικοί Εσπερινοί των αγαπημένων μας χαμένων Γιώργου Κάτου και Τάσου Χατζητάτση· η Όμορφη Θεσσαλονίκη του Νίκου Τσιφόρου και ο Συνοικισμός Σιδηροδρομιών της Μαρίας Κέντρου – Αγαθοπούλου· τα Νερά του Γιάννη Ζήκα και οι Ηχοδράσεις του Σάκη Παπαδημητρίου· το Ημερολόγιο Φυλακής του Παύλου Ζάννα και αποσπάσματα από τις ανθολογίες Η Θεσσαλονίκη των ξένων και Αλλόγλωσσα ποιήματα για την Θεσσαλονίκη που επιμελήθηκε ο Σάκης Σερέφας.

Στον ίδιο αυτό παράλληλο, χάρτινο κόσμο, συνυπάρχουν τα Ζηλωτικά και οι Μαγεμένες, οι αναρχικοί Βαρκάρηδες της Θεσσαλονίκης και οι Ρομ του Δενδροπόταμου, η νύφη που έπαθε συμφόρηση κάτω από την Καμάρα και η κατά Αλεξάνδρα Δεληγιώργη σκοτεινή ύλη των γυναικών, ενώ ακούγεται πάντα μουσική, μαζί με τις μνήμες του Μάρκου Βαμβακάρη και του Σταύρου Κουγιουμτζή και τα ζωντανά γραπτά του Μανώλη Ρασούλη. Εδώ κρύβονται Μυστικά Βάλτων και Ατέλειωτες Γραφές Αίματος. Εδώ «Μοναχός του νυχτώνει» ο Νίκος Αλέξης Ασλάνογλου: Βλέπω στον ουρανό μια κατασκήνωση για σένα / οργανοπαίκτης μιας σβησμένης εποχής / που ζωντανεύεις πάνω στην οθόνη / τη μνήμη μου ανάμεσα στα παιδικά σου χρόνια // Μοναχός μου νυχτώνω εδωπέρα / τα ποιήματά μου έγιναν ατροφικά / μικρά στολίδια του βυθού που σε προσμένουν [Ποιήματα για ένα καλοκαίρι, 1963]

Εδώ υπήρξε η μεικτή πόλη κατά τον Κωστή Μοσκώφ και η Μεγάλη Πλατεία του Νίκου Μπακόλα· εδώ σ’ ένα μικρό ορθόδοξο νεκροταφείο έξω από τα τείχη την εκκλησία του την έχτισαν με τα χρήματά τους οι πόρνες, όπως γράφει ο Ίων Δραγούμης στα Φύλλα ημερολογίου, Εδώ ο Γιώργος Χρονάς γράφει πως συνάντησε πρίγκιπες των αργών στροφών που καίγονται χωρίς ήχο και παραδέχεται πως πάντα επιστρέφει αντίστροφα· και είναι απερίφραστος: καμία πόλη δεν θα τον περιέχει όσο αυτή. «Εδώ η γη γυρίζει ανάποδα. Τα είδωλα αντιστρέφονται. Τα ινδάλματά σας εγκαταλείπουν». Εδώ ο ήρωας στο Παρτάλι του Θεόδωρου Γρηγοριάδη…

Είδε τα εργοστάσια, τις γκρεμισμένες πύλες, ταπεινωμένα ντουβάρια, πέρασε πάνω από τα σφαγεία, τον σιδηροδρομικό σταθμό, είδε επιβάτες στο πλατύ κρηπίδωμα, ένα τρένο έφευγε κάνοντας μανούβρες, κάποιος σφύριζε με τη σφυρίχτρα παλιάς ατμομηχανής, πέρασε απέναντι από τις ράγες, στα σταματημένα βαγόνια και τους συρμούς…..// Είδε μάντρες με αποθηκευμένες σιδερόβεργες, μαγαζιά με ρολά κατεβασμένα και ξεφτισμένες πινακίδες άλλων εποχών, μπαλκόνια με τις κεντητές σιδεριές, θυμωμένα παιδιά που δεν χώραγαν να παίξουν πουθενά, στοές με διαμερίσματα στο βάθος, περβάζια με ξεραμένα φυτά σε σκουριασμένους τενεκέδες… // Είδε τα κάστρα…τη Νεάπολη, τους στρατώνες, απ’ όπου αναχωρεί με φύλο πορείας κάποιος ξεκολλώντας τα κίτρινα σιρίτια, τα νεκροταφεία του Ζέτενλικ…σύδενδρα απ’ όπου δραπετεύουν εραστές, αρχοντόσπιτα που θα γίνουν πενταώροφα (με τι είχε δει τόσο καιρό, ποια αγάπη, ποια απώλεια, ποια μνήμη – γιατί παιδευόταν), μνημεία, αγορές….

Η τοιχογραφία σχηματίζεται σιγά σιγά με κομμάτια απ’ όσα της έγραψαν ο μηχανόβιος ιστορητής της δυτικής πλευράς Σπύρος Λαζαρίδης, οι πολυγράφοι τοπογράφοι της Κώστα Τομανάς και Χρίστος Ζαφείρης, ο «Αποκλεισμένος στη Σαλονίκη» Γιώργος Ζήκας, η Στέλλα Βιογιατζόγου «Περνώντας βιαστικά ανάμεσά τους». Πάντα παρόντες οι ποιητές των Μακεδονικών Ημερών και οι εσωτερικοί μονολογιστές της πόλης και προπάντων οι Πεντζίκης, Καρέλλη, Θέμελης, Βαρβιτσιώτης, Αναγνωστάκης, Βαφόπουλος, Στογιαννίδης, Κύρου, Χριστιανόπουλος, Δέλιος, Ξεφλούδας και οι παλαιότεροι και νεώτεροι συγγραφείς της Ρούλα Αλαβέρα, Σοφία Νικολαϊδου, Γιώργος Σκαμπαρδώνης, Γιάννης Ζήκας, Δημήτρης Μίγγας, Ζήσης Σαρίκας, Μαρία Κουγιουμτζή, Τάσος Καλούτσας και τόσοι άλλοι.

Θεσσαλονίκη πόλη των Φαντασμάτων, πόλη πολυκίονη και στέρνα χιλιοκίονη όπως την αποκάλεσε ο Γιώργος Ιωάννου, σΤο δικό μας αίμα, και πάντα ανεπανόρθωτα γοητευτική – Ίσως εδώ να οφείλεται σημαντικό μέρος από τη δροσιστική ανακούφιση, την ηρεμία σχεδόν, που προσφέρει το διαποτισμένο περιβάλλον στις ψυχές των φρυγμένων, εντόπιων και μη, από τα σύγχρονα καμίνια. / Κι όσο πιο λαϊκός ο χώρος της…τόσο πιο πυκνές οι βυζαντινίζουσες μορφές, στις οποίες σκοντάφτεις κοιτώντας, με κείνο το μεγάλο ανατολίτικο και με βαριά ματόφυλα μάτι…. ενώ στο άλλο ανατολίτικο, το οθωμανικό, φωλιάζει η λάμψη μιας έχθρας και μιας αγριότητας, που ποτέ δεν σβήνει. Είναι η ίδια πόλη όπου όλος ο πληθυσμός, όπως γράφει ο Πεντζίκης σ’ ένα τεύχος της Σύναξης αποδέχεται την μυστική αντίληψη της συνέχειας της ζωής. Και ίσως κάτι είδε ο Jacques Lacarriere, στην εκκλησία των Δώδεκα Αποστόλων:

…αυτός ο στρόβιλος από ζωγραφιές, είναι μια ελεγχόμενη τρέλα, σημάδια πληγές από τα χτυπήματα του ζωγράφου – καλόγερου πάνω στον αόρατο κόσμο. Αν υπάρχει τόση αυστηρότητα στη σύνθεση, μια επιτακτική οδός στην εκλογή των χρωμάτων, των αναλογιών, τα διάταξης των θεμάτων απάνω στον τοίχο, αυτό γίνεται γιατί είναι υποχρεωμένος να ελέγξει, να συγκρατήσει, να καταπνίξει την πίστη που κατασπαράζει, τη γλώσσα μιας φωτιάς που υπαγορεύουν ανώτερες δυνάμεις. Ειδεμή δεν θα υπήρχε τέχνη αλλά χάος.

Και τι είδους έρωτας ευδοκιμεί σε αυτή την πόλη; Είναι, όπως έγραψε ο Κωστής Μοσκώφ, ο έρωτας όχι της απλής σαρκός, αλλά ο έρωτας του παντός, ο έρωτας που αναβλύζει από την λειτουργία τα πόλης της Θεσσαλονίκης…ως κέντρου συνάντησης και ανταλλαγής τόσο υλικών αγαθών όσο και αισθήσεων και ιδεών, πραγμάτων και «βλεμμάτων»…Η Θεσσαλονίκη είναι το κατ’ εξοχήν κέντρο συνάντησης με τον Άλλο και το Άλλο, το προϊόν του και το σώμα του, κέντρο έτσι της παραδομένης μας βίωσης της ζωής ως Πράξης ενοποίησης της διασκορπισμένης ύλης του κόσμου. [Ο έρωτας σκέπει την πόλη, σε μια Νέα Εστία του 1985].

Η ίδια αυτή πόλη κρύβει πλείστες παγίδες – σταχυολογώ από ένα άλλο πάντα απολαυστικό παραλήρημα του Κοροβίνη, από το κείμενο Ο Μεγαλέξανδρος δε μένει πια εδώ. Ούτε η κυρά Ζωή: Προσοχή, όχι στα μυθεύματα και τα γελαστούρια. Αλλάζει κάθε μέρα αυτή η πόλη. Οι νεότερες αναφορές και τα σημάδια της διαγράφονται. Ωστόσο, παρηγοριά και καμάρι μας οι βυζαντινές εκκλησιές. / Ακόμα κι έναν εντελώς άπιστο τον κάνουν να υποκλίνεται. / Να μην επιδοθείτε τζάμπα εις άγραν της θρυλοποιημένης αμαρτίας. Δε θα βρείτε παρά ψιχία εμπορίου ερωτικού. Η λαγνεία σαν να έχε εξοριστεί απ’ τη χαμηλοτάβανη συμπρωτεύουσα. / Μην ψάξετε για στέκια συγγραφέων ή καλλιτεχνών. Δεν υπάρχουν. Οι τραγουδιστές «την έκαναν» για Αθήνα. Κι όσοι παλιοί ποιητές απομείναν, λουφάζουν στο κονάκι τους.

Πόσο ακόμα όμως αυτή η πόλη θα συντρίβεται από το παρελθόν; Ως πότε θα μας σκέπει/των προγόνων αγίων ο βίος;/δεν πληρώνεται με δικό μας καημό/το χάσμα που η καταστροφή έχει ανοίξει, έγραφε η Ζωή Καρέλλη. Για πόσο ακόμα θα σέρνεται στην «τελευταία άλλωση» όπως στιχουργεί ο Δημήτρης Δημητριάδης στο «πατριωτικό του ποίημα» για τον «τουφεκισμό της Σαλονίκης»; Και μέχρι πότε θα κυριαρχεί «μια σαρκοβόρα διάθεση, ένα έλλειμμα κοινωνικής αποδοχής ανάμεσα στους ανθρώπους της τέχνης και των γραμμάτων», όπως έγραψε ο Κώστας Λαχάς;

Δεν είναι εύκολη πόλη η Θεσσαλονίκη. Όσο ανοιχτή φαίνεται, άλλο τόσο είναι και κλειστή. Και είναι ένα σύνδρομο από το οποίο πρέπει να βρει τον τρόπο να απελευθερωθεί αυτή η πόλη από τον ίδιο της τον εαυτό. Είναι ένα σύνδρομο το οποίο πρέπει να αποδιώξει η Θεσσαλονίκη από πάνω της, κυρίως από μέσα της. [Κώστας Λαχάς – Πλους ονείρου – Απ’ τον εχέδωρο στον Θερμαϊκό],

Επαναπαύεται η αμηχανία σου σε βολικά άλλοθι ρίχνοντας την ευθύνη της κακοδαιμονίας σου στους άλλους, στον αυτάρεσκο αθηνοκεντρισμό. […] Είσαι κουρασμένη, όμως η ρώμη της ιστορίας σου και άσκησή σου στον πόνο θα σε κρατήσει. Κι εμείς, οι επίγονοι των ξεριζωμένων εκείνων που σε κατοίκησαν και σε αγάπησαν όσο κανείς – γιατί η ατμόσφαιρα σου ταιριάζει με εκείνη των παλαιών πατρίδων μας – θα σε κρατήσουμε……γράφει ο επιμελητής του παλίμψηστου τόμου καθώς δεν παύει να συνομιλεί με την Θεσσαλονίκη, που την περιμένει να ξαναγίνει το παρδαλό χαρμάνι που κάποτε υπήρξε. Κι αναρωτιέμαι: θα συμβεί άραγε ποτέ κάτι τέτοιο;

Πλήρης τίτλος: Θεσσαλονίκη 1912 – 2012. Μέσα στα στενά σου τα σοκάκια… Εκδ. Μεταίχμιο, 2012, σελ. 247.

Μικρό σημείωμα για το βιβλίο δημοσιεύεται στο τεύχος του περιοδικού (δε)κατα (τεύχος 41, άνοιξη 2015), Αφιέρωμα στην Θεσσαλονίκη.

Το διάγραμμα της αυτοδιάθεσης

Ο επαναστατημένος άνθρωπος είναι ένας άνθρωπος που λέει όχι, γράφει ο συγγραφέας στο πρώτο του κεφάλαιο ύστερα από μια πυκνή εισαγωγή. Η άρνησή του δεν σημαίνει και παραίτηση αλλά δηλώνει την ύπαρξη ενός ορίου. Η εξέγερσή του εμπεριέχει την αίσθηση ότι κατά κάποιο τρόπο έχει δίκιο, όπως και ότι υπάρχει μέσα του κάτι που «αξίζει τον κόπο» να διαφυλαχτεί. Το ξέσπασμα ενός σκλάβου δρα πάντα αναδρομικά. Την στιγμή που απορρίπτει τη ταπεινωτική διαταγή του αφέντη του, ο υποταγμένος απορρίπτει συνάμα και την ίδια την κατάσταση του υποταγμένου. Ενώ μέχρι τότε ζούσε σε μια συμβιβαστική κατάσταση, ο σκλάβος ρίχνεται απότομα στο Όλα ή Τίποτα. Η συνείδηση αφυπνίζεται με την εξέγερση. Στην ανάγκη, αποδέχεται την ύστατη κατάπτωση, τον θάνατο. Καλύτερα να πεθάνει όρθιος παρά να ζει γονατιστός. Στην εξέγερση συμβαίνει το πέρασμα από το «θα έπρεπε να γίνει έτσι», στο «θέλω αυτό να γίνει».

Το Όλα ή Τίποτα αμφισβητεί την ίδια την έννοια του ατόμου και τίθεται υπεράνω εαυτού εφόσον κυριαρχεί η αίσθηση πως την αξία την μοιράζονται όλοι οι άνθρωποι. Στην εξέγερση ο άνθρωπος ξεπερνά τον εαυτό του μέσω του άλλου, και από αυτή την άποψη η ανθρώπινη αλληλεγγύη αποκτά μεταφυσικό χαρακτήρα. Ο άνθρωπος τεμαχίζεται και βλέπει πέρα από το άτομό του. Ελευθερώνει κύματα που από στάσιμα γίνονται ορμητικά. Η εξέγερση αποτελεί έργο του ενημερωμένου ανθρώπου με συνείδηση των δικαιωμάτων του.

Ιστορικά η πρώτη συγκροτημένη επίθεση προέρχεται από τον Σαντ, που συγκεντρώνει σε μια μοναδική και τεράστια πολεμική μηχανή τα επιχειρήματα της ελεθεριάζουσας σκέψης. Στην εξέγερσή του ο Σαντ κρατά μόνο το απόλυτο όχι. Είκοσι εφτά χρόνια φυλακής δεν του επιτρέπουν να γίνει συμφιλιωτικός. Ο αλυσοδεμένος φιλόσοφος γίνεται ο πρώτος θεωρητικός της απόλυτης εξέγερσης. Όλοι οι άθεοι των έργων του θέτουν την αρχή της ανυπαρξίας το Θεού για τον εξής ξεκάθαρο λόγο: η ύπαρξή του θα σήμαινε ότι είναι αδιάφορος, μοχθηρός ή άσπλαχνος. Το βασικότερο έργο του τελειώνει με την απόδειξη της θεϊκής ανοησίας και του θεϊκού μίσους: η Ιουστίνη κατακεραυνώνεται, το έγκλημα συνεχίζεται. Η ιδέα του Σαντ για τον Θεό είναι η ιδέα μιας εγκληματικής θεότητας που συντρίβει τον άνθρωπο. Ο Θεός είναι «το μόνο πράγμα που δεν μπορεί να συγχωρήσει στον άνθρωπο». Ο Σαντ αναμφίβολα ονειρεύτηκε μια παγκόσμια δημοκρατία το σχεδιάγραμμα της οποίας μας εκθέτει διαμέσου ενός σοφού μεταρρυθμιστή, του Ζαμέ. Μια από τις κατευθύνσεις της εξέγερσής του είναι η απελευθέρωση όλου του κόσμου.

Η απόλυτη άρνηση αναφέρεται στον Ντοστογιέφκσι, όπου η περιγραφή της εξέγερσης προχωράει ένα βήμα ακόμη. Ο Ιβάν Καραμαζόφ παίρνει το μέρος των ανθρώπων και τονίζει την αθωότητά τους. Αυτός δεν αρνείται διόλου την ύπαρξη του Θεού. Η φιλοδοξία του ρομαντικού επαναστάτη ήταν να μιλήσει σαν ίσος προς ίσον με τον Θεό, αλλά με τον Ιβάν Καραμάζοφ ο τόνος αλλάζει. Ο Θεός κρίνεται με την σειρά του και μάλιστα αφ’ υψηλού. Ο Ιβάν δε θα εμπιστευτεί πια τον εαυτό του σ’ αυτόν τον μυστήριο Θεό, αλλά σε μια πολύ ανώτερη αρχή, την δικαιοσύνη. Με τον τρόπο αυτό θέτει σε λειτουργία την ουσιαστική επιχείρηση της εξέγερσης, αντικαθιστώντας το βασίλειο της θείας χάριτος μ’ εκείνο της δικαιοσύνης. Αυτός ο ήρωας αρνείται την στενή εξάρτηση της αλήθειας από τον πόνο, που εισήγαγε ο χριστιανισμός, και ενσαρκώνει την άρνηση της ατομικής σωτηρίας.

Η απόλυτη κατάφαση εκφράζεται από τον Μαξ Στίρνερ, που επιθύμησε να σκοτώσει κάθε ιδέα του Θεού. Σύμφωνα με το έργο του Ο Μοναδικός και η ιδιοκτησία του, ο Θεός είναι μόνο μια αλλοτρίωση του εγώ, ή, ακριβέστερα, αυτού που είμαι. Ο Σωκράτης, ο Ιησούς, ο Ντεκάρτ, ο Χέγκελ, όλοι οι προφήτες και οι φιλόσοφοι δεν έκαναν ποτέ κάτι άλλο από το να επινοούν νέους τρόπους αλλοτρίωσης αυτού που είμαι. Η παγκόσμια ιστορία δεν είναι παρά μια μακρόχρονη προσβολή στην μοναδική αρχή, αυτήν του υπάρχω. Τα υποκατάστατα του θείου υπερφορτώνουν την ηθική συνείδηση. Η γαλλική Επανάσταση κατέληξε σε μιαν αντίδραση, και αυτό απέδειξε τι ήταν πραγματικά η Επανάσταση. Η αδελφοσύνη δεν είναι «παρά ο κυριακάτικος τρόπος σκέψης των κομμουνιστών». Όλη την εβδομάδα τα αδέλφια γίνονται δούλοι. Ο αντάρτης δεν θα συμφωνήσει με τους άλλους ανθρώπους παρά μόνο όταν ο εγωισμός τους συντονιστεί με τον δικό του. Μόνο μια αλήθεια υπάρχει για τον Στίρνερ, «η δύναμή μου». Αφού κάθε εγώ είναι, από μόνο του, βαθιά εγκληματικό απέναντι στο Κράτος και στον λαό, ας αναγνωρίσουμε ότι ζωή σημαίνει παράβαση.

Η άλλη πλευρά της κατάφασης είναι ο Νίτσε και ο μηδενισμός [του]. Ποια είναι η βαθιά διαφθορά που ο χριστιανισμός προσθέτει στο μήνυμα του κυρίου του; Η ιδέα της κρίσης, ξένη στη διδασκαλία του Χριστού, και οι συνακόλουθες έννοιες της τιμωρίας και της ανταμοιβής. Ο χριστιανισμός πιστεύει ότι αγωνίζεται ενάντια στον μηδενισμό γιατί δίνει μια κατεύθυνση στον κόσμο, ενώ ο ίδιος είναι από μόνος του μηδενιστής, αφού, επιβάλλοντας ένα φανταστικό νόημα στη ζωή, εμποδίζει να αποκαλυφθεί το πραγματικό της νόημα. Σ’ αυτό τον κόσμο που απαλλάχθηκε από τον Θεό και τα ηθικά είδωλα, ο άνθρωπος είναι μόνος και χωρίς αφέντη. Κανείς λιγότερο από τον Νίτσε δεν άφησε να γίνει πιστευτό ότι μια τέτοια ελευθερία θα ήταν εύκολη. Αυτή η άγρια απελευθέρωση θα τον κάνει να υποφέρει από μια νέα απόγνωση και μια νέα ευτυχία. Από την στιγμή που δεν πιστεύει πλέον στον Θεό, ούτε στην αθάνατη ζωή, γίνεται υπεύθυνος για ό,τι ζει. Αυτός και μόνο αυτός οφείλει να βρει την τάξη και τον νόμο.

Η επαναστατημένη ποίηση εστιάζει αφενός στον Λοτρεαμόν και την κοινοτοπία, αφετέρου στον Σουρεαλισμό και την επανάσταση. Και ύστερα απομακρυνόμαστε από την μεταφυσική εξέγερση, εισερχόμαστε στην ιστορική. Το 1789 τοποθετείται στο μεταίχμιο των νεότερων χρόνων καθώς οι επαναστάτες ανέτρεψαν το θεσμό της ελέω θεού εξουσίας και εισήγαγαν στην ιστορία την δύναμη της άρνησης και της εξέγερσης και πρόσθεσαν έτσι στην παραδοσιακή τυραννοκτονία μια λογική θεοκτονία. Ο Θεός κλονίζεται και η διαιοσύνη, προκειμένου τα κατοχυρωθεί στην ισότητα, πρέπει να του καταφέρει το τελευταίο χτύπημα, πλήττοντας άμεσα τον αντιπρόσωπό του στη γη. Το Κοινωνικό Συμβόλαιο του Ρουσό, πρωτίστως μια έρευνα γύρω από τη νομιμότητα της εξουσίας, παραχωρεί μια πλατιά έκταση σε μια νέα θρησκεία, όπου θεός της είναι η λογική, συνταυτισμένη με τη φύση, και αντιπρόσωπός της στη γη ο λαός. Η εξουσία δεν έχει πλέον την πηγή της στην αυθαιρεσία αλλά στη γενική συγκατάθεση.

Χάρη στον Σαιν – Ζυστ οι ιδέες του Ρουσό πέρασαν στην ιστορία. Στη δίκη του βασιλιά το ουσιώδες της αγόρευσής του ήταν ότι το αξίωμα του βασιλιά δεν είναι απαραβίαστο και πρέπει να δικαστεί από τη συνέλευση κι όχι από ένα δικαστήριο. Ο Σαιν – Ζυστ διατυπώνει το αξίωμα ότι κάθε βασιλιάς είναι στασιαστής ή σφετεριστής ενάντια στον λαό του οποίου σφετερίζεται την υπέρτατη κυριαρχία. Η μοναρχία αποτελεί έγκλημα και κάθε βασιλιάς είναι ένοχος. Το έγκλημα του βασιλιά είναι συγχρόνως και αμαρτία απέναντι στην ύψιστη τάξη. Σύμφωνα με τον λόγο του στην δίκη οφείλουμε Να εκδικηθούμε τον φόνο του λαού με τον θάνατο του βασιλιά. Η εκτέλεσή συμβολίζει την εξάλειψη του ιερού χαρακτήρα της ιστορίας και την απομάκρυνση του χριστιανικού θεού από την ανθρώπινη πραγματικότητα. Ο Θεός μέχρι τότε ανακατευόταν στην ιστορία μέσω των βασιλιάδων. τώρα υπάρχει μόνο μια επίφαση Θεού, περιορισμένου στις ουράνιες αρχές.

Ακολουθούν οι Θεοκτόνοι μέσα από την γερμανική σκέψη του 19^ου αιώνα και ιδιαίτερα του Χέγκελ, η ατομική τρομοκρατία με τους πρώτους Ρώσους επαναστάτες, τους Δεκεμβριστές, κατόπιν ο Ντετσάγιεφ και ο Μπακούνιν, ενώ η τρομοκρατία του κράτους και ο παράλογος τρόμος αναπόφευκτα καταλήγουν στον Χίτλερ. Τα χιτλερικά εγκλήματα, και μεταξύ αυτών το μακελειό των Εβραίων δεν έχουν αντίστοιχό τους στην ιστορία, γιατί η ιστορία δεν αναφέρει κανένα παράδειγμα μιας τόσο ολοκληρωτικά καταστροφικής θεωρίας που να έχει σφετεριστεί τους μοχλούς διακυβέρνησης ενός πολιτισμένου έθους. Αλλά κυρίως για πρώτη φορά στην ιστορία, άνθρωποι της κυβέρνησης επέβαλαν τις τεράστιες δυνάμεις τους για να εδραιώσουν έναν μυστικισμό έξω από κάθε ηθική. Αλλά οι φασιστικές μυστικιστικές θεωρίες δεν διεκδίκησαν ποτέ πραγματικά μια παγκόσμια Αυτοκρατορία. Το επαρχιακής προέλευσης αόριστο όνειρο του Χίτλερ δεν είχε ουδεμία σχέση με μια παγκόσμια Πολιτεία.

Απεναντίας, ο ρωσικός κομμουνισμός την επιδιώκει φανερά, καθώς επωμίστηκε τη μεταφυσική φιλοδοξία που περιγράφει την οικοδόμηση, μετά τον θάνατο του Θεού, μιας πολιτείας του θεοποιημένου τελικά ανθρώπου. Όπως είναι ευνόητο, ακολουθεί εκτενής στοχασμός πάνω στην κομμουνιστική επανάσταση, τις κορυφώσεις της και τις ολοκληρωτικές τις παρεκκλίσεις – είναι γνωστή η αντίδραση ολόκληρου του κομμουνιστικού κόσμου απέναντι στο συγκεκριμένο έργο του Καμύ, που επαληθεύτηκε βέβαια μέχρι την τελευταία λέξη. Το βιβλίο ολοκληρώνεται με κεφάλαια για την Εξέγερση και την τέχνη [Μυθιστόρημα και εξέγερση, Εξέγερση και στιλ, Δημιουργία και επανάσταση], την Εξέγερση και τον φόνο και άλλα κείμενα.

Εδώ τελειώνει αυτή η «εκπληκτική διαδρομή του Προμηθέα», γράφει ο Καμύ, στις τελευταίες σελίδες του βιβλίου, γνωρίζοντας στην ουσία πως αυτό που τελείωσε είναι μόνο η έκθεση των θεμελιωδών ιδεολογιών που εξέθρεψαν ή ενέπνευσαν την επανάσταση και η βαθειά κριτική τους, καθώς και ο στοχασμός του πάνω στο τραγικό ερώτημα πώς γίνεται και οι εξεγέρσεις και επαναστάσεις γεννούν νέες τυραννίες. Ο Προμηθέας μετά την περιφρόνηση του Θεού αγωνίζεται να οργανώσει τους ανθρώπους, που αδύναμοι ή δειλοί, αγαπούν τις απολαύσεις και την άμεση ευτυχία. Οι άνθρωποι αμφιβάλλουν αν αυτή η πολιτεία του ήλιου υπάρχει και αν θα την προσεγγίσουν ποτέ. Πρέπει κάποιος να τους σώσει από τους εαυτούς τους.

Εκδ. Πατάκη, 2001 [Ε΄ έκδ.: 2013], μτφ. Νίκη Καρακίτσου – Dougé, Μαρία Κασαμπάλογλου – Roblin, σελ. 501. Περιλαμβάνεται επτασέλιδη εργοβιογραφία [Albert Camus – L’ homme revolté, 1951].

Ανάγνωση μιας ογκώδους βιογραφίας του Καμύ βλ. εδώ.

Στις εικόνες: ντε Σαντ, Ντοστογιέφσκι, Νίτσε, Ρουσσό, Σαιν – Ζυστ, Καμύ.