Το κόκκινο και το μαύρο

Ο Γιούρι Οσιπόβιτς Ντομπρόφκσι (Μόσχα, 1909-1978) ανήκει στην μεγάλη χορεία των ανελέητα διωχθέντων του σταλινικού κράτους. Το περιβόητα στρατόπεδα του Άλτα Άτι (Καζακστάν) και Κολύμα (Σιβηρία) όπου έζησε εκτοπισμένος επί σχεδόν είκοσι χρόνια αναπόφευκτα αποτέλεσαν μυθιστορηματικούς χώρους των έργων του, ιδίως του «Φύλακα των Αρχαιοτήτων» και της (τρόπον τινά συνέχειάς του) Επιστήμης. Το έργο εκδόθηκε στο Παρίσι το 1978 λόγω απαγόρευσης δημοσίευσης στην ΕΣΣΔ και φαίνεται πως του στοίχισε τη ζωή, καθώς ο συγγραφέας υπέκυψε εξαιτίας σωματικής επίθεσης από αγνώστους, αποδιδόμενης στην KGB.

Πρόκειται για ένα κατακλυσμικό μυθιστόρημα που ξεδιπλώνει αργά και ολιστικά τις πτυχές της εν έτει 1937 σοβιετικής ζωής τοιχογραφώντας ένα πλήθος προσώπων. Ο κεντρικός χαρακτήρας Γκεόργκι Νικολάγιεβιτς Ζίμπιν, επικεφαλής αρχαιολογικής ανασκαφής, εισέρχεται στον εφιαλτικό κόσμο της Σταλινικής Ανακριτικής και Εγκληματολογίας ως υπαίτιος της εξαφάνισης σημαντικών ευρημάτων. Η αρχική του μέχρις αστεϊσμών ψυχραιμία για την αίσια έκβαση της παρεξήγησης μετατρέπεται σταδιακά σε έκπληξη και φόβο, καθώς εισχωρεί ολοένα και βαθύτερα στους δαιδάλους μιας παράλογης και προδιαγεγραμμένης αντιπαράθεσης με τα κρατικά όργανα, αλλά κυρίως καθώς διαφωτίζεται από έναν συγκρατούμενό του: «Θέλεις να βγεις από δω αυτή τη στιγμή και να είσαι ελεύθερος; Χωρίς να είσαι ένοχος για κάτι; Άλλη μια λανθασμένη σύλληψη! Αυτό θα σήμαινε ότι εσύ θα έβγαινες έξω και ότι ο ανακριτής θα έπαιρνε τη θέση σου στη φυλακή». «Μπορεί να υπάρχουν αμφιβολίες για την σύλληψή σου, αλλά παύουν να υπάρχουν μόλις συλληφθείς». Η έννοια της απελευθέρωσης υπονοεί προηγηθείσα σύλληψη, που ως έννοια πολύ ισχυρότερη εξουδετερώνει την πρώτη.

Η επιστήμη της νομικής θεωρίας καθίσταται άχρηστη, αλλά μέσω αυτής ακριβώς της παραδοχής μετασχηματίζεται σε επιστήμη μιας χρήσιμης και αποδοτικής πρακτικής, που μέσω της ανάκρισης ωθεί τον κατηγορούμενο στην ομολογία του λάθους του, την δημόσια αποκήρυξη των πράξεών του, την μετάνοια και την υποταγή στην μία και μόνη αλήθεια: την κρατική. Θεμέλια της νέας αυτής «Νομικής» αποτελούν η καθιέρωση εγκλημάτων ασαφέστατου ή ευρύτατου περιεχομένου (υποκίνηση σε αντισοβιετική δράση, φθοροποιός πρόθεση, αμέλεια καθήκοντος), το διαρκές και απαράγραπτό τους («μια φορά εχθρός, πάντα εχθρός»), η κληρονομικότητα των αυτουργών (και στο πιο απόμακρο κλαδί του οικογενειακού δέντρου αν υπάρχει διωχθέν πρόσωπο, καταχωρίζεσαι ως «στενός συγγενής ενός αποκαλυφθέντος εχθρού του λαού»), η γραφειοκρατική παντοκρατορία (ένα χαώδες σύνολο από «ειδικά σημειώματα» και «υπομνήματα», όπου «αυτοί έχουν όλα τα χαρτιά κι εσύ δεν έχεις τίποτα»), η επανάληψή της καταδίκης στο διηνεκές (λίγο προτού απελευθερωθείς σού αποδίδεται το ίδιο έγκλημα), η αντιστροφή του αποδεικτικού βάρους («Έχεις τεκμηριωμένα στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι τίποτε απ’ όλα αυτά δε συνέβη;»).

Η γραφή του Ντομπρόφσκι μοιάζει να συμπυκνώνει τα βασικότερα μορφολογικά χαρακτηριστικά της ρωσικής, και της μετέπειτα σοβιετικής λογοτεχνίας. Η συνύπαρξη του γελοίου – κωμικού και του τραγικού – δραματικού, ορισμένες «γκογκολικές» εκφράσεις υπερβολής, οι ενίοτε εξπρεσιονιστικές αποδόσεις χαρακτήρων και συναισθημάτων, η απήχηση αιρετικών φωνών όπως των Μαγιακόφσκι και Μπουλγκάκοφ (από τον οποίο κάλλιστα θα προερχόταν ο καλλιεργητής μήλων όπου «διαγράφονταν ολοκάθαρα οι εικόνες του Λένιν και του Στάλιν, συνθήματα και το σφυροδρέπανο») συναπαρτίζουν μια ευρεία σύνθεση γκροτέσκου ρεαλισμού. Ο λόγος των χαρακτήρων συχνά διασπάται από επιφωνηματικές φράσεις και παραληρηματικές, σχεδόν φαντασιακές παρεκβάσεις, ενώ η ευρυγώνια παρουσίαση της κλειστοφοβικής σταλινικής πραγματικότητας εκτροχιάζεται σε μεγάλες ενότητες για την προηγούμενη «ελεύθερη» ζωή του άτυχου Ζίμπιν, αποδίδοντας ολοκληρωμένες εικόνες μιας ανέμελης, μοντέρνας νεότητας με πνευματικές ανησυχίες (εμφανής παραλληλισμός με το αντίστοιχο αφανισμένο κομμάτι του σοβιετικού πληθυσμού). Αξιοσημείωτο «περιφερειακό» θέμα αποτελεί και η αμηχανία των αρχαιολόγων μπροστά σε ευρήματα μεγάλου ιστορικού βάθους, που άλλοτε προκαλούν ανησυχία ως ενδείξεις ενός άλλου (και γι’ αυτό απειλητικού και ανεπιθύμητου) ρωσικού πολιτισμού, και άλλοτε βεβιασμένα τεκμήρια μιας ένδοξης αυτοκρατορικής – ρωμαϊκής, τσαρικής και κομμουνιστικής – συνέχειας.

O Ζίμπιν πεισματώνει, αποφασισμένος να επιβιώσει με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, μα συνειδητοποιεί πως ακριβώς αυτή η επιβίωση ισοδυναμεί με αληθινό θάνατο. Παρά την πνευματική του αντίσταση στα ατέλειωτα λεκτικά και διανοητικά παιχνίδια της ανακριτικής διαδικασίας, γνωρίζει πως η ελευθερία τον περιμένει πλέον μόνο στον ύπνο του. Σύντομα οι ανακριτές – «ξυπνητήρια» θα του στερήσουν και αυτόν – και δεν θα μπορεί να τους εξαπατήσει, όπως ο θρυλικός κρατούμενος που κατάφερε να κοιμηθεί όρθιος παραπλανώντας τους με το κούνημα του ποδιού του. Η σχεδόν φυσική νομοτέλεια του αφανισμού προστάζει την αποδοχή της: «Αυτό που είναι επικίνδυνο είναι ότι σε αφήνουν να έχεις την πρωτοβουλία… Στην εποχή μας μία λέξη θεωρείται πράξη και μια συνομιλία ισοδυναμεί με δράση. Υπάρχουν φορές που μια λέξη είναι έγκλημα. Σε τέτοιους καιρούς ζούμε. Πρέπει να συμφιλιωθούμε μ’ αυτό…. Μετά σε «μαζεύουν» κι αυτό είναι όλο. Είναι σαν νόμος της φύσης». (σ. 126-127)

Εκδ. Κέδρος, 2008, μτφρ. Αλέξης Καλοφωλιάς, 682 σελ. (Юрий Домбровский – Yury Dombrovsky – The Faculty of Useless Knowledge, 1978)

Αυτά δεν είναι τα «καλύτερα» του 2011. Αυτά είναι όσα απόλαυσα προσωπικά το 2011. Όπως πάντα αναφέρονται αλφαβητικά, με πρώτο το επώνυμο / Τα επιλεγμένα τραγούδια δεν προέρχονται από τους επιλεγμένους δίσκους. / Το πιο αγαπημένο τραγούδι από αυτούς γράφεται δίπλα στον καθένα, στην αγκύλη / Παραγγελιοδόχος της καθιερωμένης ανασκόπησης, χρόνια αμέτρητα, το mic.gr. Πρώτη δημοσίευση εκεί, όλες οι ανασκοπήσεις παρέκει.

Τραγούδια

1. Baths – Overseas

2. Harvey PJ – On Battleship Hill

3. Leven Jackie & Cosgrave Michael – A Kiss On the Cheek

4. Lynch David – Stone’s Gone Up

5. Matters Syd – Hi life

6. Panda Bear – Benfica

7. Shels – The spirit horse

8. Swift Richard – Whitman

9. The Walkabouts – Soul Thief

10. The Waterboys – White Birds

11. Wolf Patrick – Time of my life

Δίσκοι

1. Asobi Seksu – Fluorescence [Sighs]

2. Barwick Julianna – The Magic Place  [The Magic Place]

3. Campbell Glenn – Ghost On The Canvas [Any trouble]

4. Crystal Stilts – In Love With Oblivion [Silver sun]

5. Danger Mouse – Daniele Luppi – Rome [Morning fog]

6. Destroyer – Kaputt [Sucide demo for Kara Walker]

7. Ebert Alexander – S/T [Remember our heart]

8. Ladytron – Gravity the Seducer [Transparent days]

9. Mannarino Alessandro – Supersantos [L’ era della gran pubblicité]

10. Matthew Scott – Gallantry’s Favorite Son [Felicity]

11. Parts & Labour – Constant Future [Rest]

Ξένη Πεζογραφία

1. Αντρέγιεφ Λεονίντ – Εκείνος – Το Κόκκινο Γέλιο [Άγρα]

2. Αρντιτί Μισέλ – Ο εχθρός του καλού [Πόλις]

3. Βεράχεν Πάουλ – Omega Minor [Πόλις]

4. Βόλμαν Γουίλιαμ Τ. – Κεντρική Ευρώπη [Κέδρος]

5. Γκενασιά Ζαν-Μισέλ – Η λέσχη των αθεράπευτα αισιόδοξων [Πόλις]

6. Μαντελστάμ Ναντιέζντα – Ελπίδα στα χρόνια της απελπισίας [Μεταίχμιο]

7. Κάρβερ Ρέιμοντ – Αρχάριοι [Μεταίχμιο]

8. Μανέα Νόρμαν  – Οκτώβρης, οχτώ το πρωί [Καστανιώτης]

9. Μύλλερ Χέρτα – Η αλεπού ήταν και τότε ο κυνηγός [Καστανιώτης]

10. Σβέβο Ίταλο – Μια ζωή [Ροές]

11. Φουέντες Κάρλος – Η θέληση και η τύχη [Καστανιώτης]

+ 3 κορυφαίες, από χρόνια αναμενόμενες εκδόσεις που δεν διαβάσαμε ακόμα αλλά οι απολαύσεις τους είναι δεδομένες: Μπολάνιο Ρομπέρτο – 2666 [Άγρα], Σαλάμοφ Βαρλάμ – Ιστορίες από την Κολιμά [Ίνδικτος], Ουάλας Ντέιβιντ Φόστερ– Αμερικάνικη λήθη [Κέδρος]

Ελληνική Πεζογραφία

1. Αριστηνός Γιώργος – Flash στη νύχτα [Τόπος]

2. Γιανναράς Σπύρος – Ζωή χαρισάμενη [Πόλις]

3. Καβανόζης  Κώστας – Όλο το φως απ’ τα φεγγάρια [Πατάκης]

4. Καλούτσας Τάσος – Η ωραιότερη μέρα της [Μεταίχμιο]

5. Κουγιουμτζή Μαρία – Γιατί κάνει τόσο κρύο στο δωμάτιό σου; [Καστανιώτη]

6. Κυριακίδης Αχιλλέας – Κωμωδία [Πόλις]

7. Μοδινός Μιχάλης – Η σχεδία [Καστανιώτης]

8. Παπαδημητρίου Χίλντα – Για μια χούφτα βινύλια [Μεταίχμιο]

9. Σταθοπούλου Ελεωνόρα – Καλό αίμα, κακό αίμα [Εστία]

10. Χαρπαντίδης Κοσμάς – Κρυφές αντοχές [Μεταίχμιο]

11. Χαρτοματσίδης Χρήστος – Είναι κάπου αλλού η γιορτή [Τόπος]

και από το νέο αίμα, δυο πρωτοεμφανιζόμενοι: Πέτσα Βασιλική– Θυμάμαι [Πόλις] και Χρυσανθοπούλου Χριστίνα – Ζοή με όμικρον [Πάπυρος].

Μικτή Non Fiction

1. Βέης Γιώργος – Μανχάταν – Μπανγκόκ [Κέδρος]

2. Ζίζεκ Σλάβοϊ – Πρώτα σαν τραγωδία, μετά σαν φάρσα [Scripta]

3. Ζιν Χάουαρντ – Αυτοβιογραφία. Δεν μπορείς να είσαι ουδέτερος σ’ ένα τρένο που κινείται [Αιώρα]

4. Κις Ντανίλο – Homo Poeticus [Scripta]

5. Κρίστεβα Τζούλια – Ξένοι μέσα στον εαυτό μας [Scripta] και Αυτή η απίστευτη ανάγκη για πίστη [Μεταίχμιο]

6. Ντοστογιέφσκι Φιοντόρ – Εγώ, ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι. Εκμυστηρεύσεις και στοχασμοί. [Printa]

7. Ορτέγκα Υ Γκασσέτ Χοσέ – Αισθητικό τρίπτυχο [Printa]

8. Πλατής Νίκος – Presto o tardi. Το λεξικάκι που παίζει με το θάνατο [Νεφέλη]

9. Ταμπούκι Αντόνιο – Ταξίδια και άλλα ταξίδια [Άγρα]

10. Τσόμσκυ Νόαμ – 11/9. Υπήρχε εναλλακτική; [Άγρα]

11. Χίτσενς Κρίστοφερ – Hitch 22. Αμφισβητίας εκ πεποιθήσεως [Μεταίχμιο]

Στις φωτογραφίες: Η P.J. Harvey βλέπει απ’ το παράθυρό της μια αναταρασσόμενη Αγγλία κι εμπνέεται τον ομότιτλο ενδιαφέροντα πλην άνισο δίσκο Let England Shake. / Αντίθετα, το πυρηνικό ζεύγος των Asobi Seksu έχει τα πρόσωπα πάντοτε αποστραμμένα από το φως [και εδώ μάλλον ετοιμάζεται για μετωπική συναίσθηση]. / Ανάμεσά τους, πάντα πιστός στους εσωτερικούς φωτισμούς, ο David Lynch δοκίμασε ηχητικές πια εικόνες. Ποιος θα το φανταζόταν πως κάποτε θα δισκογραφούσε!/Αλλά τελικά τον πιο κινηματογραφικό δίσκο της χρονιάς τον έφτιαξαν οι [φίλοι του] κ.κ. Danger Mouse και Daniele Luppi. / Η Ναντιέζντα Μαντελστάμ έζησε τα πάνδεινα των πανδείνων κι έγραψε τις συγκλονιστικότερες αυτοβιογραφικές σελίδες. Άραγε πόσο συχνά μπορούσε να χαμογελάει όπως στη φωτογραφία; / Ο Ρέιμοντ Κάρβερ (τρεις διαφορετικές συλλογές «φέτος»)  ζει μια τρίτη ζωή. Μετά την αλκοολική και τη συγγραφική, τώρα τον αγκαλιάζουμε εμείς, οι αναγνώστες. / Ο Αχιλλέας Κυριακίδης κοιτάζει προς την πλευρά του παντογνώστη αφηγητή. Αλλά εκείνος, άφαντος. / Ο Κρίστοφερ Χίτσενς, με ήλιο και θεό του τις λέξεις: είχε ένα καταιγιστικό «τέλος», αντίστοιχο με τον καταιγιστικό του λόγο. / Και η Τζούλια Κρίστεβα όπως τη γνωρίζουμε απέναντι στα πιο σκληρά θέματα: βλέμμα ίσιο, μυαλό ανοιχτό, απόψεις συζητήσιμες.