Αφιέρωμα Ν.Δ. Καρούζος

Εγώ χρησιμοποιώ θρησκευτικά σύμβολα, κάνω μια «χρήση» των συμβόλων αυτών, γιατί αυτά οδηγούν την έκφραση προς το ανέκφραστο, κατορθώνουν ένα πλησίασμα προς τα εκεί. Τα σύμβολα όμως αυτά δεν είναι το ίδιο πράγμα με τα συμβολιζόμενα: ποτέ η έκφραση δεν ταυτίζεται με το ανέκφραστο. Ύστερα η επιστήμη έχει μια γλώσσα που δεν ευνοεί την ποίηση. Αυτά τα σύμβολα, αν θέλετε, θα τα ονόμαζα ποιητικές ελευθερίες, αδιέξοδες ελευθερίες, κάπως έτσι…

… έλεγε ο Νίκος Καρούζος σε συνομιλία του με την Νατάσα Χατζιδάκι για το περιοδικό Σήμα [Μάρτιος 1979], πάνω στον περιβόητο προσδιορισμό του ως μεταφυσικού, ή, ακόμα χειρότερα, ως θρησκευτικού ποιητή. Την συζήτηση μας υπενθυμίζει ο Γιώργος Χ. Θεοχάρης, στο κείμενό του για την υποδοχή της κριτικής στην ποίηση του Ν.Δ. Καρούζου και τα σχετικά γύρω από τη θρυλούμενη θρησκευτικότητα. Ξανά λοιπόν το περιοδικό γεμίζει αφιερωματικά γραπτά για τον Καρούζο, δεκατρία χρόνια μετά το τεύχος 47 – 48 [χειμώνας 2002 – άνοιξη 2003]· τότε τρεις ενενηντάρες κασέτες με συνομιλίες του συγγραφέα και τουμπίστα Γιάννη Ζουγανέλη με τον Νίκο Καρούζο για την Τέχνη και την Ζωή είχαν αποτελέσει τον κορμό ενός πρώτου αφιερώματος.

Πρωτοδιάβασα τον Καρούζο στην Νεολιθική νυκτωδία στην Κροστάνδη, στα μέσα της δεκαετίας του ’80, τον ήπια μονορούφι στα γρασίδια του Πεδίου του Άρεως. Για εκείνη την συλλογή γράφει ο Κώστας Καναβούρης (Το χαστούκι, σ. 43) ότι τοποθέτησε το ποίημα, απελευθερωμένο από τον ποιητή, δηλαδή αφ’ εαυτού έργο ως έρωτα στο κέντρο της Ιστορίας, άρα στον πυρήνα της ανθρώπινης τραγωδίας. Χωρίς καμία διάθεση αγιοποίησης (άλλωστε  Νίκος Καρούζος μέχρι σήμερα υφίσταται την αγριότητα άθλιων σωματοφυλάκων της μνήμης του που εμποδίζουν το έργο του να ελευθερωθεί, επειδή το ταπεινώνουν στο ύψος της δικής του περιπτωσιολογικής ασημαντότητας και ανοίκειας οικείωσης), χωρίς λοιπόν καμία διάθεση αγιοποίησης, θα έλεγα ότι ο Νίκος Καρούζος ήταν ποιητής, επειδή ήταν απρόσεχτος με τον εαυτό του. Ένας μεθοδικά απρόσιτος είρων. Γι’ αυτό μυθεύτηκε από του αδαείς και τους πρόχειρους ως περίπτωση, ενώ ήταν καθολικότητα.

Η Βικτωρία Καπλάνη καταθέτει δυο ποιήματα του Καρούζου μαζί με μια άγνωστή μας ιστορία για τον ποιητή «που μιλά ελεύθερα, αναρχικά κι ασυμφιλίωτα απέναντι σε κάθε λογής μηχανισμούς εξουσίας για τις ιδέες του, την πολιτική, το Θεό, αυτόν που τολμά να τσαλακώνεται, να δείχνει την αδυναμία και τις ανάγκες του στον απλό άνθρωπο, στον άγνωστο φίλο που μοιράζεται μαζί του τη συντροφιά του ποτού σ’ ένα μπαρ». Η μικρή Μαρία, κόρη του μπάρμαν του Dada [Εξάρχεια, 1984 – 1986], υπήρξε ένα κορίτσι που δεν συνάντησε ποτέ τον Νίκο Καρούζο αλλά υπήρξε συχνά το αντικείμενο των συζητήσεών του με τον πατέρα της. Έτσι εκείνη αποτέλεσε την δυνάμει ιδανική αναγνώστρια των ποιημάτων που δημοσιεύονται εδώ· ήταν το πρόσωπο που είχε στην σκέψη του ο ποιητής την ώρα που τα έγραφε.

Οι Κώστας Θ. Ριζάκης (που συνοδοιπορεί στην δημιουργία του τεύχους), Κώστας Κουτσουρέλης, Χλόη Κουτσουμπέλη, Ειρήνη Μανδηλαρά, Βάγια Κάλφα, Δήμητρα Μήττα, Ευγενία Μπογιάνου, Ευτυχία Παναγιώτου, Νίκος Μυλόπουλος, και δεκάδες άλλοι ξαναδιαβάζουν τα ποιήματά του, μας θυμίζουν τα γραπτά του και καταθέτουν σκέψεις, αναλύσεις και οπτικές πάνω στην γραφή του πενθήμονα, πάντα απαρηγόρητου ποιητή.

[σ. 144]

Έργο: Κωστής Ατσαλής. Φωτογραφία: από εδώ.

Κάθε τεύχος του Poetix μοιάζει με διπλό ταξίδι, στην ποίηση και τους ποιητές. Το χειμερινό και εαρινό δρομολόγιο ξεκινάει από το Δημόσιο Φιλανθρωπικό Ίδρυμα του Τρουχίλιο, στο Περού: εκεί ανακαλύφθηκε μισοφαγωμένη από τα ζωύφια κατά το ένα τρίτο η διατριβή του Σέζαρ Βαλιέχο, ενός παγκόσμιου ποιητή σήμερα που εκτός εξαιρέσεων, όπως του Αντένορ Ορέγκο και Χοσέ Κάρλος Μαριάυεγκι, πέθανε πεινασμένος και αγνοημένος από την κριτική του καιρού του. Στο Όμπερλιν ένα νέο κορίτσι, η Γιάνα Λακάς [Jana Lakash],  πέθανε κατά την διάρκεια απαγγελίας ποιήματος στην slam poetry, όταν ξέχασε να πάρει εισπνοή. Γνώριζε πως αναπνέοντας θα διέκοπτε την ροή της απαγγελίας. Αυτό το είδος της απαγγελίας απαιτεί φρενήρη ρυθμό, που η ποιήτρια ήθελε να τηρήσει στο ακέραιο.

Μια μεγάλη στάση κάνουμε στην δική μας ενδοχώρα, που βρίθει ποιητές, όπως φαίνεται και από τον τόμο για τα Ποιήματα του 2013, που έκλεισε οκτώ χρόνια ζωής. Ανάμεσα στις παρατηρήσεις του, γράφει ο εκδότης του περιοδικού και επιμελητής των τόμων Ντίνος Σιώτης: Δίπλα στα ελάχιστα, πολύ γνωστά ονόματα υπάρχουν αρκετά άγνωστα στο ποιητικό σινάφι. Διαβάζω κι εγώ ποίηση και ποιήματα για πάνω από 50 χρόνια στα ελληνικά και στα αγγλικά και νομίζω ότι έχω το δικαίωμα να πω ότι το να εκδίδεις μια συλλογή και κάποιος να βρίσκει ένα καλό ποίημα και να το ανθολογεί δεν σε κάνει αυτομάτων ποιητή. Οπότε σα μη βιαστούν μερικοί και μερικές να τυπώσουν κάρτες με την ένδειξη «ποιητής». Με άλλα λόγια, καλά ποιήματα υπάρχουν αλλά πού είναι οι καλοί ποιητές; Αν θέλει κανείς να τον πάρουν στα σοβαρά, τον τίτλο του ποιητή τον κερδίζει με συνεχή παρουσία τόσο στις επάλξεις, στους βιότοπους και στους προμαχώνες της ποίησης, όσο και μέσα από την τριβή με τη ζωή, ζώντας τη ζωή του ποιητή.

Ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον κείμενο εξετάζει εξονυχιστικά την έκδοση Crisis – 30 ποιητές της κρίσης, που κυκλοφόρησε το 2014 στο Middlesbrough, UK, υπό την επιμέλεια του Ν. Σιώτη. Ο Alan Morrison παρουσιάζει και συλλογίζεται πάνω σε πολλά από τα ποιήματα της συλλογής και υποστηρίζει ότι για τους ποιητές της σχετικής ανθολογίας η ποίηση είναι η νομική υπεράσπισή τους ενάντια στις ατιμίες και στις μιζέριες της ζωής. Είναι γεγονός./ Η κωμωδία στην Ελλάδα περνάει κρίση. / Δεν υπάρχουν αξιόλογοι ηθοποιοί πια. / Έχει απορροφήσει όλα τα ταλέντα η πολιτική. [Νεκτάριος Λαμπρόπουλος, Άτιτλα, ΙΙΙ]

Κατόπιν βρισκόμαστε στην Κίνα, όπου σήμερα υπάρχουν διακόσιες χιλιάδες αναγνωρισμένοι ποιητές και πιθανόν μόνο διακόσιοι αβανγκάρντ ή ποιητές οπτικής ποίησης και πειραματικής γραφής, των οποίων η δουλειά βρίσκεται σε μη κυβερνητικές ή ανεπίσημες εκδόσεις. Μια τέτοια περίπτωση παρουσιάζεται εδώ δια χειρός Mindy Zhang [China Visual Underground Poetry]. Και, ύστερα, περνώντας από το Μοντενέγκρο του Andrija Radulovic και το Βερολίνο του Καρλ Ρακόζι, σταθμεύουμε στην Ρώμη, όπου έγραψε και δίδαξε ο Marino Piazzola, ορισμένοι αφορισμοί του οποίου από Τα αμνημόνευτα ρητά του Ρενάτο Μαρία Ράτι κοσμούν επόμενες σελίδες:

Για να πειράξω το στόμα, τρώω με τα μάτια! [Ο εκδικητικός], Θα ’θελα τόσο πολύ να ήμουν ο πρώτος ζωντανός υπέρ πατρίδος! [Ηρωισμός]

Η ποίηση είναι μόνο αυτό που μπορεί να κάνει η γλώσσα τιτλοφορεί το κείμενό του ο William Logan, ενώ ένα ανέκδοτο δοκίμιο του T.S. Eliot αφορά την εγκυρότητα των τεχνητών διακρίσεων. Οι Ευγένιος Αρανίτσης, Αντριάνα Μίνου, Αγγελική Κορρέ, Παναγιώτης Μήνου, Αντριάνα Ιεροδιακόνου παρουσιάζουν τις συνθέσεις τους, ο Παντελής Μπουκάλας γράφει αναλυτικά πάνω στην περίφημη πολιτική ομηρία του Ανδρέα Εμπειρίκου, ο Ντίνος Σιώτης αναδημοσιεύει μια παλαιότερη συνομιλία του με τον Κώστα Μόντη και ο Ρήγας Καππάτος που μεταφράζει και προλογίζει πολλά από τα ποιήματα του τεύχος αφιερώνει ένα τρισέλιδο στα εκατοντάχρονα του Νικανόρ Πάρα, άρα καταλήγουμε στο Νότο της αφετηρίας μας.

«Βγάζεις λεφτά» μου λένε «από την ποίηση;» / «Λεφτά;» τους απαντώ, «λεφτά; / Βγάζει λεφτά ποτέ ο εραστής; / Λεφτά βγάζει μονάχα ο νταβατζής» [Γιάννης Υφαντής, Ερώτηση και απάντηση στην αγορά]

Στις εικόνες: Cesar Vallejo, Nicanor Parra.

[σ. 232]