Τετράδια Πολιτικού Διαλόγου, Έρευνας και Κριτικής, τεύχος 62 – 63 [καλοκαίρι – φθινόπωρο 2013]

Το λαϊκό στοιχείο αισθάνεται, αλλά δεν κατανοεί πάντα ή δεν ξέρει. Ο διανοούμενος ξέρει, αλλά δεν κατανοεί πάντα και ειδικότερα δεν αισθάνεται. / Το λάθος του διανοούμενου συνίσταται στο ότι πιστεύει πως μπορεί να ξέρει χωρίς να κατανοεί και ειδικότερα χωρίς να αισθάνεται και να ενδιαφέρεται ζωηρά, δηλαδή πως ο διανοούμενος μπορεί να είναι τέτοιος μόνο αν διακρίνεται και αποχωρίζεται από το λαό – έθνος, δηλαδή χωρίς να αισθάνεται τα στοιχειώδη πάθη του λαού, κατανοώντας τα και μετά εξηγώντας τα και δικαιολογώντας τα μέσα στην καθορισμένη ιστορική κατάσταση. / Δεν γίνεται πολιτική ιστορία χωρίς αυτό το πάθος, δηλαδή χωρίς αυτό το συναισθηματικό δεσμό ανάμεσα στους διανοούμενος και το λαό – έθνος.

Η παραπάνω θέση για την διανόηση, επίκαιρη ξανά και ξανά, γράφτηκε από τον μαρξιστή Αντόνιο Γκράμσι, έναν από τους σημαντικότερους στοχαστές και πολιτικούς ακτιβιστές του 20ού αιώνα, τον οποίο και αφορά το αφιέρωμα του τρέχοντος τεύχους των Τετραδίων, Η σημασία και η ιδιαίτερη θέση του γκραμσιανού έργου στο μαρξιστικό πολιτικό – θεωρητικό οικοδόμημα έχει ορισμένα «παράξενα» στοιχεία, γράφει ο Ρούντι Ρινάλντι (συνεκδότης της εφημερίδας «Δρόμος της Αριστεράς»), αφού τα Τετράδια της φυλακής, το κύριο θεωρητικό έργο του, δεν γράφτηκαν για να εκδοθούν, ενώ διαβάστηκαν κατά κύματα και εκδόθηκαν το ίδιο τμηματικά, για να εξυπηρετηθούν πολιτικές σκοπιμότητες.

Πράγματι, ο διανοητής ηγέτης του ιταλικού κομμουνιστικού κινήματος, του οποίου η ζωή και το έργο αποτελούσαν μια αξεδιάλυτη ενότητα, δεν δημοσίευσε κανένα βιβλίο ενώ απέφευγε ακόμα και να υπογράφει τα άρθρα που έγραφε για τον Τύπο. Τα Τετράδια της φυλακής γράφτηκαν το 1929, όταν πρωτοδόθηκε στον Γκράμσι η δυνατότητα να γράφει, τρία χρόνια μετά την σύλληψή του, και σταμάτησαν το 1935 όταν η υγεία του δεν του επέτρεπε να συνεχίσει, αλλά και ουσιαστικά δεν τελείωσαν ποτέ, αφού πρόκειται για ένα σύνολο σημειώσεων μεταγραμμένων σε τετράδια.

Δίκαια το έργο του αποτελεί πηγή έμπνευσης και στοχασμού, ενώ ταυτόχρονα αποτελεί ένα μεγάλο εργαστήρι σκέψης και διάνοιξης νέων πολιτικών δρόμων – πόσο μάλλον στην μετά τον 20ό αιώνα εποχή όπου ζητήματα όπως η παλινόρθωση του καπιταλισμού στις μεταβατικές κοινωνίες, η διάψευση της σωτήριας λύσης που θα ερχόταν μέσα από την τεχνολογική και επιστημονική επανάσταση και η ανάδυση ζητημάτων που φαίνονταν να έχουν ξεπεραστεί, όπως οι θρησκευτικοί και εθνικιστικοί φονταμενταλισμοί, ζητούν μια βαθύτερη και εκτενέστερη θεωρητική και πρακτική αντιμετώπιση. Αυτή ακριβώς η επείγουσα ανάγκη για την αντιμετώπιση του προβλήματος της σχέσης θεωρίας και πράξης, είχε ήδη τεθεί από τον Γκράμσι, που όριζε ως «πρωτόγονη ιστορική φάση» τη περίοδο κατά την οποία αμφότερες έχουν διασπαστεί. Φαίνεται πως και η τρέχουσα συγκυρία αποτελεί μια τέτοια φάση, όπου η έλλειψη κάθε επαναστατικής θεωρίας είναι εμφανής.

Το αφιέρωμα συμπληρώνεται με κείμενα των Αλέξη Τσίπρα, Λαοκράτη Βάσση, Γιώργου Μανιάτη και Νίκου Γ. Ξυδάκη. Ο τελευταίος επιχειρεί την δική του διαδρομή «προς μια νέα Γενική Διάνοια», παίρνοντας μερικά αναλυτικά μοτίβα από την γκραμσιανή σκέψη, συγκρίνοντας με τις θεωρητικές επεξεργασίες άλλων στοχαστών από τη ίδια παράδοση, τον πρωτομοντέρνο Καρλ Μαρξ των Χειρογράφων 1848 και τον υστερομοντέρνο Ιταλό Πάολο Βίρνο της Γραμματικής του Πλήθους, και εφαρμόζοντάς τα στο Ελληνικό Παράδειγμα. Η διαπίστωση ενός βαθύτατου κοινωνικού μετασχηματισμού δεν αφορά μόνο την Ελλάδα, τουλάχιστον στο πολιτικό – κοινωνικό πεδίο. Στην αγωνιώδη έκκληση δέκα επιφανών Ευρωπαίων συγγραφέων (μεταξύ των οποίων και οι Αντόνιο Λόμπο Αντούνες, Ουμπέρτο Έκο, Μπερνάρ – Ανρί Λεβί, Κλάουντιο Μάγκρις, Φερνάντο Σαβατέρ κ.ά.), αλλά και στο μανιφέστο των Χάμπερμας, Μπόφινγκερ και Νίντα – Ρίμελιν διαβάζουμε ότι η Ευρώπη μπορεί να μην περνάει ανάλογη κρίση αλλά πεθαίνει όπως την γνωρίζαμε και απειλείται η δημοκρατία και ο πολιτισμός της.

Εδώ τίθεται το ερώτημα πως γίνεται και οι ευφυείς και ικανότατοι επιβιωτές Έλληνες επιλέγουν για ηγέτες τους πρόσωπα χαμηλών προσόντων και προσδοκιών· πώς, ενώ στο ατομικό πεδίο η ευφυΐα και η μέριμνα καρποφορούν, στο δημόσιο πεδίο όλα καρκινοβατούν· πώς ο Έλληνας της μαζικής δημοκρατίας σιχαίνεται πάντα τα δημόσια. Όμως η επίγνωση της νέας ανθρώπινης κατάστασης που αναδύεται με τη παγκοσμιοποίηση, παράλληλα με την κατίσχυση της ιδεολογίας της απληστίας και της ακατάσχετης συσσώρευσης πλούτου με κάθε τίμημα, οδηγεί σε μια νέα γενική διάνοια, General Intellect, σκέψη που επιθυμεί και επιθυμία που σκέφτεται, όπως εισηγήθηκε ο Μαρξ στα χειρόγραφα και όπως πριν από αυτόν είχαν περιγράψει τη Γενική Βούληση ο Ζαν Ζακ Ρουσώ και τον Ποιητικό Νου ο Αριστοτέλης στο Περί Ψυχής. Μια νέα γενική διάνοια κυοφορείται δύσκολα, επώδυνα, στα έγκατα της κοινωνίας, βουβά, με πρόδρομες αναταράξεις […]. Οι νέοι, καλωδιωμένοι από τα γεννοφάσκια τους, γαλακτισμένοι στο κυβερνοσύμπαν, αφουγκράζονται εναργέστερα αυτό το επερχόμενο κύμα. Είναι οι μόνοι άλλωστε που μπορούν να ζουν στις φαντασιακές κοινότητες του Δικτύου […] και ταυτόχρονα να βγαίνουν στον φυσικό χώρο, στην ένυλη πραγματικότητα, νεοχίππυς, τοπικοί σαμάνοι και πολίτες του κόσμου μαζί, glocal υποκείμενα. [σ. 93]

«Είμαι πεπεισμένος πως πάντα πρέπει να στηριζόμαστε στον εαυτό μας και στις δικές μας δυνάμεις· να μην περιμένουμε τίποτα από κανένα κι έτσι να μην εισπράττουμε απογοητεύσεις», έγραφε ο Γκράμσι και οι φράσεις του αποτελούν και την βάση του μελετήματος του Λουκά Αξελού Η στήριξη στις δικές μας δυνάμεις ως θεμέλιος λίθος της εθνικής στρατηγικής του Ρήγα. Τα υπόλοιπα ενδιαφέροντα κείμενα: Αξίες και πολιτική ευθύνη (Μανόλης Αγγελίδης), Κρίση, συσσώρευση και κοινωνική ανατροπή (Ηλίας Ι. Νικολόπουλος), ΑΚΕΛ-ΚΚΕ στις δεκαετίες ’40 – ’50 (Σπύρος Σακελλαρόπουλος), Περί φαντασμάτων (και άλλων πλασμάτων της ιδεολογίας) (Στάθης Ανδρέου), Ασταθείς πολιτικές ισορροπίες σε εύφλεκτο κοινωνικό τοπίο (Σταύρος Λυγερός), Ο μετασχηματισμός του ελληνικού τραπεζικού συστήματος (Γιώργος Τοζίδης), Έλληνες εθνικιστές και Γερμανοί εθνικοσοσιαλιστές (Δημήτρης Δεληολάνης), Από την μεταπολίτευση στο μνημόνιο (Βασίλης Ασημακόπουλος), Δικαιοσύνη και αποζημίωση. Το ζήτημα των γερμανικών οφειλών (Αριστομένης Ι. Συγγελάκης), Από την οικονομική κρίση στην κρίση της δημοκρατίας; (Χρύσανθος Δημ. Τάσσης). Ακόμα, δυο καθιερωμένα Scripta που Manent, In Memoriam Παναγιώτη Κατερίνη, Ανδρέα Παστελλά και Περικλή Ροδάκη και Έντεκα και έξι Νέα Βιβλία από την Χριστίνα Ανδρέου. Βλέπω πως πρόκειται για εκδόσεις που σπάνια μαθαίνουμε την κυκλοφορία τους αλλά μας αφορούν άμεσα. [σελ. 200]

Ντάριο Φο – Η κωμωδία του τυχαίου θανάτου ενός αναρχικού

Θέατρο ΚΑΠΠΑ

Ο Τυχαίος Θάνατος ενός Αναρχικού δεν διαρκεί όσο η εκάστοτε παράσταση ούτε βιώνεται μόνο μια φορά. Είναι ένα έργο που βλέπεις και ξαναβλέπεις, γιατί η αμεσότατη σύμπλευσή του με την εκάστοτε τρέχουσα πραγματικότητα το κάνει να μοιάζει σαν να γράφτηκε μόλις πριν λίγη ώρα. Έτσι ποτέ μια παράστασή του ανά τα χρόνια δεν είναι ίδια, πόσο μάλλον όταν οι συνθήκες που μας περιμένουν έξω από το θέατρο αλλάζουν ταχύτατα – και πάντα προς το χειρότερο! Κι όμως, το κείμενο και η σκηνική του εκδήλωση μοιάζει να συμβαδίζει και να τις αναπαριστά. Γι’ αυτό και επιδιώκω κάθε φορά να το βλέπω, γι’ αυτό και στην προκείμενη περίπτωση ο ίδιος θίασος αναζητά απαντήσεις για τον Τυχαίο Θάνατο για πέμπτη συνεχή σαιζόν, αυτή τη φορά για περιορισμένες εμφανίσεις. Τρία ολόκληρα χρόνια άλλωστε μετά την παρουσίαση της παράστασης από τον ίδιο θίασο εδώ – όπου και θα βρείτε τα «πραγματικά περιστατικά» της υπόθεσης του ιταλού «αναρχικού» σιδηροδρομικού –η παράσταση είναι και εντός της διαφορετική, άλλη, εμπλουτισμένη με νέα ευρήματα.

Είναι δύσκολο να πεις ψέματα όταν φοράς μια μάσκα. Διότι έχουμε συνηθίσει να λέμε ψέματα με το σώμα μας…

…έχει πει ο Ντάριο Φο, συνεπώς η μεταμφίεση, η επικάλυψη των ρούχων και η εναλλαγή προσωπείων δεν μας εισάγουν μόνο σε νέους ρόλους αλλά όσο περισσότερο μας κρύβουν τα χαρακτηριστικά τόσο πλησιέστερα μάς φέρνουν στην αλήθεια. Αυτή την αλήθεια αναζητά και ο τρελός πρωταγωνιστής, παραδεχόμενος την ιστριομανία του: να παίζει με τους άλλους αλλά εκείνοι να μην το ξέρουν, να αλλάζει περσόνες και να δημιουργεί προσωπικότητες. Γιατί μέσα σ’ όλο αυτό το ατέλειωτο παραμύθι όχι απλώς βγάζει τον πραγματικό εαυτό τους αλλά και βλέπει τα πάντα καθαρότερα. Η δεκαετής θητεία του άλλωστε στα ψυχιατρεία, πέρα από την καλή γνώση των νόμων υπέρ των ψυχικών ασθενών (που του επιτρέπουν να απαλλάσσεται από τις διάφορες κατηγορίες) τον έχει πλέον βεβαιώσει πως ο τρόπος σκέψης όλων [ημών] των υπόλοιπων, δεν διαφέρει καθόλου από των εκεί εγκλείστων.

Εγώ όμως είμαι τρελός. Με πιστοποιητικά. Κοιτάξτε εδώ. Λέγεται ιστριομανία. Ιστριόνας στα λατινικά σημαίνει ηθοποιός. Μου αρέσει να παίζω θέατρο καταλάβατε; Κι επειδή το θέατρό μου είναι το θέατρο της πραγματικότητας , θέλω και οι συνάδελφοι ηθοποιοί, να είναι πραγματικοί άνθρωποι. Να παίζουν στα έργα μου δηλαδή, αλλά χωρίς να το ξέρουν!

Αυτός ο πολυπρόσωπος λοιπόν θεατρομανής διακατέχεται και από έναν δαιμόνιο οίστρο λόγου και ευφυΐας, ιδίως όταν ευρισκόμενος στο αστυνομικό τμήμα ανακαλύπτει τον φάκελο της υπόθεσης του κρατουμένου που φτερούγισε έξω από το παράθυρο. «Καθαρή περίπτωση αυτοκτονίας»; Όχι, λένε οι αστυνομικοί, «άλλη όρεξη δεν είχαμε απ’ το να πετάμε αναρχικούς από τα παράθυρα». Πρέπει να μεταλλαχθεί λοιπόν σε Ανώτατο Επιθεωρητή του Υπουργείου Δικαιοσύνης για να τους κάνει να πνιγούν στις ίδιες τους τις αντιφάσεις, να εκτεθούν ως ψεύτες – Να πούμε κανένα ψέμα αλλά να είμαστε και πειστικοί, έτσι; – και ανεγκέφαλοι – Οι δύο καταθέσεις σας, δυο αριστουργήματα ηλιθιότητας – αλλά και να δεχτούν να κάνουν τα πάντα προκειμένου να γλιτώσουν τις ευθύνες – Εδώ είστε παιδική χαρά, με συγκινήσατε.

Αλλά μέσα στο τραγελαφικό πανηγύρι όπου οι αλλοτινοί σκληροί ανακριτές τώρα μετατρέπονται σε φοβισμένους υπαλλήλους έτοιμους να πουλήσουν τον «συνάδελφό» τους για να σώσουν το τομαράκι τους και γίνονται μαριονέτες στις εμπνεύσεις του διπλομεταμφιεσμένου κωμωδού τους. Αν εκείνος «γνωρίζει καλά τη σχέση τους με την αλήθεια», δηλαδή την ανυπαρξία της, θα τους κάνει με μύριους αναίμακτους τρόπους να την ψελλίσουν και να παραδεχτούν το αξίωμα πως «ένα σκάνδαλο λειτουργεί ως το απόλυτο αντιβιοτικό της δημοκρατίας μας», προτού ο ίδιος ψελλίσει πως «στις σοσιαλδημοκρατικοφιλελεύθερες χώρες μας περπατάμε με το κεφάλι ψηλά γιατί τα σκατά μας έχουν φτάσει ως το κεφάλι μας».

Το γέλιο, ο καγχασμός, που συχνά βλέπουμε στα παιδιά, γεννιέται όταν γεννιέται η συνείδηση της παραδοξότητας, που είναι η μέγιστη μορφή ευφυΐας που βρίσκουμε στον άνθρωπο. Γι’ αυτό και στους αρχαίους πολιτισμούς, δεκαοκτώ αιώνες προ Χριστού, όταν γεννιόταν ένα παιδί, το πρώτο πράγμα που έκαναν ήταν να προσπαθήσουν να το κάνουν να γελάσει. Όχι να χαμογελάσει, διότι χαμόγελο έχουν και τα ζώα. Γελάω όμως σημαίνει πως καταφέρνω να έχω συνείδηση του παράδοξου και παράλογου. Και αυτό σημαίνει ευφυΐα. Το να καταφέρεις να αναπαραστήσεις στο θέατρο αυτό που είναι το θεμέλιο της ζωής σου, είναι πραγματικά σημαντικό… έλεγε ξανά ο Ντάριο Φο και αυτά τα λόγια αυτά θαρρείς και λέχτηκαν αποκλειστικά γι’ αυτή την παράσταση όπου το ακατάπαυστο γέλιο και ο διαβρωτικός καγχασμός ακριβώς στέκονται στα ίσια απέναντι στην παραδοξότητα, την υποκρισία και την διαφθορά. Και στο τέλος την κατατροπώνουν. Κι ας είναι το τέλος – παγίδα, μια πικρή – ξανά επίκαιρη – ένδειξη πως δεν έχουν όλες οι πλειοψηφίες πάντα δίκιο.

Σημ.: Για περιορισμένο αριθμό παραστάσεων / Καθημερινά 30 θέσεις για την παράσταση προσφέρονται σε ανέργους.

Οι φράσεις του Ντάριο Φο προέρχονται από την συνομιλία του με τον Ανταίο Χρυσοστομίδη και περιλαμβάνονται στο βιβλίο του τελευταίου Οι κεραίες της εποχής μου. Ταξιδεύοντας με 33 διάσημους συγγραφείς σ’ ένα δωμάτιο, εκδ. Καστανιώτη, 2012, σελ. 391 και 397 αντίστοιχα· περισσότερα εδώ.

Στην τελευταία φωτογραφία ο τυχαίως εκπαραθυρωθείς Giuseppe Pinelli.

Θέατρο ΚΑΠΠΑ, Κυψέλης 2, Κυψέλη / 210 8827000 – 210 7707227/ Παίζουν: Σπύρος Παπαδόπουλος, Χρήστος Μπίρος, Τάσος Γιαννόπουλος, Στέλιος Πέτσος, Αλέξανδρος Καλπακίδης, Νικολέτα Κοτσαηλίδου / Σκηνοθ. Σπύρος Παπαδόπουλος, μτφ. Άννα Βαρβαρέσου, βοηθ. σκηνοθ. Αργύρης Παυλίδης, φωτ. Ανδρέας Μπέλλης, ειδ. εφφέ Αδελφοί Αλαχούζοι. / Τετάρτη: 19:00 λαϊκ. απογ., Πέμπτη: 19:00 λαϊκ. απογ., Παρασκευή: 21:00, Σάββατο: 18:00 και 21:00, Κυριακή: 20:00. / Διάρκεια: 120΄.

[Dario Fo – Morte accidentale di un anarchico, 1970]