Η δικαίωση της εξορίας

… στο ανοιξιάτικο Βουκουρέστι του 1986 η αθλιότητα είχε φτάσει σε επίπεδα για τα οποία οποιοσδήποτε σαρκασμός δεν ήταν πλέον αρκετός. Ούτε τα όνειρα δεν κατάφερναν πια να επιβιώσουν στα υπόγεια του βυζαντινού σοσιαλισμού. Αντιμέτωπος με τη μοίρα, ο συγγραφέας δεν είχε άλλη επιλογή παρά να γίνει ο ίδιος κάποιο φανταστικό πρόσωπο μέσα από τα βιβλία του ή να εξαφανιστεί ολοκληρωτικά.  (σ. 150)

O Μανέα δοκίμασε και τα δυο. Καθόρισε την αιχμαλωσία του ως ελευθερία και φαντάστηκε τον εαυτό του «ως κάτοικο μιας γλώσσας και όχι μιας χώρας». Η γλώσσα πράγματι υπήρξε «το αληθινό του σπίτι, μια μορφή νομιμοποίησης, η πραγματική πολιτογράφησή του» σε μια ζωή ανυπαρξίας χώρου και χρόνου, από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης και την «πιο ασυνήθιστη σοσιαλιστική καινοτομία: την κρατική ιδιοκτησία του χρόνου, ένα αποφασιστικό βήμα προς την ιδιοκτησία των ανθρώπινων όντων» ως την φυγή στην Αμερική.

Στην αρχή της δεκαετίας του 80, και το γράψιμό μου είχε καταντήσει κουρέλι γεμάτο τρύπες και δεν κατάφερνε πια να σκεπάζει τη μιζέρια του τσίρκου. Η καινούργια φρίκη δεν αντικατέστησε την παλαιά, αλλά την αφομοίωσε: συνεργαζόταν. Όταν έκανα την ανακάλυψη αυτή δημόσια, βρέθηκα έξω από την αρένα. Τα μεγάφωνα γάβγιζαν, επαναλαμβάνοντας: ξένε, ξένε, ξενιτεμένε, μιαρέ, αντί… Είχα αποδειχθεί και πάλι ανάξιος της Πατρίδας… (σ. 45)

Συνεργάτης στο σχέδιο της παγκόσμιας ευτυχίας, ο Μανέα βρέθηκε στα εργοτάξια του Πλοϊέστι, στους άμβωνες των προπαγανδιστικών εορτασμών και στις αίθουσες των συνεδριάσεων (μοναδική λέξη στο λεξικό της νέας πραγματικότητας). Παγιδεύτηκε σε προνομιακά περιβραχιόνια που αργότερα αποποιήθηκε, στην λασπώδη κοινωνική πλήξη και την σκηνοθετημένη ομαδική ύπνωση. Μοναδική ατομική άμυνα σ’ εκείνη την συλλογική φάρσα απαλλαγής από την προσωπικότητα αποτελούσε η εσωτερική ζωή, μαζί με τον … μεσημβρινό ύπνο στο μικρό συμπιεσμένο κρατικό διαμέρισμα, πριν από τον δίωρο τηλεοπτικό παραλογισμό του Λευκού Κλόουν της Εξουσίας που μαζί με τον Τρελοαυγουστίνο αποτελούν τους δυο αρχετυπικούς χαρακτήρες της ανθρώπινης γελοιότητας: τον Δικτάτορα και τον Καλλιτέχνη, ήδη αντικείμενα του δοκιμιακού εργαστηρίου του συγγραφέα (βλ. εδώ). Το 1986 τα συμπτώματα της ραδιενέργειας δεν ήταν ισχυρότερα από εκείνα της καθημερινότητας.

Ο απογευματινός ύπνος, η σιέστα με την οποία ο απαθής σοσιαλισμός δείχνει την ανωτερότητά του μπροστά στην εκφυλισμένη Δύση. Μετά τον ύπνο η χαλαρή συζήτηση, η νευρωτική τρέλα των δυο ωρών της τηλεόρασης, με τον Κλόουν που τραυλίζει παίζοντας το ρόλο του προέδρου: ακόμα μια μέρα χωρίς επιστροφή. Το γεγονός Τσερνόμπιλ μεγιστοποίησε τις αβεβαιότητες. Με ένα διεστραμμένο τέχνασμα θα έπρεπε να χαστουκίσει κανείς την οποιαδήποτε μικροσκοπική, αργόστροφη αίσθηση της ελπίδας. Πονοκέφαλοι, πόνος στα μάτια, ταχυπαλμίες, τάση για εμετό; Αυτά ήταν συμπτώματα καθημερινότητας, όχι ραδιενέργειας. Ήταν απόβλητα που έχουν εισχωρήσει δεκαετίας στα σώματα και στις ψυχές. Την ανάγκη του άλματος στο κενό την αισθάνθηκαν πολλοί και από παλιά, αλλά η δύναμη της απάθειας είναι αμείωτη. (σ. 125)

Ο τρόμος της παραμονής συναγωνίζεται με τον δισταγμό της φυγής, που μοιάζει «σκάλα διαφυγής, έξοδος κινδύνου, τελευταία λύση». Και ξαφνικά, λίγο μετά την αμερικανική δεκαετία, προσκαλείται στην πατρίδα. Τι θα μπορούσε να περιμένει ο χαρακτηρισμένος αλλοδαπός, ετερόδικος και προπαντός χούλιγκαν (όρος που κάλυπτε κάθε αποκλίνουσα συμπεριφορά ή «προσβολή του ρουμανικού λαού») εκτός από την επιβεβαίωση της διπλής εξορίας; Εδώ υπάρχει περισσότερος φόβος (για δεσμούς από τους οποίους δεν έχει ακόμα ελευθερωθεί), περιέργεια (πώς θα τον δεχτούν «με τις δάφνες της εξορίας και τις κατάρες της πατρίδας»), αγωνία (να σκοτωθεί «ο δράκος του παρελθόντος»), «η τυραννία της συναισθηματικότητας» και η ενοχή που τον ακολουθούσε πάντα: ή επειδή δεν έφυγε νωρίτερα ή επειδή έφυγε – έστω καθυστερημένα.

Απλή και σαφής, η γλώσσα του Κόμματος παρέμεινε παρ’ όλα αυτά κωδικοποιημένη. Η ανάγνωση ανάμεσα στις γραμμές είχε γίνει κανονική πρακτική. Το βάρος των επιθέτων, η βία των ρημάτων, το μήκος του επιχειρήματος έδειχναν πόσο σοβαρή ήταν πραγματικά η κατάσταση και πόσο αυστηρή επρόκειτο να ήταν η θεραπεία. Οι σύντομες ανακοινώσεις για τις συνεδριάσεις του ηγέτη μας με τους δυτικοπευρωπαϊκούς πολιτικούς ή με τους ηγέτες της ανατολής ή με τον Σοβιετική πρεσβευτή στο Βουκουρέστι, επέτρεψαν στους εραστές των γρίφων και των σταυρόλεξων α διερευνήσουν και να καταλάβουν τις καββαλιστικές έννοιες των όρων: «εγκάρδιο», «συντροφικό», «θερμή φιλία», «αμοιβαία εκτίμηση και συμφωνία»… (σ. 179)

O συγγραφέας αφηγείται τη ζωή του με διαδοχικές μνημονικές παλινδρομήσεις, διαπερνώντας απαγορευμένα ζητήματα, όπως η ευθύνη των Ρουμάνων διανοούμενων, ακόμα και δασκάλων του έθνους (μετά την δημοσίευση άρθρου για τον Μίρτσεα Ελιάντε οι εφημερίδες της Καινούργιας Δημοκρατίας τον κατηγόρησαν για βλασφημία και προδοσία) ή το βιαστικό δημοκρατικό λούστρο της μετακομμουνιστικής Ρουμανίας που υποκρύπτει παλαιότερους φασιστικούς χρωματισμούς (Κοντρεάνου, Αντονέσκου, Σιδηρά Φρουρά, ρατσισμός, αντισημιτισμός). Αυτός ο εσαεί παρείσακτος – ανεπιθύμητος και μόνο λόγω ιδιότητας, προέλευσης ή του ορθού (του) λόγου, μεταθανάτιος ναυαγός σε τόπους που δεν τον γεμίζουν, αποποιείται την στάμπα του θύματος (που χαρακτηρίζει πλείστους ομοιοπαθείς συγγραφείς και ήρωες), την περιχαράκωση στα γκέτο της ταυτότητας (και ποιας απ’ όλες άραγε;), την χρέωση της ιδιότητας του εχθρού στο πρόσωπο του Άλλου και αναθυμάται το μήνυμα του Γκομπρόβιτς, όταν ήταν κι εκείνος εξόριστος στην Αμερική («Να μείνεις πάντα ξένος»), βέβαιος πια πως η Οδύσσεια παραμένει εσαεί ανοιχτή και η «Μύηση» δεν τελειώνει ποτέ.

Είχα βρει τελικά το αληθινό σπίτι μου, την αληθινή κατοικία μου. Η γλώσσα υποσχέθηκε όχι μόνο την αναγέννηση, αλλά και μια μορφή νομιμοποίησης, την πραγματική πολιτογράφηση και την πραγματική ταυτοποίηση. (σ. 237)

Εκδ. Καστανιώτη, 2010, μτφ. Ελευθερία Πρέντα – Ζήκου, σ. 446 [Norman Manea, Intoarcerea huliganului, 2003].

Με προστάτεψε πραγματικά, όπως ήλπιζα, η αναλυτική γεωμετρία, η αντίσταση των υλικών, η κατασκευή των κτηρίων και η μηχανική των ρευστών από τη δημαγωγία ου υπήρχε γύρω ή από τα ρήγματα στο μυαλό μου; Το σχολείο της υποκρισίας, το σχολείο της διασπασμένης προσωπικότητας και η σχιζοφρένεια έβαλαν τη συλλογική ιστορία βαθιά μέσα στην προσωπική ιστορία…. (σ. 236)

Στην τελευταία φωτογραφία: κτίρια στο Βουκουρέστι.

Ο κόσμος του όξινου φόβου

Είναι ένα βράδυ στο καφέ που τερματίζει τον χρόνο μες στη μέση της πόλης, όπως εδώ και παντού, όπως μια σκιά σε μέγεθος ανθρώπου τερματίζει στο ποτάμι της ζωή της. Είναι ένας χειμώνας μες στην πόλη, αργός, γερασμένος, που φορτώνει το κρύο του στους ανθρώπους. Ένας χειμώνας είναι εκεί μέσα στην πόλη, που κάνει το στόμα να παγώνει, τα χέρια να κρατούν κάτι αφηρημένα και ταυτόχρονα να το αφήνουν να πέσει, επειδή οι άκρες των δαχτύλων γίνονται σαν πετσί. Ένας χειμώνας είναι εκεί μέσα στην πόλη, που κάνει το νερό κάτι παραπάνω από πάγο και τους γέρους να τυλίγουν γύρω τους τα περασμένα σαν παλτό. Ένας χειμώνας που κάνει τους νέους να μισιούνται σαν τη γρουσουζιά, αν τύχει κι ανάμεσα στους κροτάφους τους εμφανιστεί μια υποψία ευτυχίας. Και αναζητούν, παρ’ όλα αυτά, τη ζωή τους με άδειους βολβούς. Ένας χειμώνας τριγυρίζει στο ποτάμι, όπου αντί για το νερό παγώνει μονάχα το γέλιο. Όπου το τραύλισμα λογαριάζεται για ομιλία, και οι κραυγές σαν μισοειπωμένες λέξεις. Όπου ο αντίλαλος κάθε ερώτησης σβήνει στο λαρύγγι, σκοντάφτει με τη γλώσσα στα δόντια, ολοένα και πιο βουβός. (σ. 176)

Όλα αυτά, ο γερασμένος χρόνος, η καχυποψία ακόμα και μεταξύ νέων ανθρώπων, η αναζήτηση της ζωής με άδεια μάτια, οι σιωπηλές κραυγές, συνθέτουν τον περίγυρο της ζωής των δυο κεντρικών χαρακτήρων, της Αντίνα και της Κλάρα, που τις παρακολουθούμε από παιδίσκες ως ώριμες γυναίκες στην Ρουμανία του Τσαουσέσκου, ως την δεκαετία του ’80. Σε μικρές, σχεδόν αυτόνομες παραγράφους βλέπουμε με τα μάτια τους τις εικόνες της ζωής τους και μαθαίνουμε από προσεκτικά επιλεγμένες λέξεις την καταθλιπτική και απειλητική καθημερινότητά τους. Ένα προάστιο με χορταρένιους χωματόδρομος, ένα εργοστάσιο πρώην σφαγείο, μια γέφυρα που μοιάζει να περιμένει τους αποστεωμένους άντρες που θα πετάξουν από πάνω της. Τα λουλούδια μυρίζουν μέταλλο, στα δάχτυλα των γυναικών μηχανόλαδο και σκουριά, τσίγκινες πινακίδες που γράφουν ΣΥΝΔΙΚΑΤΑ ΠΡΟΟΔΟΥ. «Οι σκιές έχουν παρατήσει τα πράγματα στα οποία ανήκουν».

Έξω από την πόλη δεν υπάρχει κατεύθυνση, μόνο ψηλές θεριζοαλωνιστικές μηχανές και χαμηλά στάχυα χωρίς τελειωμό, σε ξεπλυμένο χρώμα που μπουχτίζει τα μάτια, αρκετά χαμηλά για να κρύβουν τους νεκρούς, πολύ μικρά για να το σκάσεις. Τα ρολά της τουαλέτας αποτελούν αντικείμενα κλοπής, τα παιδιά γράφουν έκθεση με τίτλο Η συγκομιδή της ντομάτας (στην οποία άλλωστε είναι παρόντες και βοηθούν), ο διευθυντής βάζει το χέρι του μέσα στο πουκάμισο των εργατριών, ο θυρωρός του εργοστασίου ψαχουλεύει τις τσάντες των εργατών, μυρίζοντας τον φόβο τους. Όπως σε κάθε παιδική ηλικία «κάθε βράδυ νιώθεις τη μέρα να γκρεμίζεται». Μόνο που εδώ αυτό σου συμβαίνει ακόμα κι όταν μεγαλώσεις.

Οι λεύκες κιτρινίζουν εξαιτίας του εργοστασίου, εκεί όπου οι γυναίκες φτιάχνουν κόκκινα γιογιό και πράσινα μανταλάκια. Οι γυναίκες αδυνατίζουν και βήχουν, και οι λεύκες κιτρινίζουν. Οι γυναίκες του εργοστασίου φοράνε χοντρά εσώρουχα, και το καλοκαίρι με μπατζάκια μέχρι τα γόνατα και λάστιχα. Κρύβουν κάθε μέρα τόσα μανταλάκια στα εσώρουχά τους, μέχρι που τα πόδια τους και οι κοιλιές τους έχουν παραγεμίσει τόσο, ώστε τα μανταλάκια να μην χτυπούν αναμεταξύ τους καθώς περπατούν. Και στο κέντρο, στην Πλατεία της Όπερας, τοα παιδιά των γυναικών κουβαλούν τα μανταλάκια στους ώμους τους, πιασμένα σε σκοινιά, τα ανταλλάσσουν με κάλτσες, τσιγάρα ή σαπούνια. Το χειμώνα οι γυναίκες κρύβουν στα εσώρουχά τους και γιογιό γεμάτα με μανταλάκια. Κάτω από τα παλτά τους δεν φαίνονται. (σ. 51)

Η περίπτωση Χέρτα Μύλερ αποτελεί από μόνη της πλούσιο μυθοπλαστικό υλικό. Γεννημένη στο γερμανόφωνο ρουμανικό Ντίτσκιντορφ (1953), έζησε από τη γέννησή της ως ανεπιθύμητη του καθεστώτος Τσαουσέσκου, υποχρεωμένη στο γνωστό δικτατορικό κυνηγητό του σκύλου και της γάτας. Στιγματισμένη ως κόρη μέλους των Ες Ες, απολύθηκε από τη βιομηχανική επιχείρηση όπου εργαζόταν ως μεταφράστρια επειδή αρνήθηκε να συνεργαστεί με την Σεκιουριτάτε. Αντιμετώπισε την λογοκρισία το 1982 και εγκαταστάθηκε το 1987 στο Βερολίνο. Η γραφή της εξίσου είναι ιδιαίτερη: λιτή, ενίοτε ελλειπτική, ποιητικότατη πλην σαφής,  χωρίς πλοκή αλλά με πολλά πλοκάμια, σαν μεταγραφόμενες εικόνες, μικροσκέψεις και ημερολογήματα που δημιουργούν μια κατασπασμένη πλην ολική εικονογραφία της τραγικής ρουμανικής κομμουνιστικής ζωής. Το συνεχές και υπόγειο γλωσσικό της παιχνίδι ανοίγει χαραμάδες σε δεκάδες ιστορίες κι αφήνει μισοτελειωμένες τις διηγήσεις της. Ίσως γιατί τέτοια ήταν η ζωή που επιχειρεί να περι/γράψει: μισά λόγια, άδεια βλέμματα, κρυφοί ιδρώτες, ανομολόγητοι τρόμοι, φυτεμένες απογνώσεις.

Το πρωί, από τις έξι μέχρι τις εξίμισι, από αυτό το μεγάφωνο ακούγεται μουσική. Εργατικά τραγούδια. Ο θυρωρός τα ονομάζει πρωινή μουσική. Γι’ αυτόν είναι σαν ρολόι. Όποιος περνάει την πύλη αφού έχει πια σωπάσει η μουσική, έχει φτάσει αργά στη δουλειά του. Όποιος δεν μπορεί να συντονίσει το βήμα του με τον ρυθμό, όποιος σε αυτό το προαύλιο περνάει μέσα από τη σιωπή για να πάει στη μηχανή του, σημειώνεται και καταγράφεται.

Κι ακόμα δεν έχει ξημερώσει όταν τα εμβατήρια δονούν τον αέρα. Ο άνεμος τραντάζει τις λαμαρίνες ψηλά στη στέγη. Η βροχή χτυπάει την άσφαλτο με ορμή. Οι γυναίκες έχουν πιτσιλισμένες κάλτσες, τα καπέλα των ανδρών γίνονται υδρορροές. Οι δρόμοι έξω είναι πιο φωτεινοί. Τα καρούλια με τα σύρματα είναι υγρά από τη νύχτα, είναι μαύρα. Ακόμα και το καλοκαίρι, η μέρα χρειάζεται περισσότερη ώρα για να φτάσει στο προαύλιο του εργοστασίου απ’ ότι έξω. (σ. 70)

Ο αγαπημένος του λαού βλέπει κάθε μέρα τη χώρα μέσα από το τραχύ χαρτί της εφημερίδας, τις ξύλινες κορνίζες, τις τηλεοπτικές οθόνες. Στους κατασκότεινους δρόμους η νύχτα είναι μονοκόμματη κι ένας διαβάτης δεν είναι παρά ένα σούρσιμο… Μπροστά στην αποχαύνωση της καταθλιπτικής ζωής άλλοι θα ψελλίζουν «και τι να κάνεις», άλλοι θα αποδρούν με το ποτό, άλλοι θα βγουν να πολεμήσουν, έστω και αργά. Ο φόβος εισχωρεί στο δέρμα σαν την υγρασία, η γούνα της αλεπούς στο δάπεδο του σπιτιού κάθε τόσο χάνει κι ένα κομμάτι της: μια εφιαλτική υπενθύμιση της Σεκιουριτάτε πως καθάρισε διακριτικά το σπίτι σου και θα ξανάρθει. Καθώς οι γυναίκες μεγαλώνουν και εντάσσονται οργανικά πλέον στο μαύρο καθεστώς – η Αντίνα γίνεται καθηγήτρια, η Κλάρα εργάτρια,  – παίρνουν και διαφορετική θέση εντός και εκτός του αναπόφευκτα η φιλία τους θα σκιστεί σε χίλια κομμάτια. Αλλά και η Κλάρα θα αντιμετωπίσει μια ακόμα σκαιά πλευρά του, εκείνη των παράνομων εκτρώσεων (ξαναθυμόμαστε εδώ την ταινία «4 μήνες, 3 εβδομάδες και 2 μέρες» του Κριστιάν Μουνγκίου).

Η ίδια ιστορία πάντα: καθώς ο αργέγονος φόβος διαβρώνει και ο εφιάλτης μιας μελλοντικής ανάκρισης κατοικεί σε κάθε σκέψη, κάποιοι υποχωρούν, άλλοι διατηρούν την συνείδησή τους καθαρή (για πόσο;), κάποιοι προτιμούν να ζήσουν προδίδοντας, άλλοι επιλέγουν την ελευθερία τους με κάθε τίμημα. Αλλά οι συλλογικές συνειδήσεις έχουν δια παντός βληθεί και καταβληθεί.

Η γυναίκα μου βογκάει όταν είμαι από πάνω της…Πίσω από το βογκητό δεν υπάρχει τίποτα, το ξέρω εδώ και πάρα πολύ καιρό, κάτω από τη νυχτικιά της είναι όλα παγωμένα, μόνο το στόμα της ουρλιάζει. Μένω πάνω της ξαπλωμένος, και συνηθίζω στο σκοτάδι, κοιτάζω τα γουρλωμένα της μάτια, το μέτωπό της ψηλά, γκριζοκίτρινο φεγγάρι, και το σαγόνι της που κρέμεται. Κοιτάζω το πρόσωπό της που παραμορφώνεται. (σ. 38-39)

Εκδ. Καστανιώτη, 2011, μτφ. Κώστας Κοσμάς, 230 σελ. [Herta Müller, Der Fuchs war damals schon der Jäger, 2009]