Η αντίστροφη μαθητεία και η ύστατη αντίσταση

Ίσως κι εγώ να μην είμαι ευτυχής με όσα συμβαίνουν στην Πορτογαλία, ομολόγησε ο Περέιρα. Η κυρία Ντελγκάντο ήπιε μια γουλιά μεταλλικό νερό και είπε: τότε κάντε κάτι. Κάτι, σαν τι; απάντησε ο Περέιρα. Τι να σα πω, είπε η κυρία Ντελγκάντο, εσείς είστε ένας διανοούμενος, γράψτε για όσα συμβαίνουν στην Ευρώπη, εκφράστε ελεύθερα τη σκέψη σας, κάντε κάτι , ο Περέιρα ισχυρίζεται ότι θα ήθελε να της πει πολλά πράγματα. Θα ήθελε να της απαντήσει διότι πάνω από αυτόν υπήρχε ένας διευθυντής, ό όποιος ήταν άνθρωπος του καθεστώτος, και διότι υπήρχε επίσης και το ίδιο το καθεστώς, με την αστυνομία και τη λογοκρισία του, και ότι στην Πορτογαλία όλοι ήταν φιμω­μένοι, ότι κανείς δεν μπορούσε να εκφράσει ελεύθερα τη γνώμη του και ότι αυτός περνούσε τη μέρα του σε ένα μίζερο δωματιάκι της όδου Ροντρίγκο ντα Φονσέκα, παρέα με έναν ασθματικό ανεμιστήρα, υπό το άγρυπνο βλέμμα μιας θυρωρού που πιθανότατα ήταν χαφιές της αστυνομίας. Δεν είπε όμως τίποτε απ’ όλα αυτά, ο Περέιρα, είπε μόνο: θα κάνω ό,τι μπορώ, κυρία Ντελγκάντο, αλλά δεν είναι εύκολο, κάποιος σαν κι εμένα, σε μια χώρα σαν κι αυτή, να κάνει ό,τι καλύτερο μπορεί, εγώ, ξέρετε, δεν είμαι ο Τόμας Μανν…. [σ. 69]

Ο Περέιρα ισχυρίζεται. O Περέιρα θυμάται. Ο Περέιρα υποστηρίζει. Ο Περέιρα σκέφτηκε. Ο Περέιρα απάντησε. Ο Περέιρα ομολόγησε. Σε ποιον, πού, για ποιο λόγο; Ας το αναζητήσει ο αναγνώστης, ας το συμπεράνει, ας το κρίνει ο ίδιος – η ανάγνωση του παρέχει όλα τα απαραίτητα στοιχεία.

Λισαβόνα, Αύγουστος, 1938. Ο Περέιρα, υπεύθυνος για την πολιτιστική σελίδα της μικρής απογευματινής εφημερίδας Λισμπόα, περιφέρει το ταλαίπωρο σαρκίο του ανάμεσα σ’ ένα άθλιο δωματιάκι, στο καφέ Ορκίντεα και στο γραφείο του. Ή αλλιώς, σε ένα μικροσκοπικό διαμέρισμα παρέα με έναν ασθματικό ανεμιστήρα, σε ένα στέκι όπου ξεγελάει τη μοναξιά του δειπνώντας και πίνοντας λεμονάδες και σ’ ένα γραφείο όπου εξαργυρώνει την αγάπη του για την λογοτεχνία.

Ευτραφής (το λίπος περικύκλωνε την ψυχή του – αν και εκ των υστέρων διαπιστώνουμε πως ίσως επρόκειτο για άλλου είδους ασφυξία), δυσκίνητος, εξαντλημένος, επιβιώνει σε μια ζωή μοναχική, ύστερα από τον θάνατο της γυναίκας του, στο πορτραίτο της οποίας συνεχίζει να απευθύνεται και να διηγείται τα νέα της ημέρας. Κυρίως όμως ζει μια ζωή ήσυχη: έχει αναλάβει μια ρουμπρίκα για νεκρολογίες, συχνά και για ζώντες συγγραφείς, για κάθε ενδεχόμενο. Ένας νέος, ο Μοντέιρο Ρόσσι, προτείνει τη συνεργασία του σε αυτή την περί θανάτου χρονογραφία· αλλά στις δοκιμαστικές του καταθέσεις επιλέγει ανεπιθύμητους λογοτέχνες. Όταν ο Ρόσσι γράφει για τον Λόρκα πως δολοφονήθηκε από τους πολιτικούς του αντιπάλους και πως όλος ο κόσμος αναρωτιέται πώς ήταν δυνατόν να συμβεί μια μέγιστη βαρβαρότητα, ο Περέιρα αναστατώνεται.

H χώρα βρίσκεται υπό την δικτατορία του Σαλαζάρ· η γειτονική Ισπανία σε εμφύλιο πόλεμο, η Ιταλία υπό τον φασισμό του Μουσολίνι. Ο Περέιρα διαμαρτύρεται: δεν μπορείς να προκαλείς την τύχη σου αναφέροντας ένα ανατρεπτικό στοιχείο. Γνωρίζει όμως καλά ότι ολόκληρη η χώρα σιωπά, άνθρωποι χάνονται, η πόλη αναδίδει θάνατο. Σύμφωνοι, απάντησε ο Περέιρα, αλλά η Ισπανία είναι δυο βήματα από εδώ, κι εσύ ξέρεις τι συμβαίνει στην Ισπανία, πρόκειται για μαζική σφαγή, κ όμως υπήρχε μια νόμιμη κυβέρνηση, για όλα ευθύνεται ένας θρησκόληπτος αρχηγός. Κι εδώ η αστυνομία παριστάνει το αφεντικό όλων μας, σκοτώνει κόσμο, γίνονται κατ’ οίκον έρευνες, υπάρχει λογοκρισία, πρόκειται για ένα αυταρχικό κράτος, ο λαός δεν μετράει καθόλου, η κοινή γνώμη δεν μετράει καθόλου. [σ. 61]

Ο Περέιρα έχει επιλέξει τη σιωπή. Η ζωή του τάχθηκε στη λογοτεχνία, άλλωστε συχνά μεταφράζει διηγήματα σπουδαίων συγγραφέων για την εφημερίδα, που τα αισθάνεται ως μηνύματα σε μπουκάλι που κάποιος θα μαζέψει. Το καθήκον του ολοκληρώνεται εκεί. Κάποτε θυμάται μια φράση του θείου του: η φιλοσοφία φαίνεται να ασχολείται μόνο με την αλήθεια αλλά πιθανώς λέει μόνο φαντασίες, ενώ η λογοτεχνία φαίνεται να ασχολείται μόνο με φαντασίες αλλά πιθανώς λέει μόνο την αλήθεια.

Ο Ρόσσι δεν υποχωρεί: στην επόμενη συνεργασία του χαρακτηρίζει τον Μαρινέττι εχθρό της δημοκρατίας, σκοτεινή προσωπικότητα, πολεμοκάπηλο. Τίθεται και αυτή στον φάκελο. Αργότερα σειρά θα πάρει ο Ντ’ Αννούντσιο· όμως οι δυο συνεργάτες συναντιούνται και συζητούν. Στην διαφωνούσα συντροφιά σύντομα προστίθεται η σύντροφος του Ρόσσι, Μάρτα. Παρά τα παράξενα συναισθήματά του ο Περέιρα σπεύδει να δηλώσει: Εγώ δεν είμαι σύντροφος, ο μοναδικός μου σύντροφος είναι ο εαυτός μου. Θα έπρεπε να είστε από τους δικούς μας, του λέει κάποια στιγμή αργότερα η Μάρτα. Προτιμώ να μην ξέρω τίποτε από τις ιστορίες σας, απαντάει ο Περέιρα, προσθέτοντας: η Ιστορία δεν είναι ένα ζώο που εξημερώνεται εύκολα. Θα μεσολαβήσει όμως να δώσει μυστική στέγη στον Ρόσσι σε μια πανσιόν, θα τους συναντήσει και άλλες φορές.

Αλλά ο Περέιρα δεν μπορεί να ησυχάσει. Ακούει τις κουβέντες στα καφενεία, αναζητά τις ξένες εφημερίδες που φτάνουν με μεγάλη καθυστέρηση. Πηγαίνει στην θαλασσοθεραπευτική κλινική της Παρέντε και συζητάει με τον γιατρό Καρντόζο. Κι αν ο Μοντέιρο με την Μάρτα έχουν δίκιο; Τότε η ζωή του δεν θα έχει κανένα νόημα, ούτε η πίστη του πως η λογοτεχνία είναι το σημαντικότερο πράγμα στον κόσμο. Ο δόκτωρ Καρντόζο τού γνωρίζει την γαλλική θεωρία της συνομοσπονδίας των ψυχών. Το να πιστεύει κανείς ότι ζει αυτοδύναμος, αποκομμένος από την άμετρη πολλαπλότητα των διαφόρων εγώ, σημαίνει ότι ζει σε μια αρκετά αφελή ψευδαίσθηση, αυτή της μίας και μοναδικής ψυχής …ενώ η προσωπικότητα μοιάζει με συνομοσπονδία διαφορετικών ψυχών, γιατί όλοι έχουμε διαφορετικές ψυχές μέσα μας που ελέγχονται από ένα ηγεμονικό εγώ που έχει τους επιβληθεί· και κάθε φορά που ένα άλλο εγώ πιο ισχυρό επιχειρεί να αναδυθεί και αποδειχτεί ισχυρότερο, γίνεται αυτό ένα ηγεμονικό εγώ, είτε με άμεσο χτύπημα είτε με αργή διάβρωση. Κι εμείς, δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα από το να το υποβοηθήσουμε. Διαφορετικά οι συγκρούσεις με τον εαυτό μας θα είναι ανελέητες.

Κι ο κύριος Περέιρα βλέπει όνειρα της νιότης του, αποφεύγει την θυρωρό – καταδότη του καθεστώτος, ακούει τους συμβιβασμένους – Εμείς είμαστε άνθρωπο του Νότου, Περέιρα, και υπακούουμε σε όποιον φωνάζει περισσότερο, σε όποιον διατάζει. […] Καταλαβαίνεις; κυβερνούσε ο αρχηγός, κι εμείς είχαμε πάντα ανάγκη από έναν αρχηγό, ακόμα και σήμερα έχουμε ανάγκη από έναν αρχηγό. [σ. 61 – 62]. Δημοσιεύει ένα διήγημα του Αλφόνς Ντωντέ εγκωμιαστικό για την Γαλλία κατά της Γερμανίας τον καλεί για εξηγήσεις ο διευθυντής στο γραφείο του. Ο Περέιρα του απαντά ότι αφού δεν τέθηκε το περίφημο λευκό κενό σε λέξεις ή φράσεις από την λογοκρισία δεν υπάρχει πρόβλημα. Στην λογοκρισία είναι ηλίθιοι, είναι αναλφάβητοι, ο διευθυντής της επιτροπής λογοκρισίας είναι ένας έξυπνος άντρας αλλά δε μπορεί να διαβάζει ο ίδιος τα δοκίμια όλων των πορτογαλικών εφημερίδων οι υπόλοιποι είναι απλώς υπάλληλοι, φτωχοί αστυνομικοί που πληρώνονται για να μην αφήνουν να περνούν λέξεις ανατρεπτικού περιεχομένου, δεν είναι σε θέση να καταλάβουν ένα διήγημα!

Η πορεία των πραγμάτων είναι δεδομένη και αναπότρεπτη. Ο Περέιρα θα προσφέρει κατάλυμα στον Ρόσσι, η πόρτα θα χτυπήσει, οι ασφαλίτες θα εισβάλλουν και θα φερθούν με τον τρόπο που το κάνουν στις δικτατορίες όλου του κόσμου, οι αμόρφωτοι θα ειρωνευτούν την κουλτούρα, οι τραμπούκοι θα αναζητήσουν τον νεαρό για να τον ανακρίνουν «για τις πατριωτικές αξίες που ξέχασε». Ο Περέιρα θα τους αντιμετωπίσει με αξιοπρέπεια, θα ταπεινωθεί και θα ηττηθεί αλλά θα φυλάξει ένα τελευταίο ευφυές σχέδιο, μια ύστατη νίκη με τον μόνο τρόπο που γνωρίζει, ένα συγκλονιστικό δημοσίευμα που θα πάρει τον δρόμο για την εφημερίδα εξαπατώντας τους λογοκριτές, ένα κείμενο για το τι συνέβη στο σπίτι του μαζί με ένα ύστατο μήνυμα στην Μάρτα. Κι ύστερα, όλος ο κόσμος δικός του.

Όπως πάντα, η γραφή του Ταμπούκι μας εισάγει βαθειά στον κόσμο του χαρακτήρα του, στις μικρές, επαναλαμβανόμενες συνήθειές του, στις λεπτομέρειες μιας καθημερινότητας αβάσταχτης, στις περιπλανήσεις του στην Λισαβώνα, στους περιπάτους σε μια πόλη που βράζει αλλά και σιωπά. Σε αυτό το ελεγειακό και βαθειά συγκινησιακό μυθιστόρημα η συνειδητοποίηση δεν γίνεται στη νεαρή ηλικία ή στα ύστατα γηρατειά, ούτε ενεργοποιείται από ένα οριακό γεγονός παρά γίνεται σταδιακά, ως μια αργή διεργασία σε μια δραματική συγκυρία. Σε αυτή την αντίστροφη μαθητεία, ο αποσυρμένος από την ζωή περνάει από την αισθητική στην ηθική· αφυπνίζεται από το άμυαλο ζεύγος των νέων ή απλά ανασύρει αυτό που είχε πάντα κρυμμένο. Πιθανώς να έφταιγε εκείνο το ηγεμονικό εγώ που δόθηκε σε αναρίθμητους ανθρώπους και τους έκανε να σιωπούν στα φασιστικά καθεστώτα και να συνεχίζουν να εθελοτυφλούν και σήμερα.

Στο υπέροχο σημείωμά του στο τέλος ο συγγραφέας μας εξομολογείται πως ο ίδιος ο Περέιρα τον επισκέφτηκε ένα βράδυ ως ένα πρόσωπο σε αναζήτηση ενός συγγραφέα. Δεν κατάλαβε γιατί διάλεξε εκείνον να αφηγηθεί την ιστορία του αλλά μπόρεσε να θυμηθεί ένα πρόσωπο που πράγματι άξιζε να μνημονευτεί: έναν δημοσιογράφο που κάποτε δημοσίευσε σε μια πορτογαλική εφημερίδα ένα σκληρό άρθρο κατά του καθεστώτος και ύστερα από ταλαιπωρίες αναγκάστηκε να πάρει το δρόμο της εξορίας. Όταν μετά το 1974 επανήλθε η δημοκρατία, εκείνος είχε απ’ όλους ξεχαστεί. Τώρα στη θέση του πιθανώς ήρθε ο Περέιρα για «να περιγράψει μια επιλογή» και να αφηγηθεί την ιστορία εκείνων που έχασαν την Ιστορία, που δεν μπήκαν ποτέ στα επίσημα εγχειρίδια.

Εκδ. Άγρα, 2010, μτφ. Ανταίος Χρυστοστομίδης, [Sostiene Pereira, 1994], σελ. 215. Περιλαμβάνεται τετρασέλιδο σημείωμα του συγγραφέα και εντεκασέλιδη συνέντευξη του συγγραφέα στο περιοδικό Lire [1995].

Οι φωτογραφίες με τον Μαρτσέλλο Μαστρογιάννι είναι από την κινηματογραφική μεταφορά του μυθιστορήματος [Sostiene Pereira, Roberto Faenza, 1995].

Πρώτη δημοσίευση: Mic.gr / Βιβλιοπανδοχείο 159.

Θέατρο ΚΑΠΠΑ

Ο Τυχαίος Θάνατος ενός Αναρχικού δεν διαρκεί όσο η εκάστοτε παράσταση ούτε βιώνεται μόνο μια φορά. Είναι ένα έργο που βλέπεις και ξαναβλέπεις, γιατί η αμεσότατη σύμπλευσή του με την εκάστοτε τρέχουσα πραγματικότητα το κάνει να μοιάζει σαν να γράφτηκε μόλις πριν λίγη ώρα. Έτσι ποτέ μια παράστασή του ανά τα χρόνια δεν είναι ίδια, πόσο μάλλον όταν οι συνθήκες που μας περιμένουν έξω από το θέατρο αλλάζουν ταχύτατα – και πάντα προς το χειρότερο! Κι όμως, το κείμενο και η σκηνική του εκδήλωση μοιάζει να συμβαδίζει και να τις αναπαριστά. Γι’ αυτό και επιδιώκω κάθε φορά να το βλέπω, γι’ αυτό και στην προκείμενη περίπτωση ο ίδιος θίασος αναζητά απαντήσεις για τον Τυχαίο Θάνατο για πέμπτη συνεχή σαιζόν, αυτή τη φορά για περιορισμένες εμφανίσεις. Τρία ολόκληρα χρόνια άλλωστε μετά την παρουσίαση της παράστασης από τον ίδιο θίασο εδώ – όπου και θα βρείτε τα «πραγματικά περιστατικά» της υπόθεσης του ιταλού «αναρχικού» σιδηροδρομικού –η παράσταση είναι και εντός της διαφορετική, άλλη, εμπλουτισμένη με νέα ευρήματα.

Είναι δύσκολο να πεις ψέματα όταν φοράς μια μάσκα. Διότι έχουμε συνηθίσει να λέμε ψέματα με το σώμα μας…

…έχει πει ο Ντάριο Φο, συνεπώς η μεταμφίεση, η επικάλυψη των ρούχων και η εναλλαγή προσωπείων δεν μας εισάγουν μόνο σε νέους ρόλους αλλά όσο περισσότερο μας κρύβουν τα χαρακτηριστικά τόσο πλησιέστερα μάς φέρνουν στην αλήθεια. Αυτή την αλήθεια αναζητά και ο τρελός πρωταγωνιστής, παραδεχόμενος την ιστριομανία του: να παίζει με τους άλλους αλλά εκείνοι να μην το ξέρουν, να αλλάζει περσόνες και να δημιουργεί προσωπικότητες. Γιατί μέσα σ’ όλο αυτό το ατέλειωτο παραμύθι όχι απλώς βγάζει τον πραγματικό εαυτό τους αλλά και βλέπει τα πάντα καθαρότερα. Η δεκαετής θητεία του άλλωστε στα ψυχιατρεία, πέρα από την καλή γνώση των νόμων υπέρ των ψυχικών ασθενών (που του επιτρέπουν να απαλλάσσεται από τις διάφορες κατηγορίες) τον έχει πλέον βεβαιώσει πως ο τρόπος σκέψης όλων [ημών] των υπόλοιπων, δεν διαφέρει καθόλου από των εκεί εγκλείστων.

Εγώ όμως είμαι τρελός. Με πιστοποιητικά. Κοιτάξτε εδώ. Λέγεται ιστριομανία. Ιστριόνας στα λατινικά σημαίνει ηθοποιός. Μου αρέσει να παίζω θέατρο καταλάβατε; Κι επειδή το θέατρό μου είναι το θέατρο της πραγματικότητας , θέλω και οι συνάδελφοι ηθοποιοί, να είναι πραγματικοί άνθρωποι. Να παίζουν στα έργα μου δηλαδή, αλλά χωρίς να το ξέρουν!

Αυτός ο πολυπρόσωπος λοιπόν θεατρομανής διακατέχεται και από έναν δαιμόνιο οίστρο λόγου και ευφυΐας, ιδίως όταν ευρισκόμενος στο αστυνομικό τμήμα ανακαλύπτει τον φάκελο της υπόθεσης του κρατουμένου που φτερούγισε έξω από το παράθυρο. «Καθαρή περίπτωση αυτοκτονίας»; Όχι, λένε οι αστυνομικοί, «άλλη όρεξη δεν είχαμε απ’ το να πετάμε αναρχικούς από τα παράθυρα». Πρέπει να μεταλλαχθεί λοιπόν σε Ανώτατο Επιθεωρητή του Υπουργείου Δικαιοσύνης για να τους κάνει να πνιγούν στις ίδιες τους τις αντιφάσεις, να εκτεθούν ως ψεύτες – Να πούμε κανένα ψέμα αλλά να είμαστε και πειστικοί, έτσι; – και ανεγκέφαλοι – Οι δύο καταθέσεις σας, δυο αριστουργήματα ηλιθιότητας – αλλά και να δεχτούν να κάνουν τα πάντα προκειμένου να γλιτώσουν τις ευθύνες – Εδώ είστε παιδική χαρά, με συγκινήσατε.

Αλλά μέσα στο τραγελαφικό πανηγύρι όπου οι αλλοτινοί σκληροί ανακριτές τώρα μετατρέπονται σε φοβισμένους υπαλλήλους έτοιμους να πουλήσουν τον «συνάδελφό» τους για να σώσουν το τομαράκι τους και γίνονται μαριονέτες στις εμπνεύσεις του διπλομεταμφιεσμένου κωμωδού τους. Αν εκείνος «γνωρίζει καλά τη σχέση τους με την αλήθεια», δηλαδή την ανυπαρξία της, θα τους κάνει με μύριους αναίμακτους τρόπους να την ψελλίσουν και να παραδεχτούν το αξίωμα πως «ένα σκάνδαλο λειτουργεί ως το απόλυτο αντιβιοτικό της δημοκρατίας μας»,  προτού ο ίδιος ψελλίσει πως «στις σοσιαλδημοκρατικοφιλελεύθερες χώρες μας περπατάμε με το κεφάλι ψηλά γιατί τα σκατά μας έχουν φτάσει ως το κεφάλι μας».

Το γέλιο, ο καγχασμός, που συχνά βλέπουμε στα παιδιά, γεννιέται όταν γεννιέται η συνείδηση της παραδοξότητας, που είναι η μέγιστη μορφή ευφυΐας που βρίσκουμε στον άνθρωπο. Γι’ αυτό και στους αρχαίους πολιτισμούς, δεκαοκτώ αιώνες προ Χριστού, όταν γεννιόταν ένα παιδί, το πρώτο πράγμα που έκαναν ήταν να προσπαθήσουν να το κάνουν να γελάσει. Όχι να χαμογελάσει, διότι χαμόγελο έχουν και τα ζώα.  Γελάω όμως σημαίνει πως καταφέρνω να έχω συνείδηση του παράδοξου και παράλογου. Και αυτό σημαίνει ευφυΐα. Το να καταφέρεις να αναπαραστήσεις στο θέατρο αυτό που είναι το θεμέλιο της ζωής σου, είναι πραγματικά σημαντικό… έλεγε ξανά ο Ντάριο Φο και αυτά τα λόγια αυτά θαρρείς και λέχτηκαν αποκλειστικά γι’ αυτή την παράσταση όπου το ακατάπαυστο γέλιο και ο διαβρωτικός καγχασμός ακριβώς στέκονται στα ίσια απέναντι στην παραδοξότητα, την υποκρισία και την διαφθορά. Και στο τέλος την κατατροπώνουν. Κι ας είναι το τέλος – παγίδα, μια πικρή – ξανά επίκαιρη – ένδειξη πως δεν έχουν όλες οι πλειοψηφίες πάντα δίκιο.

Σημ.: Για περιορισμένο αριθμό παραστάσεων / Καθημερινά 30 θέσεις για την παράσταση προσφέρονται σε ανέργους.

Οι φράσεις του Ντάριο Φο προέρχονται από την συνομιλία του με τον Ανταίο Χρυσοστομίδη και περιλαμβάνονται στο βιβλίο του τελευταίου Οι κεραίες της εποχής μου. Ταξιδεύοντας με 33 διάσημους συγγραφείς σ’ ένα δωμάτιο, εκδ. Καστανιώτη, 2012, σελ. 391 και 397 αντίστοιχα· περισσότερα εδώ.

Στην τελευταία φωτογραφία ο τυχαίως εκπαραθυρωθείς Giuseppe Pinelli.

Θέατρο ΚΑΠΠΑ, Κυψέλης 2, Κυψέλη / 210 8827000 – 210 7707227/ Παίζουν: Σπύρος Παπαδόπουλος, Χρήστος Μπίρος, Τάσος  Γιαννόπουλος, Στέλιος  Πέτσος, Αλέξανδρος Καλπακίδης, Νικολέτα Κοτσαηλίδου / Σκηνοθ. Σπύρος Παπαδόπουλος, μτφ. Άννα Βαρβαρέσου, βοηθ. σκηνοθ. Αργύρης Παυλίδης, φωτ. Ανδρέας Μπέλλης, ειδ. εφφέ Αδελφοί Αλαχούζοι. / Τετάρτη: 19:00 λαϊκ. απογ., Πέμπτη: 19:00 λαϊκ. απογ., Παρασκευή: 21:00, Σάββατο: 18:00 και 21:00, Κυριακή: 20:00. / Διάρκεια: 120΄.

[Dario Fo – Morte accidentale di un anarchico, 1970]