Αρχείο για Νοέμβριος 2013

25
Νοέ.
13

Ανδρέας Αποστολίδης – Τα πολλά πρόσωπα του αστυνομικού μυθιστορήματος

Επ1ίμετρα και παράμετροι του Μαύρου

Βρίσκω το δημόσιο αίσθημα περί δικαιοσύνης βαρετό και τεχνητό, γιατί ούτε η ζωή ούτε η φύση ενδιαφέρονται αν η δικαιοσύνη απονέμεται ή όχι. [Πατρίσια Χάισμιθ]

Στις αρχές της δεκαετίας του ’80 το αστυνομικό μυθιστόρημα στην Ελλάδα αποτελούσε παραπεταμένη παραλογοτεχνία σε άθλιες εκδόσεις. Ένα μεγάλο της μέρος κυκλοφορούσε στα ΒΙΠΕΡ με ανύπαρκτη φιλολογική διόρθωση, πόσο μάλλον επιμέλεια, ενίοτε δε πετσοκομμένο κατά μερικές δεκάδες σελίδες, Θυμάμαι ότι αναζητούσα στα καπνοπωλεία των σταθμών τραίνων ή λεωφορείων την λιγότερο αστεία έκδοση. Έκτοτε γύρισε ο κόσμος ανάποδα: οι εκδόσεις Άγρα καθιέρωσαν την σειρά του αστυνομικού αφηγήματος με τη γνωστή εκδοτική, γλωσσική αλλά και αισθητική φροντίδα· τα υπόλοιπα είναι ιστορία. Οι προσεγμένες εκδόσεις συνοδεύονται και από κατατοπιστικά επίμετρα που δεν αποτελούν μια απλή σύσταση γνωριμίας με το έργο του συγγραφέα αλλά και ένα απαραίτητο εισαγωγικό μελέτημα που συνομιλεί με το είδος εν γένει. Tα επίμετρα αποτελούν ένα ιδιαίτερο αγαπημένο ανάγνωσμα, έτσι όπως συμπυκνώνουν σε λίγες σελίδες έναν ολόκληρο λογοτεχνικό και συγγραφικό κόσμο.

Πάντα σκεφτόμουν πως τα κείμενα αυτά 2 - hammett_by_jay_stephensσυχνά αξίζουν μια συλλογική επανέκδοση με οποιοδήποτε κριτήριο (είδους, συγγραφέα κ.λπ.) και να που το παρόν βιβλίο περιλαμβάνει οκτώ τον αριθμό. Πρόκειται για το βιβλίο δοκιμίων του συγγραφέα και μεταφραστή αστυνομικών μυθιστορημάτων και σκηνοθέτη [Ρεπορτάζ χωρίς σύνορα] Ανδρέα Αποστολίδη, το πρώτο μέρος του οποίου ακριβώς αναδημοσιεύει εκτενή επίμετρα για τους Πατρίτσια Χάισμιθ, Ρέημοντ Τσάντλερ, Ντάσσιελ Χάμμετ, Ου. Ρ. Μπερνέτ, Τζέρομ Τσάρυν, Τζέημς Κράμλευ και Τζέιμς Έλλροϋ, ενώ το δεύτερο ήμισυ περιλαμβάνει κείμενα για άλλους συγγραφείς, την ιστορία και τις ποικίλες όψεις του αστυνομικού μυθιστορήματος, κ.ά.

books_540_patricia-highsmithΚορυφαία εκπρόσωπος του σασπένς, η Πατρίσια Χάισμιθ δοκιμάζει την αμερικανική ηθική συγκρότηση μακριά από τον φυσικό της τόπο, με ήρωες περαστικούς ή ξένους, χαμένους μακριά από τις ρίζες τους, να ταξιδεύουν και να μετακινούνται με μια αδιόρατη ανησυχία, μια ακαθόριστη ενοχή. Μέσω του Ρίπλεϋ άλλωστε η συγγραφέας αγνόησε συστηματικά όλες τις παραδοχές περί ηθικής του αστυνομικού μυθιστορήματος ως ιστορίας ενός εγκλήματος. Στα βιβλία της περισσότερο ενδιαφέρον έχουν αυτοί που παραβιάζουν τον νόμο από εκείνους που τον τηρούν και τον φυλάσσουν, ενώ η οικογένεια, ιερός θεσμός και τόπος ψυχικής σωτηρίας στα αμερικανικά μπεστ σέλλερ, εδώ είναι έννοια ανύπαρκτη. Και, τελικά, σε αντίθεση με την Αμερική όπου θεωρείται αποκλειστικά συγγραφέας αστυνομικού «σασπένς», στην Ευρώπη κατατάσσεται στο χώρο της σύγχρονης λογοτεχνίας και της ριζοσπαστικής σκέψης.

3 - chandlerΤι σχέση μπορεί να έχει ένας εδουαρδιανός ρομαντικός εστέτ με το λαϊκό αστυνομικό μυθιστόρημα; Η ερώτηση αφορά τον Ρέημοντ Τσάντλερ και συνακόλουθα το έργο του αλλά και την παρουσίαση της ταυτόχρονης προβολής και απόκρυψης της προσωπικότητας του συγγραφέα. Το εκτενέστατο επίμετρο διασχίζει την προσωπικότητα του Φίλιπ Μάρλοου, την μοναξιά του ιδιωτικού ντετέκτιβ, την σκηνογραφία της μεγαλούπολης, τον δολοφονικό κόσμο των γυναικών, τον ερωτισμό των γραπτών του. Τόσο εδώ όσο και στα περισσότερα κείμενα ο δοκιμιογράφος παραθέτει αποσπάσματα από τα μυθιστορήματα και άλλες πηγές (ημερολόγια, συνομιλίες κ.ά), που δεν τεκμηριώνουν μόνο τα γραφόμενα αλλά και αποδίδουν ανάγλυφα ολόκληρη τη σκέψη των συγγραφέων.

4 - Charyn Jerome photoΕξίσου εκτενές το κείμενο για τον «αφηγηματικό παροξυσμό» του Ντάσσιελ Χάμμετ εξετάζει ολόκληρη την τυπολογία του αστυνομικού μυθιστορήματος από τον Πόου κι έπειτα, την προσωπικότητα του ντετέκτιβ (ιδιότητα που είχε ο ίδιος ο Χάμμετ), τον εμπλουτισμό του είδους με ρεαλισμό, βία, δράση αλλά και ψυχολογικά και κοινωνικά στοιχεία, και τέλος την συγγραφική του πορεία ως την παρακμή. Περισσότερο άγνωστος στην Ελλάδα, ο Τζέρομ Τσάρυν αποτελεί μια ιδιάζουσα περίπτωση λογοτέχνη που δεν είναι αμιγώς συγγραφέας αστυνομικών μυθιστορημάτων αλλά περισσότερο «ένα είδος αναρχικού της μυθοπλασίας». Με μια διαρκή αίσθηση της κίνησης και της μετάβασης προς κάπου αλλού αλλά και με την αίσθηση πως όλοι οι χαρακτήρες του στερούνται σχέσεων ο φανταστικός κόσμος του συγγραφέα χαρακτηρίζεται από μια διαρκή μεταβλητότητα. Το πέρασμα του Ναμπόκοφ από την Αμερική άφησε πίσω του παράξενα χνάρια, γράφει ο Αποστολίδης, που μας παρουσιάζει μια συνοπτική πλην ερεθιστική παρουσίαση όλων των βιβλίων του Τσάρυν με τις άπειρες θεματικές διακλαδώσεις και τις διαρκείς ανατροπές των λογοτεχνικών συμβάσεων.

5 - james_ellroyΗ Τετραλογία του Λος Άντζελες από τον Τζέιμς Έλλροϋ αποτελεί το απόλυτο «νουάρ» μυθιστόρημα καθώς ανατρέπει ριζικά την μετά – Hammett και Chandler τυποποίηση και βυθίζεται οριστικά στον λαβύρινθο της διαστροφής. Σχολιάζεται ριζοσπαστικά ο μακαρθισμός και η κινηματογραφική και λογοτεχνική λογοκρισία και συνειδητοποιείται μια άλλη εικόνα πίσω από το Χόλυγουντ, το Νόμο και την Ηθική. Το επάγγελμα του ιδιωτικού ντετέκτιβ παύει να μυθοποιείται και δίνει τη θέση του στην ποιητική της διαστροφής. …Κι έτσι φτιάχνεται η Λευκή Τζαζ. Μαζί με την ιδιόμορφη ταύτιση της τζαζ στον κόσμο του Ελλρόυ με ακραίες σεξουαλικές παρεκκλίσεις ως κάτι το σαγηνευτικό και ταυτόχρονα διαστροφικά εκτός ρυθμού, με αναφορά κυρίως στο στυλ της μπη-μποπ (το οποίο προσπαθεί να μιμηθεί ο Ελλρόυ στη Λευκή Τζαζ με τον ασθματικό τρόπο γραφής του και τις συνεχείς εναλλαγές της αφήγησης από το τρίτο στο πρώτο πρόσωπο….Και μαζί το νυστέρι του πλαστικού χειρουργού που αλλάζει τα πρόσωπα όσων θέλουν να γλιτώσουν από τον παλιό τους εαυτό…[σ. 250 – 251-.

Varlin_-Bildnis-Friedrich-Dürrenmatt-1963Κι έχουμε δει μόλις το μισό από το πρώτο μέρος! Μέσα στα ποικίλα κείμενα του δεύτερου μέρους, όπου συνυπάρχουν μια πλήρης ιστορία του είδους από τις απαρχές, ένα πρόσθετο ιστορικό διάγγραμμα της ελληνικής του μορφής, μια ολιστική ματιά στα έργα του Γιάννη Μαρή, όψεις του ξένου στα σχετικά μυθιστορήματα, απόψεις για την αναρχική αφήγηση του Πάκο Ιγνάσιο Τάιμπο ΙΙ, εκλεκτικές συγγένειες και διαφορές μεταξύ του Ρόμπερτ Βαν Γκούλικ και του Παναγιώτη Αγαπητού και άλλα πολλά, τιμητική θέση έχει και η ελβετική εκδοχή του Φρίντριχ Ντύρρενματ. Η «κλασική» αστυνομική πλοκή του με τις αναπάντεχες ανατροπές έχει στη βάση της μια βασική σκηνή, έναν θεατρικό δραματουργικό πυρήνα αλλά και κάτι βαθιά «ελβετικό», με τα οικονομικά συμφέροντα να γίνονται υπέρτατος νόμος, αποχρωματίζοντας κάθε ιδεολογική, πολιτική ή και εθνική ταυτότητα και εντείνοντας το αίσθημα του παραλόγου σ’ έναν κόσμο κυριαρχούμενο πλέον από τους μηχανισμούς των Τραπεζών, του Κράτους, της Δικαιοσύνης. Ίσως όχι πια αποκλειστικά ελβετικό αλλά καθολικό…

Ripley_books_highsmith1Δεν μπορώ να φανταστώ φωτεινότερη εισαγωγή αλλά και εμβάθυνση μαζί στον σκοτεινό κόσμο του αστυνομικού και του νουάρ μυθιστορήματος.

Εκδ. Άγρα, 2009, σελ. 375, με πρόλογο του συγγραφέα και εισαγωγή του Henri Tonnet.

Στις εικόνες: Dashiel Hammett, Patricia Highsmith, Raymond Chandler, Jerom Charyn, James Ellroy, Friedrich Durrenmatt

23
Νοέ.
13

Λουίς Σεπούλβεδα – Ιστορίες από δω κι από κει

1ΒΟύτε λήθη, ούτε συγγνώμη

Μια παλιά κούτα που ανακαλύπτει ο συγγραφέας γεμάτη με παλιά γραπτά του αρκεί για να εμπνεύσει το βιβλίο και, όπως συμβαίνει με τέτοιες ευρέσεις, είναι σαν να συναντιέσαι με τον παλιό σου εαυτό. Το πρώτο κείμενο – εύρημα άρχιζε το 1991 και αφορούσε την επιστροφή του στη Χιλή μετά από δεκατέσσερα χρόνια εξορίας, για να ζήσει τα τελευταία εικοσιτετράωρα μιας ανελέητης δικτατορίας. Οι λέξεις δεν είναι πάντα πρόσφορες, ιδίως σε καταστάσεις που προκαλούν βουβαμάρα και θεραπεύονται μόνο με την οργή ή την δράση. Και ποιες λέξεις άλλωστε είναι ικανές να εκφράσουν την επιστροφή σε μια δημοκρατία περισσότερο καρπό της απόγνωσης παρά θάρρους, μια κατά παραχώρησιν ελευθερία που κρύβει τα ονόματα των παρανόμων;

11662048_b44b5bd2e8Η ιστορία είναι γνωστή: η μετάβαση από τις δικτατορίες του Φράνκο, του Τρίτου Ράιχ – και της Ελλάδας, να προσθέσω – επιβάλλουν τη λήθη ως εθνική ανάγκη. Οι δημοκράτες λοιπόν αντικαταστάτες παραδέχτηκαν μεν επίσημα ότι κατά τη διάρκεια της δικτατορίας διαπράχθηκαν πάνω από δυο χιλιάδες δολοφονίες αλλά αρνήθηκαν να προχωρήσουν σε δίκες. Στο όνομα της πατρίδας θα επιβληθεί η λήθη της απουσίας …και θα συμφιλιωθούν αυτοί που υπέφεραν από την αστοργία της Εξουσίας, με τους δήμιους εκείνων που τους στέρησαν το αύριο. Κι έτσι για άλλη μια φορά μένει το γράψιμο, που μεταμορφώνεται πια σε επώδυνη εναλλακτική, φορτωμένη με την αγωνία της απόδοσης δικαιοσύνης, μετατρέποντας την συγγραφική έκφραση «σε μια γελοία γκριμάτσα, σε μια χειρονομία ηλιθίου που μας επιστρέφει ο καθρέφτης της πραγματικότητας».

4Ο συγγραφέας επιστρέφει στους τόπους που έκανε τα παλιά του ρεπορτάζ και αναζητάει τους παλιούς ανθρώπους αλλά του φαίνονται διαφορετικοί: άλλοτε ζούσαν μια δραστήρια κοινωνική ζωή, ουσιαστικά δημοκρατική, συμμετέχοντας σε διάφορες λαϊκές οργανώσεις, από εκείνες που εξασφαλίζουν τη συμμετοχή και ανανεώνουν τους επικεφαλής όταν αποδεικνύονται αναποτελεσματικοί. H οργανωτική κουλτούρα, κάποτε ενσωματωμένη στο συλλογικό όνειρο των χιλίων ημερών διακυβέρνησης της χώρας από τον Αγιέντε, τώρα σ’ όλες τις επαρχίες όπου ταξιδεύει αποτελεί ανάμνηση. Δεν του μένει λοιπόν παρά να καταγράψει τις διηγήσεις τους, και ακόμα κι όταν ακούει διαφορετικές εκδοχές της ίδιας ιστορίας, χαμογελάει, καθώς επιβεβαιώνει ότι σ’ όλους τους ανθρώπους αρέσει να λένε ιστορίες.

Κι έτσι γεμίζει το βιβλίο με ιστορίες: για τον αγέρωχο μποξέρ Λόκο Γαρίδο που νικούσε τους πάντες αλλά υποχρεωνόταν να σιωπά στα χτυπήματα των αστυφυλάκων· για την 17χρονη Σεσίλια που όποτε ονειρεύεται λυσσάει απ’ το κακό της γιατί όλα τα όνειρα λένε ψέματα· για τους κατοίκους μιας συνοικίας που δεν έχουν να πληρώσουν το ρεύμα ζουν στο σκοτάδι· για το γαλακτοπωλείο που άνοιsalvador-allendeξαν κάποιοι νέοι μόνο γάλα δε πουλάει γιατί είναι πολύ ακριβό· για την μικρή πλατεία όπου όλοι κάποτε φύτεψαν από ένα δέντρο αλλά τώρα με τις ευλογίες του κράτους τσιμεντώθηκε και συρματοπλέχθηκε.

Ιστορίες που καμία Ιστορία δεν έγραψε, όπως του Αουγούστο Ολιβάρες, του χιλιανού δημοσιογράφου που αυτοκτόνησε στο πλευρό του Αγιέντε έχοντας ως μόνο όπλο την Olivetti του, για να μην πέσει στα χέρια του χιλιανού στρατού που ατιμάστηκε δια παντός με τη συμπεριφορά του στους αιχμαλώτους του φασισμού· και ιστορίες που άλλαξαν τον κόσμο, όπως εκείνη της Διεθνούς Ταξιαρχίας Σιμόν Μπολιβάρ, των εθελοντών από διάφορες χώρες που στρατεύτηκαν με τους Σατινίστας στο αγώνα απελευθέρωσης της Νικαράγουας από τη δικτατορία του Σομόσα – μέλος της οποίας υπήρξε και ο ίδιος ο συγγραφέας, ένας ακούραστος αγωνιστής.

Luis-SepulvedaΌλες οι ιστορίες του Σεπούλβεδα διαβάζονται και ξαναδιαβάζονται· όπως εκείνη όπου η υπάλληλος του παλαιοβιβλιοπωλείου τον ρωτάει για το Κόκκινο Ιππικό, την συλλογή διηγημάτων του Ισαάκ Μπάμπελ που ο συγγραφέας επιλέγει να αγοράσει. Εκείνος της αφηγείται την ιστορία της επανάστασης και το θλιβερό τέλος του σοβιετικού συγγραφέα και αμφότεροι καταλήγουν στη διπλανή καφετέρια πίνοντας προς τιμήν του. Λίγο καιρό αργότερα, και σε μια άλλη ιστορία, το βιβλίο χαρίζεται σε μια βιβλιοθήκη που στήνεται σε μια φτωχογειτονιά του Σαντιάγο και ο Σεπούλβεδα συγκινείται γιατί «δε έχουν χαθεί τα πάντα». Σε κάποια άλλη μας οδηγεί στην πραγματική ιστορία που ενέπνευσε το πρώτο του μυθιστόρημα, Ένας γέρος που διάβαζε ιστορίες αγάπης. Ο γέρος ανήκε σ’ έναν οικισμό γηγενών Αμερινδών του Εκουαδόρ, πρώτη μακροχρόνια στάση της εξορίας του συγγραφέα, όπου έγινε δεκτός ως μέλος τους με κάθε υποχρέωση και δικαίωμα.

sepulveda luisΚάποτε σ’ ένα τραπέζι ο συγγραφέας συνευρίσκεται μ’ έναν πρώην αντάρτη κομαντάντε, έναν από τους περισσότερο καταδιωγμένους αγωνιστές. Οι συνδαιτυμόνες έχουν μοιραστεί την ήττα, την εξορία και την απώλεια αλλά δεν μιλάνε γι’ αυτά. Τους αρκεί που υπήρξαν στρατευμένοι στον δικαιότερο αγώνα, στο ευγενέστερο όνειρο – και που τώρα είναι απελευθερωμένοι από το βάρος του όπλου στο ζωνάρι. Οι ουλές τους δεν είναι μόνο ορατές αλλά και αόρατες, κάτω απ’ το δέρμα.

Όταν χωριζόμαστε, ευτυχισμένοι, λαμπεροί, αγκαλιαζόμαστε σφιχτά και λέμε ο ένας στον άλλον να προσέχει. Δεν το λέμε με λόγια, αλλά στη δύναμη της αγκαλιάς μας υπάρχει το αξίωμα που μας ενώνει και μας επιτρέπει να βαδίζουμε με αξιοπρέπεια, να κοιτάζουμε τα παιδιά μας χωρίς να ντρεπόμαστε, να μεριμνούμε για το μέλλον που θα ζήσουν τα εγγόνια μας. Κι αυτό το αξίωμα είναι το εξής: Ούτε λήθη, ούτε συγγνώμη. [σ. 47 – 48]

Εκδ. Opera, 2011, μτφ. – σημειώσεις και «εγκυκλοπαιδικό λεξικό ελληνικών και εξελληνισμένων ονομάτων, τοπωνυμίων και τίτλων έργων» Αχιλλέας Κυριακίδης,  σελ. 167 [Luis Sepúlveda, Historias de acqui y de allá, 2010].

Πρώτη δημοσίευση: mic.gr.

22
Νοέ.
13

Τζων Μπάνβιλ – Αρχαίο φως

«1Μνήμη, η πολυμήχανη ειδήμων της συγκάλυψης»

Οι λέξεις δεν ξέρουν από ντροπές ούτε τις εκπλήσσει ποτέ τίποτα, λέει ήδη από την αρχή ο αφηγητής Αλεξάντερ Κληβ προετοιμάζοντάς μας για μια ιστορία που έζησε στα δεκαπέντε του και «θα έκανε ορισμένους ανθρώπους να ντρέπονται»· όχι όμως και τον ίδιο: την ερωτική του σχέση με την κατά είκοσι χρόνια μεγαλύτερη κυρία Γκρέι, μητέρα του καλύτερού του φίλου. Αλλά ποιος μπορεί να είναι βέβαιος αν πρόκειται για αναμνήσεις ή επινοήσεις; Πολλοί υποστηρίζουν ότι χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, όλα τα επινοούμε στην πορεία, εξωραΐζοντας και εξιδανικεύοντας τη Μνήμη, αυτή την «πολυμήχανη ειδήμονα της συγκάλυψης».

Έστω και εν γνώσει των απατηλών της  ιδιοτήτων, ο Κληβ ανακαλεί τις πρώτες εικόνες – τις γυμνές περιπτύξεις σ’ ένα βρώμικο στρώμα μιας έρημης αγροικίας, την παρωδία σπιτικού που εκείνη έστηνε στο εγκαταλειμμένο σπί2 - John_Banville_by_Andrew_Whittuck_τι, σαν μια ισχνή αναπαράσταση οικιακής θαλπωρής. Αλλά και πάλι, αμέσως τις ποτίζει με την αβεβαιότητά του: Δε πιστεύω ότι συγκρατούμε λεπτομέρειες, ή, κι αν το κάνουμε, τις διορθώνουμε, τις λογοκρίνουμε και τις ωραιοποιούμε σε τέτοιο βαθμό ώστε να συνιστούν ένα τελείως καινούργιο προϊόν, το όνειρο ενός ονείρου, όπου το πρωτότυπο εξιδανικεύεται, όπως ακριβώς και το ίδιο το όνειρο εξιδανικεύει την κατάσταση του ξύπνου.

Πιστός στην αρχιτεκτονική ενός σύνθετου μυθιστορήματος ο Μπάνβιλ δεν αρκείται μόνο σε μια θεμελιώδη παρελθοντική διήγηση αλλά κατασκευάζει παράλληλα και μια αντίστοιχη σύγχρονη, πενήντα χρόνια μετά, όπου ο Κληβ, αποσυρθείς ηθοποιός του θεάτρου, δέχεται μια απρόσμενη πρόταση επιστροφής: την συμμετοχή του ως πρωταγωνιστή στην ταινία – βιογραφία του Άξελ Βάντερ. Ο Βάντερ αποτελεί μια άγνωστη στον Κληβ μορφή γραμμάτων, που αρχικά αποκτά τις ιδιότητες του καθηγητή, του κριτικού και του χαιρέκακου υποκινητή ερίδων.

3Όμως μια τρίτη παράλληλη αφήγηση εφάπτεται του απόμαχου παρόντος του: τόσο ο ίδιος όσο και η σύζυγός του Λυδία υποφέρουν από τον οικειοθελή χαμό της εικοσιεπτάχρονης κόρης τους Κάθριν [Κας] στην Λιγουρία. Ο αξεπέραστος πόνος βιώνεται διαφορετικά από τον ίδιο και την γυναίκα του. Εκείνος φυλάει ζηλόφθονα τις αναμνήσεις της, «προστατευμένες μέσα σε διαφάνειες, σαν σε ντοσιέ από ευαίσθητες υδατογραφίες που δεν πρέπει να τις βλέπει το φως της ημέρας», εκείνη συχνά υπνοβατεί, σαν τραγική βασίλισσα αρχαιοελληνικού δράματος που αλωνίζει τα μεσάνυχτα το παλάτι αναζητώντας με οιμωγές το χαμένο της βλαστάρι, ενώ γύρω της «τα έπιπλα του χολ χάσκουν στο μισοσκόταδο όμοια με κατάπληκτους, αποσβολωμένους θεατές».Η κοινή τους ζωή όμως μοιάζει με αδιάκοπη μυστική περιπολία αναζήτησης της Κας, στη μεταφυσική ρωγμή μεταξύ ζωής και θανάτου.

4Καθώς ο αφηγητής βυθίζεται στις μνήμες του παρελθόντος, διαβάζει την επινόηση του παρελθόντος, την ανεπίσημη βιογραφία του Άλεξ Βάντερ δια χειρός JB, πιθανώς κάποιου Τζων Μπάνβιλ, αναζητώντας παράλληλα την ύπαρξη του αληθινού Βάντερ, εφόσον ο τιμώμενος της βιοταινίας είναι κάποιος άλλος που στον πόλεμο οικειοποιήθηκε την ταυτότητά του και πήρε επιτήδεια τη θέση του. Αν μάλιστα αντιληφθούμε ότι βασικοί χαρακτήρες εδώ έχουν ήδη αποτελέσει μυθιστορηματικά πρόσωπα σε άλλα βιβλία του Μπάνβιλ, σε προγενέστερη ή ύστερη ηλικία, – το Αρχαίο Πάθος αποτελεί το τέταρτο μέρος μιας ελαστικής τετραλογίας (Έκλειψη, Θάλασσα, Σάβανο), τα μέρη της οποίας σαφώς στέκουν αυτόνομα και διαβάζονται ανεξάρτητα – τότε έχουμε πλήρη συνείδηση των χαρακτηρολογικών παιγνίων ενός λογοτέχνη – ψυχογράφου.

Ποτέ ξανά δεν είχα βιώσει τόσο έντονα την παρουσία ενός άλλου ανθρώπου, αυτή την ξεχωριστή οντότητα, αυτό το ασύγκριτα αλλότριο μη – Εγώ – κάτι χειροπιαστό στη θέση του κενού, ένα απαλό βάρος στην αντίπερα μεριά του καθίσματος, ένα μυαλό σε λειτουργία, μια καρδιά που χτυπούσε.

anna-dreaming-of-love-ion-vincent-danuΟ έφηβος εραστής της κυρίας Γκρέι δεν έδινε ποτέ μέχρι τότε ιδιαίτερη προσοχή στις μανάδες, που ήταν πάντα ασαφείς, άμορφες, δίχως φύλο, ενώ το πρότυπο της ώριμης θηλυκότητας ήταν το μοντέλο μιας καλλονής από χαρτόνι πάνω στο πάγκο με τα ανδρικά εσώρουχα στο γειτονικό κατάστημα ψιλικών. Τώρα με την απρόσμενη ερωτική του ιστορία  – στην οποία κατά κάποιον τρόπο, όπως θυμάται, είναι πάντοτε Απρίλιος – δεν θα κοιτάξει καμία γυναίκα πια με τον ίδιο τρόπο. Από τις βόλτες με το ταλαιπωρημένο γκρι στέισον βάγκον και την πρώτη τους ερωτοτροπία στην μικρή κάμαρα υπηρεσίας στο σπίτι της κυρίας Γκρέι (το μοτέρ του μεγάλου ψυγείου, η μυρωδιά του απορρυπαντικού, η αδειανή σιωπή), ο νεαρός ζει ένα μεθυστικό μείγμα προσμονής και ανησυχίας, σαν να είναι παρών και ταυτόχρονα απών σε κάτι σπάνιο. Φυσικά δεν παύει να αναρωτιέται: έπρεπε να νοιώσει κολακευμένος για την επιλογή της ή μήπως αποτελούσε για εκείνην ένα τυχαίο παιχνίδι περισπασμού μιας βαριεστημένης νοικοκυράς;

Θα μπορούσε ο μύθος να περιοριστεί στην μνη5μονική ανασυγκρότηση της ιστορίας των δυο εραστών και στην παρούσα εμπειρία του ηθοποιού; Όχι από τον Μπάνβιλ, που επιλέγει να τον περιπλέξει σ’ ένα σύνθετο όλον. Ο κεντρικός χαρακτήρας δημιουργεί μια ιδιαίτερη σχέση με την συμπρωταγωνίστριά του Ντον Ντέβονπορτ, που έχει επίσης υποστεί μια απώλεια, του πατέρα της, θα μοιραστεί μαζί της ασκήσεις φυγής και αυτοχειρίας, θα διαπιστώσει πως η Μπίλι Στράικερ από την παραγωγή ενεργεί με σκοπό να ξετρυπώνει τις κρυφές αδυναμίες και οδύνες των ηθοποιών αλλά θα της αναθέσει την αναζήτηση των ιχνών της κυρίας Γκρέι, θα διαπιστώσει πως ο Άλεξ Βάντερ διαπιστώνεται πως βρισκόταν στη Λιγουρία όπου χάθηκε η κόρη του, θα συναντήσει τον περίφημο JB, θα ταξιδέψει για να αναζητήσει τα φαντάσματα των μνημών του.

6Ωστόσο, ο Χρόνος και η Μνήμη είναι υπερδραστήριοι διακοσμητές εσωτερικού χώρου, μετατοπίζουν συνεχώς τα έπιπλα, αλλάζουν διακόσμηση στα δωμάτια, ακόμα και τη χρήση τους μετατρέπουν. Η μαθητεία στο χάσμα που ανοίγεται ανάμεσα στην πράξη και τη ανάμνησή της μπορεί να διαρκεί μια ολόκληρη ζωή και πάλι είναι αμφίβολο αν θα καταφέρει κανείς να την συναρμολογήσει στην εντέλεια και  να την μετατρέψει σε ένα ακέραιο σύνολο. Ίσως πάλι η αλήθεια της βρίσκεται στο φυσικό, αρχαίο φως – εκείνο που πηγάζει από τον ορατό ουρανό στο επάνω μέρος ενός παραθύρου όταν το κοιτάζεις από τη βάση του απέναντι τοίχου – και που ο κάποτε νεαρός είδε για λίγο να φωτίζει τον ώμο της ερωμένης του σε μια ευτυχισμένη τους στιγμή.

Εκδ. Καστανιώτη, 2013, μτφ. Τόνια Κοβαλένκο, σελ. 285 [John Banville, Ancient Light, 2012].

Πρώτη δημοσίευση: mic.gr, υπό τον τραγουδιστικό τίτλο Memory Lane.

18
Νοέ.
13

Στο αίθριο του Πανδοχείου, 135. Ελένη Αναστασοπούλου

E.A.3Περί γραφής

Θα μας συνοδεύσετε ως την θύρα του βιβλίου σας;

Παρακαλώ, περάστε τη θύρα του οίκου Γαβριηλίδη όπου εκδίδεται το «Σκοτωμένο Νερό». Μη σας τρομάζει ο τίτλος, πρόκειται για ύδωρ, ζείδωρο.

Ο τίτλος είναι παρμένος από έναν καταρράχτη στα πατρώα εδάφη, στο βορειοδυτικότερο άκρο του νομού Κοζάνης, στο όρος Βόιο. Οι κάτοικοι, αν και δεν είναι Ινδιάνοι, επέλεξαν αυτή την ονομασία για το νερό που πέφτει από πολύ ψηλά και γίνεται κομμάτια. Έτσι και οι ήρωες των διηγημάτων μου. Πέφτουν, γίνονται κομμάτια, αλλά ζούνε.

Για ποιο λόγο επιλέξατε την φόρμα του διηγήματος;

Γιατί αμέσως μετά την ποίηση, που θεωρώ την ύψιστη των τεχνών του λόγου κι ο ελάχιστός μου εαυτός δεν είναι σε θέση να την υπηρετήσει, θαρρώ ότι το  περιεκτικότερο είδος είναι το διήγημα.

Έχετε γράψει σε τόπους εκτός του γραφείου σας/σπιτιού σας;

Το μυαλό μου «γράφει» οπουδήποτε. Το χέρι μου στο γραφείο μου.

Σας ακολούθησε ποτέ κανένας από τους ήρωες των βιβλίων σας; Μαθαίνετε τα νέα τους;

Όχι αυτοί, εγώ τους ακολουθώ και τους συναντώ συνεχώς γιατί είναι ήρωες καθημερινοί.

Ποιος είναι ο προσφιλέστερός σας τρόπος συγγραφής; Πώς και πού παγιδεύετε τις ιδέες σας;

Παρατηρώ, «κλέβω» όπως λέει μια φίλη εικόνες με το μυαλό και μετά  τις βάζω στο χαρτί.

Εργάζεστε με συγκεκριμένο τρόπο; Ακολουθείτε κάποια ειδική διαδικασία ή τελετουργία; Επιλέγετε συγκεκριμένη μουσική κατά την γραφή ή την ανάγνωση; Γενικότερες μουσικές προτιμήσεις;

σκοτωμενο νερο_Σσσ, γράφω, σβήνω, γράφω…

Ποιες είναι οι σπουδές σας και πώς βιοπορίζεστε; Διαπιστώνετε κάποια εμφανή απορρόφηση των σπουδών και της εργασίας σας στη γραφή σας (π.χ στην θεματολογία ή τον τρόπο προσέγγισης);

Εκπαιδεύω κι εκπαιδεύομαι.

Γράψατε ποτέ ποίηση – κι αν όχι, για ποιο λόγο;

Εδώ κι αν εκπαιδεύομαι! Αλλά νομίζω θα γηράσκω αεί διδασκόμενη και μάλλον θα παραμείνω μαθητευόμενη.

Αν είχατε σήμερα την πρόταση να γράψετε μια μονογραφία – παρουσίαση κάποιου προσώπου της λογοτεχνίας ή γενικότερα ποιο θα επιλέγατε;  

Οι επιλεκτικές διαδικασίες συχνά είναι άδικες και προσπαθώ όσο μπορώ να μην είμαι άδικη. Δυσκολεύομαι…

Τι γράφετε τώρα; 

Μάλλον γραφήματα κάνω, παρά γραψίματα.

Περί ανάγνωσης

Αγαπημένοι σας παλαιότεροι και σύγχρονοι συγγραφείς.

Πάλι με βάζετε να επιλέξω και με δυσκολεύετε… εξάλλου κανένας έρωτας δεν διαρκεί για πάντα.

E.A. 2Αγαπημένα σας παλαιότερα και σύγχρονα βιβλία.

Ο.π.

Αγαπημένα σας διηγήματα.

Ο.π.

Σας έχει γοητεύσει κάποιος σύγχρονος νέος έλληνας λογοτέχνης;

Αρκετοί, εξαρτάται απ’ την περίοδο και τη διάθεση.

Αγαπημένος ή/και ζηλευτός λογοτεχνικός χαρακτήρας.

Ο απροσδόκητος.

Αγαπημένο σας ελληνικό λογοτεχνικό περιοδικό, «ενεργό» ή μη; Κάποιες λέξεις για τον λόγο της προτίμησης;

Η περιοδικότητα μ’ αρέσει, έχει μια αρμονία. Η καθημερινότητα με κουράζει.

Τι διαβάζετε αυτό τον καιρό;

Έχω δύο στήλες, μία με ποίηση, μία με πεζογραφήματα… ανάλογα με τη διάθεση.

Διαβάζετε λογοτεχνικές παρουσιάσεις και κριτικές; Έντυπες ή ηλεκτρονικές; Κάποια ιδιαίτερη προτίμηση στις μεν ή (και) στις δε;

Διαβάζω αλλά διαμορφώνω άποψη μόνο όταν διαβάζω το βιβλίο.

Θα μας γράψετε κάποια ανάγνωση σε αστικό ή υπεραστικό μεταφορικό μέσο που θυμάστε ιδιαίτερα;  [μέσο  διαδρομή  βιβλίο  λόγος μνήμης]

Βασανίζομαι.

Περί αδιακρισίας

E.A. 1Παρακολουθείτε σύγχρονο κινηματογράφο ή θέατρο; Σας γοήτευσε ή σας ενέπνευσε κάποιος σκηνοθέτης, ταινία, θεατρική σκηνή;

Παρακολουθώ αλλά γοητεύομαι πιο πολύ απ’ τις κρυφές ματιές στο παρασκήνιο και μάλιστα της καθημερινότητας.

Οι εμπειρίες σας από το διαδικτυώνεσθαι;

Διαδικυώνομαι δεν δικτυώνομαι.

Ποιες οι εμπειρίες σας από την σχολική τάξη του 2013; Ποια η σχέση των μαθητών σας με τον λόγο και την λογοτεχνία, ποια τα προσωπικά σας στοιχήματα;

Μ’ αρέσει η αταξία και η πρόκληση, όχι ο τζόγος.

Αν κάποιος σας χάριζε την αιώνια νιότη με αντίτιμο την απώλεια της συγγραφικής ή αναγνωστικής σας ιδιότητας, θα δεχόσασταν τη συναλλαγή;

Πάλι με βάζετε να επιλέξω, αλλά φευ! Τη δέχομαι, εκ του πονηρού βεβαίως, διότι αυτές οι ιδιότητες είναι δύο απ’ τα βασικά ελιξίρια που πάνε με τη νεότητα. Οπότε, μ’ ένα σμπάρο δυο τρυγόνια.

Κάποια ερώτηση που θα θέλατε να σας κάνουμε μα σας απογοητεύσαμε; Απαντήστε την!

Τραγουδάτε στο μπάνιο;

Δεν μπορώ να κάνω ταυτόχρονα τρία πράγματα. Να τραγουδώ, να σκέφτομαι, να πλένομαι. Συνήθως ξεχνιέμαι με μια σκέψη και μ’ επαναφέρει το παγωμένο νερό. Εκεί συνέρχομαι.

16
Νοέ.
13

Ντάριο Φο – Η κωμωδία του τυχαίου θανάτου ενός αναρχικού

''H KWMWDIA TOY TYXAIOY 8ANATOY ENOS ANARXIKOY'' SPYROS PAPADOPOYLOSΘέατρο ΚΑΠΠΑ

Ο Τυχαίος Θάνατος ενός Αναρχικού δεν διαρκεί όσο η εκάστοτε παράσταση ούτε βιώνεται μόνο μια φορά. Είναι ένα έργο που βλέπεις και ξαναβλέπεις, γιατί η αμεσότατη σύμπλευσή του με την εκάστοτε τρέχουσα πραγματικότητα το κάνει να μοιάζει σαν να γράφτηκε μόλις πριν λίγη ώρα. Έτσι ποτέ μια παράστασή του ανά τα χρόνια δεν είναι ίδια, πόσο μάλλον όταν οι συνθήκες που μας περιμένουν έξω από το θέατρο αλλάζουν ταχύτατα – και πάντα προς το χειρότερο! Κι όμως, το κείμενο και η σκηνική του εκδήλωση μοιάζει να συμβαδίζει και να τις αναπαριστά. Γι’ αυτό και επιδιώκω κάθε φορά να το βλέπω, γι’ αυτό και στην προκείμενη περίπτωση ο ίδιος θίασος αναζητά απαντήσεις για τον Τυχαίο Θάνατο για πέμπτη συνεχή σαιζόν, αυτή τη φορά για περιορισμένες εμφανίσεις. Τρία ολόκληρα χρόνια άλλωστε μετά την παρουσίαση της παράστασης από τον ίδιο θίασο εδώ – όπου και θα βρείτε τα «πραγματικά περιστατικά» της υπόθεσης του ιταλού «αναρχικού» σιδηροδρομικού –η παράσταση είναι και εντός της διαφορετική, άλλη, εμπλουτισμένη με νέα ευρήματα.

Είναι δύσκολο να πεις ψέματα όταν φοράς μια μάσκα. Διότι έχουμε συνηθίσει να λέμε ψέματα με το σώμα μας…

…έχει πει ο Ντάdario_fo_low_5824ριο Φο, συνεπώς η μεταμφίεση, η επικάλυψη των ρούχων και η εναλλαγή προσωπείων δεν μας εισάγουν μόνο σε νέους ρόλους αλλά όσο περισσότερο μας κρύβουν τα χαρακτηριστικά τόσο πλησιέστερα μάς φέρνουν στην αλήθεια. Αυτή την αλήθεια αναζητά και ο τρελός πρωταγωνιστής, παραδεχόμενος την ιστριομανία του: να παίζει με τους άλλους αλλά εκείνοι να μην το ξέρουν, να αλλάζει περσόνες και να δημιουργεί προσωπικότητες. Γιατί μέσα σ’ όλο αυτό το ατέλειωτο παραμύθι όχι απλώς βγάζει τον πραγματικό εαυτό τους αλλά και βλέπει τα πάντα καθαρότερα. Η δεκαετής θητεία του άλλωστε στα ψυχιατρεία, πέρα από την καλή γνώση των νόμων υπέρ των ψυχικών ασθενών (που του επιτρέπουν να απαλλάσσεται από τις διάφορες κατηγορίες) τον έχει πλέον βεβαιώσει πως ο τρόπος σκέψης όλων [ημών] των υπόλοιπων, δεν διαφέρει καθόλου από των εκεί εγκλείστων.

Εγώ όμως είμαι τρελός. Με πιστοποιητικά. Κοιτάξτε εδώ. Λέγεται ιστριομανία. Ιστριόνας στα λατινικά σημαίνει ηθοποιός. Μου αρέσει να παίζω θέατρο καταλάβατε; Κι επειδή το θέατρό μου είναι το θέατρο της πραγματικότητας , θέλω και οι συνάδελφοι ηθοποιοί, να είναι πραγματικοί άνθρωποι. Να παίζουν στα έργα μου δηλαδή, αλλά χωρίς να το ξέρουν!

Αυτός''H KWMWDIA TOY TYXAIOY 8ANATOY ENOS ANARXIKOY'' 2013 PHOTO_4 ο πολυπρόσωπος λοιπόν θεατρομανής διακατέχεται και από έναν δαιμόνιο οίστρο λόγου και ευφυΐας, ιδίως όταν ευρισκόμενος στο αστυνομικό τμήμα ανακαλύπτει τον φάκελο της υπόθεσης του κρατουμένου που φτερούγισε έξω από το παράθυρο. «Καθαρή περίπτωση αυτοκτονίας»; Όχι, λένε οι αστυνομικοί, «άλλη όρεξη δεν είχαμε απ’ το να πετάμε αναρχικούς από τα παράθυρα». Πρέπει να μεταλλαχθεί λοιπόν σε Ανώτατο Επιθεωρητή του Υπουργείου Δικαιοσύνης για να τους κάνει να πνιγούν στις ίδιες τους τις αντιφάσεις, να εκτεθούν ως ψεύτες – Να πούμε κανένα ψέμα αλλά να είμαστε και πειστικοί, έτσι; – και ανεγκέφαλοι – Οι δύο καταθέσεις σας, δυο αριστουργήματα ηλιθιότητας – αλλά και να δεχτούν να κάνουν τα πάντα προκειμένου να γλιτώσουν τις ευθύνες – Εδώ είστε παιδική χαρά, με συγκινήσατε.

pinelli1Αλλά μέσα στο τραγελαφικό πανηγύρι όπου οι αλλοτινοί σκληροί ανακριτές τώρα μετατρέπονται σε φοβισμένους υπαλλήλους έτοιμους να πουλήσουν τον «συνάδελφό» τους για να σώσουν το τομαράκι τους και γίνονται μαριονέτες στις εμπνεύσεις του διπλομεταμφιεσμένου κωμωδού τους. Αν εκείνος «γνωρίζει καλά τη σχέση τους με την αλήθεια», δηλαδή την ανυπαρξία της, θα τους κάνει με μύριους αναίμακτους τρόπους να την ψελλίσουν και να παραδεχτούν το αξίωμα πως «ένα σκάνδαλο λειτουργεί ως το απόλυτο αντιβιοτικό της δημοκρατίας μας»,  προτού ο ίδιος ψελλίσει πως «στις σοσιαλδημοκρατικοφιλελεύθερες χώρες μας περπατάμε με το κεφάλι ψηλά γιατί τα σκατά μας έχουν φτάσει ως το κεφάλι μας».

Το γέλιο, ο καγχασμός, fo-morte-accidentale-di-un-anarchicoπου συχνά βλέπουμε στα παιδιά, γεννιέται όταν γεννιέται η συνείδηση της παραδοξότητας, που είναι η μέγιστη μορφή ευφυΐας που βρίσκουμε στον άνθρωπο. Γι’ αυτό και στους αρχαίους πολιτισμούς, δεκαοκτώ αιώνες προ Χριστού, όταν γεννιόταν ένα παιδί, το πρώτο πράγμα που έκαναν ήταν να προσπαθήσουν να το κάνουν να γελάσει. Όχι να χαμογελάσει, διότι χαμόγελο έχουν και τα ζώα.  Γελάω όμως σημαίνει πως καταφέρνω να έχω συνείδηση του παράδοξου και παράλογου. Και αυτό σημαίνει ευφυΐα. Το να καταφέρεις να αναπαραστήσεις στο θέατρο αυτό που είναι το θεμέλιο της ζωής σου, είναι πραγματικά σημαντικό… έλεγε ξανά ο Ντάριο Φο και αυτά τα λόγια αυτά θαρρείς και λέχτηκαν αποκλειστικά γι’ αυτή την παράσταση όπου το ακατάπαυστο γέλιο και ο διαβρωτικός καγχασμός ακριβώς στέκονται στα ίσια απέναντι στην παραδοξότητα, την υποκρισία και την διαφθορά. Και στο τέλος την κατατροπώνουν. Κι ας είναι το τέλος – παγίδα, μια πικρή – ξανά επίκαιρη – ένδειξη πως δεν έχουν όλες οι πλειοψηφίες πάντα δίκιο.

Σημ.: Για περιορισμένο αριθμό παραστάσεων / Καθημερινά 30 θέσεις για την παράσταση προσφέρονται σε ανέργους.

ΟPinelliι φράσεις του Ντάριο Φο προέρχονται από την συνομιλία του με τον Ανταίο Χρυσοστομίδη και περιλαμβάνονται στο βιβλίο του τελευταίου Οι κεραίες της εποχής μου. Ταξιδεύοντας με 33 διάσημους συγγραφείς σ’ ένα δωμάτιο, εκδ. Καστανιώτη, 2012, σελ. 391 και 397 αντίστοιχα· περισσότερα εδώ.

Στην τελευταία φωτογραφία ο τυχαίως εκπαραθυρωθείς Giuseppe Pinelli.

Θέατρο ΚΑΠΠΑ, Κυψέλης 2, Κυψέλη / 210 8827000 – 210 7707227/ Παίζουν: Σπύρος Παπαδόπουλος, Χρήστος Μπίρος, Τάσος  Γιαννόπουλος, Στέλιος  Πέτσος, Αλέξανδρος Καλπακίδης, Νικολέτα Κοτσαηλίδου / Σκηνοθ. Σπύρος Παπαδόπουλος, μτφ. Άννα Βαρβαρέσου, βοηθ. σκηνοθ. Αργύρης Παυλίδης, φωτ. Ανδρέας Μπέλλης, ειδ. εφφέ Αδελφοί Αλαχούζοι. / Τετάρτη: 19:00 λαϊκ. απογ., Πέμπτη: 19:00 λαϊκ. απογ., Παρασκευή: 21:00, Σάββατο: 18:00 και 21:00, Κυριακή: 20:00. / Διάρκεια: 120΄.

[Dario Fo – Morte accidentale di un anarchico, 1970]

15
Νοέ.
13

Pierre Assouline – Βίοι του Ιωβ

ex_iovΗ σιωπή είναι ορισμένες φορές ισοδύναμη του ψεύδους, γιατί μπορεί να ερμηνευτεί σαν αποδοχή. Δεν θα μπορούσα να επιζήσω ενός διαζυγίου μεταξύ των λόγων μου και της συνείδησής μου, που ανέκαθεν είχαν εξαιρετική μεταξύ τους σχέση. […] Θα νικήσετε, αλλά δεν θα πείσετε. Θα νικήσετε γιατί υπερέχετε σε ζωώδη δύναμη, δεν θα καταφέρετε όμως να μεταπείσετε γιατί μεταπείθω σημαίνει πείθω. Και για να πείσεις χρειάζεται να διαθέτεις αυτό που σας λείπει: το δίκαιο και το ορθό στον αγώνα σας. [σ. 258 – 260]

Τον Οκτώβριο του 1936 ο φιλόσοφος Μιγκέλ ντε Ουναμούνο δίνει μια διάλεξη στο πανεπιστήμιο παρουσία στρατηγών και υπουργών του Φράνκο. Με το κουράγιο του ηλικιωμένου ανθρώπου που δεν έχει τίποτα να χάσει, με την αυστηρή αταραξία του στοχαστή, τον ήρεμο ηρωισμό εκείνου που έχει αποφασίσει να διατηρήσει την αξιοπρέπειά του μέχρι τέλους βγάζει ένα συγκλονιστικό λόγο και κατέρχεται από το βήμα μέσα σε μια θανατερή σιωπή. Δεν έχει σωθεί ούτε ίχνος από την πρωτότυπη ομιλία του αλλά απομένουν οι μαρτυρίες που ο Ασουλίν συνθέτει σ’ ένα κείμενο, υποστηρίζοντας πως στην ομιλία της Σαλαμάνκα αντηχεί η άρνηση του Ιωβ. Το μνημειώδες όχι ταυτίζεται με καθαίρεση από την θέση του και με επιβεβλημένο κατ’ οίκον περιορισμό. Η επερχόμενη βαρβαρότητα εξεγείρει και κατόπιν καταβάλλει τον ντε Ουναμούνο, που δεν έχει πια τη δύναμη να παλέψει και λίγο αργότερα πεθαίνει. Φαίνεται, γράφει ο Ασουλίν, πως ακόμα μπορεί να πεθάνει κανείς από θλίψη και αηδία.

Assouline1Βρισκόμαστε στο μέσον ενός σύνθετου μα τόσο απολαυστικού βιβλίου, μιας ακόμα βιογραφίας του Πιερ Ασουλίν αλλά αυτή τη φορά βιογραφίας «μιας ιδέας, μιας υπόθεσης και μιας απουσίας». Στον εκτενέστατο, εξομολογητικό του πρόλογο – στην ουσία ένα οργανικό μέρος του βιβλίου, ισάξιο με τα υπόλοιπα εννιά – ο συγγραφέας μας αφηγείται με γλαφυρό τρόπο πώς αποφάσισε να ασχοληθεί με τον Ιώβ, με ποιο τρόπο τον στοίχειωσε ο «βασανιζόμενος δίκαιος» και σε τι μπελάδες μπήκε. Το βιβλίο του Ιώβ, αυτό το υποβλητικό μωσαϊκό διαπλεκόμενων ιστοριών και πεπρωμένων αντιπαρατίθεται στο Κακό πάνω από δύο χιλιετίες· είναι μια συλλογή ποιημάτων και προβλημάτων μαζί, ένα ναρκοπέδιο φυτεμένο αβέβαια νοήματα, που πρέπει πρώτα να μεταφραστούν, ύστερα να μπουν σε σειρά και τελικά να ερμηνευτούν. Οι σημειώσεις και τα σχόλια έχουν κατακυριεύσει το κείμενο, σε σημείο που ο αναγνώστης καταλήγει να αποδίδει στον Ιώβ τα του αντιγραφέα ή του σχολιαστή.

Miguel de UnamunoΟ Ιώβ σταδιακά χάνει τα παιδιά του, το σπίτι του και την περιουσία του. Η απάντηση του Θεού είναι από τις πλέον απρόσμενες: δεν οφείλει καν απάντηση γιατί ο ίδιος είναι η απάντηση. Πρόκειται για την ιστορία ενός ανθρώπου που δεν υπήρξε, δεν πλάστηκε αλλά κατασκευάστηκε επί τούτου για να ενσαρκώσει το πρόβλημα που θέτει. Ο ξακουστότερος περίλυπος των Γραφών πριν από άγιος που κατέστη παραβολή, υπήρξε άνθρωπος. Την ιστορία του άδικου πόνου ενός αθώου την συναντούμε ήδη στην ακκαδική λογοτεχνία στη αρχαία Μέση Ανατολή και στους παλαιότερους μύθους της Μεσοποταμίας. Ο Ιώβ  δεν είναι Ισραηλίτης αλλά ξένος και ταυτόχρονα οικουμενικός.celan

Στο Βιβλίο του Ιώβ τα πάντα περνούν από τον λόγο που προηγείται των πάντων. Είναι το όχημα της δράσης. Είτε μονολογεί είτε συνομιλεί είτε παραμιλάει. Όμως οι λέξεις δεν αρκούν αν θέλει κανείς να συλλάβει μέχρι και τις παραμικρές του αποχρώσεις. Και αυτό μοιάζει να σχετίζεται κάπως με το ρίγος του ανθρώπινου βιώματος. Μια οσμή, χρώματα, αισθήσεις εξ ορισμού εκτός-κείμενου. [σ. 144]

Και αρχίζει ο Ασουλίν να ταξιδεύει, να διαβάζει, να συγκεντρώνει τις πλείστες αναγνώσεις του Ιώβ, να βυθίζεται στον Ιώβειο Κόσμο και παράλληλα να μας διηγείται κάθε στάση του· τις προσωπικές του συναντήσεις, όπως με τον συγγραφέα Ντάνιελ Μέντελσον, τον φιλόσοφο Σλαβόι Ζίζεκ και τον συγγραφέα και δημοσιογράφο Φρανσουά Νουρισιέ, καθηλωμένο σε αναπηρική καρέκλα στο νοσοκομείο, «με την αλγεινή μάσκα του Αντονέν Αρτώ», «ένας άνθρωπος όχι απελπισμένος αλλά άπελπις και ανέλπιστος»· τις συζητήσεις με επιστήμονες και ερευνητές βιβλικών σπουδών· τις παρακολουθήσεις θεατρικών παραστάσεων με παρεμφερές θέμα.

Tim_Anderson_PrimoLeviPrint_large_000

Διαβάζει τον Κίρκεγκωρ και τον Σατωβριάνδο, εντοπίζει τις αναφορές των Λουί – Φερντινάν Σελίν και του Εμίλ Σιοράν, προτείνει μεταφορές από έργα του Αλμπέρ Καμύ και Βασίλι Γκρόσμαν και είναι βέβαιος πως οι εφιάλτες του Κάφκα και οι κραυγές του Αρτώ απηχούν τους εφιάλτες και τις κραυγές του Ιώβ. Συγκεντρώνει τους ήρωες με πλείστα ιώβεια χαρακτηριστικά όπως ο περίφημος Φραντς Μπίμπερκοπφ στο Berlin Alezanderplatz του Άλφρεντ Ντέμπλιν και φυσικά τους ανθρώπους του Άουσβιτς, τον Πρίμο Λέβι αλλά και τον Πάουλ Τσέλαν που ενοχοποιεί τον Θεό προσάπτοντάς του ότι διέρρηξε τον δεσμό του με τον άνθρωπο στο Άουσβιτς. Διαβάζει το ιατρικό «σύνδρομο του Ιώβ», επισκέπτεται το νοσοκομείο Άγιος Ιώβ στην Ουτρέχτη, ακούει το τραγούδι The Sire of Sorrow (Job’s Sad Song) της Τζόνι Μίτσελ και το Don’t Explain της Billy Holiday, της Ιώβειας Μπίλλυ.

Joseph-Roth-di-Mies-Blomsma

Από την χορεία του δεν θα μπορούσε να λείπει ο Γιόζεφ Ροτ που το το 1934 εκφράζει το μίσος του για τους Πρώσους και δεν συγχωρεί στους εθνικοσοσιαλιστές τα όσα έκαναν στην Αυστρία, την χώρα του ή τις αντισημιτικές διώξεις. Πνιγμένος στα χρέη, όχι μόνο χρημάτων αλλά και κεφαλαίων στους εκδότες και λέξεων στις εφημερίδες, ο Ροτ βυθίζεται στο ποτό, πεπεισμένος ότι η ζωή τον αδικεί κατάφωρα. Λίγα χρόνια νωρίτερα είχε κυκλοφορήσει το Ιώβ, το μυθιστόρημα ενός απλού Εβραίου, μια ειρωνική παραβολή που έγραψε στο μπιστρό όπου σύχναζε, μέσα στη θλίψη. Εκεί συνήθιζε να εφευρίσκει άλλες ζωές για τον εαυτό του, με το αλκοόλ ως προστασία και τους καπνούς ως πέπλα. Ο Ροτ, γράφει ο Ασουλίν, είναι ο Ιώβ. Αντί να τον αντιμετωπίσει ως ιστορικό πρόσωπο, προτιμάει να οικειοποιηθεί το κείμενο για να τον διαχειριστεί ως μύθο. Έτσι, τον μετατρέπει σε έναν από μας, καθώς περισσότερο τον ενδιαφέρει η δοκιμασία παρά ο τρόπος αντίδρασης.

eugene-ionesco-by-ci-fij[166911]

Ο συγγραφέας θυμάται μια συνάντηση με τον λογοτέχνη και ζωγράφο Ζαν Ντεμελιέ, που θα είχε πεθάνει από την πείνα αν δεν τον βοηθούσε ο Μπέκετ, αγοράζοντας διακριτικά τα έργα του, όπως έκανε και με τόσους άλλους με τους οποίους μοιράστηκε διακριτικά το χρηματικό αντίτιμο του Νόμπελ. Κι όμως, ο ίδιος ο Μπέκετ στα τελευταία του, με κλονισμένη υγεία διώχνεται από το σπίτι του και αντί να πάει σε κάποιο ξενοδοχείο, εγκαθίσταται σε γειτονικό οίκο ευγηρίας, που συνεχίζει να επισκέπτεται και μετά την επιστροφή του. Ο Ιονέσκο επαναλαμβάνει συχνά πως ο Μπέκετ του θυμίζει τον Ιώβ και κάθε φορά που τον πιέζουν να μιλήσει για την πρωτοτυπία ονοματίζει το βασιλιά Σολομώντα, συγγραφέα του Εκκλησιαστή και τον Ιώβ για το Βιβλίο του Ιώβ. Αν διαβάσουμε προσεκτικά τα έργα του ίσως δούμε τον Ιώβ πάντα να τριγυρίζει εκεί κοντά, έτοιμος να θέσει το ερώτημα για το ποιος φέρει την ευθύνη του Κακού: ο Θεός ή ο άνθρωπος;

Muriel Spark by Dmitri Kasterine

Η Μυριέλ Σπαρκ από την άλλη, η Βρετανή μυθιστοριογράφος των αγνωστικιστικών πεποιθήσεων που ασπάζεται τον καθολικισμό με την ελπίδα ότι θα καταφέρει α απαλλαγεί από την κατάθλιψη που την κατατρώει, ανοίγει ένα ντοσιέ για τον Ιώβ, και για τον άλλον της εαυτό ως Ιώβ, εκείνον που αισθάνεται σαν αδελφό εν καταθλίψει, όρο που χρησιμοποίησε επακριβώς για να περιγράψει την κατάστασή της και την θεραπευτική επίδραση του Βιβλίου.

Ο Ιώβ έχει γρανιτένια εμπιστοσύνη στον Θεό σε μια εποχή όπου κανένας κλήρος, κανένας θεσμός, μήτε ο ελάχιστος μεσολαβητής ή επαγγελματίας του Υψίστου δεν μεσολαβεί μεταξύ του πιστού και της πίστης του. Το βλέμμα του δεν προσηλώνεται στη Γη, αλλά προκαλεί τον Ουρανό. Του ζητεί να εξηγήσει την αυστηρότητά του. Το παράπονό του δεν εξασθενεί σε θρήνο: ορθώνεται εν είδει διαμαρτυρίας. [σ. 45]

Antonio-Negri_3

Ο συγγραφέας με έκπληξη διαπιστώνει τις πολλαπλές και ποικίλες αναγνώσεις του κειμένου. Ακόμα και η μαρξιστική φιλοσοφία στάθηκε στην ακτινοβολία του Ιώβ μετά το τέλος των δοκιμασιών του, που είναι μεγαλύτερη από εκείνη του Θεού και που σηματοδοτεί μια νέα έξοδο: εκείνη του Ιώβ έξω από τον Θεό του. Ποτέ του, μας γράφει, δεν θα φανταζόταν πως ένας μαρξιστής φιλόσοφος που φυλακίστηκε λόγω των υποτιθέμενων διασυνδέσεών του με τον τρομοκρατία, ο Τόνι Νέγκρι, θα έφτανε μέχρι τον Ιώβ. Κι όμως, περιμένοντας να εκτίσει ποινή τριάντα χρόνων ο Νέγκρι έψαχνε ένα τρόπο να αντισταθεί στην βία, να ξεφύγει από την μιζέρια, να μην βουλιάξει στον πόνο. Δεν του απέμενε παρά η σκέψη μέσα από την ανάλυση του πόνου, και μετά τον Σπινόζα η ανακάλυψη του Ιώβ.

antonio negri 1

Το Ιώβ, η δύναμη της σκλαβιάς είναι μια φιλοσοφική και πολιτική παρέμβαση του Νέγκρι, που αντιλαμβάνεται πως εκείνο που λείπει από τον Ιώβ και που έκανε θαύματα στον Τζιάκομο Λεοπάρντι (το φιλοσοφικό ημερολόγιο του οποίου διάβαζε μέχρι τότε, το Ζιμπαλντόνε) είναι η ειρωνεία ή εκείνη η ικανότητα να παίρνει κανείς απόσταση από τα πάθη του χωρίς να χάνει στο ελάχιστο το κριτικό του πνεύμα. Και μονάχα το πάθος της δημιουργίας θα μπορούσε να ακολουθήσει την απώλεια του μέτρου. Αλλά η ταύτιση του Νέγκρι με τον Ιώβ δεν σταματάει εκεί: στη φυλακή το σώμα, που απουσιάζει από τον ελεύθερο ακτιβιστή και θεωρητικό, ξαναβρίσκει το μυαλό του. Και ελεύθερος πια ο Νέγκρι ολοκληρώνει το βιβλίο του, επιμένοντας πως ο Ιώβ δεν μετανοεί για κάποια ηθική ενοχή, αλλά μεταστρέφεται από τη μεταφυσική του αλαζονεία. Και «αν η έρημος του Ιώβ τελειώνει με τη θέαση του Θεού, οι ήττες και όλες οι φυλακίσεις των πολλών τελειώνουν με μια νέα εξέγερση».

Pierre-Assouline

Οι βίοι του Ιώβ είναι ένα πλήρες παλίμψηστο αναγνώσεων και ιδεών, αλλά κι ένας διπλός καθρέφτης έργου και δημιουργίας έργου, καθώς διαρκώς εναλλάσσει τα μικρά και εύληπτα φιλοσοφικά, θεολογικά και λογοτεχνικά του δοκίμια με προσωπικές εξομολογήσεις και αυτοβιογραφικές βινιέτες, και με την ίδια ιστορία της συγγραφής των αναγνώσεων, άρα αποτελεί κι ένα κείμενο πάνω στη βιογραφία, αυτό το «μυθιστόρημα με ευρετήριο», αυτό το μπάσταρδο είδος που ισχυρίζεται πως δανείζεται ταυτόχρονα από το μυθιστόρημα όσον αφορά τη συναρμογή των διαλόγων, από το αφήγημα όσον αφορά τη διαύγεια της αφήγησης, από την ερευνητική δημοσιογραφία όσον αφορά την τεχνική των ερωτήσεων, από τις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες όσον αφορά το εύρος των προοπτικών του, από την ιστορία όσον αφορά τη λατρεία των αρχείων, από το σενάριο όσον αφορά την αίσθηση της ελλειπτικότητας που το χαρακτηρίζει, από το δοκίμιο όσον αφορά το συνθετικό του πνεύμα. [σ. 424].

Εκδ. Πόλις, 2013, μτφ. Σπύρος Γιανναράς, σελ. 534, με 625 σημειώσεις [Pierre Assouline – Vies de Job, 2011].

Στις εικόνες: Pierre Assouline, Miguel de Unamuno, Paul Celan, Primo Levi, Joseph Roth, Eugene Ionesco, Muriel Spark, Antonio Negri, Antonio Negri, Pierre Assouline,

14
Νοέ.
13

Φρέαρ, τεύχος 3 (Σεπτέμβριος – Οκτώβριος 2013)

3Πίσω απ’ την πλάτη της σιωπής/βαλθήκαμε να διαπεράσουμε τα τείχη απ’ τις χαραμάδες/αγνοώντας τον άνεμο που στο παράθυρο στριμώχτηκε./Ασυμβίβαστες, επιθυμούμε να αποσπαστούμε απ’ ότι σιωπά/από τούτη τη σιωπή που μας τσακίζει και μας διαμελίζει. […] [Όλες εμείς [Nosotras] – Ορτένσια Καρράσκο Σάντος]

Το συγκλονιστικότερο κομμάτι του τρίτου τεύχους του περιοδικού αφορά την «Ποίηση ενάντια στη σιωπή της βίας». Πρόκειται για την ομιλία της Έλενας Σταγκουράκη στο 3ο Διεθνές Φεστιβάλ ποίησης «Γυναικεία κραυγή» [Grito de Mujer] που διοργανώθηκε από το Διεθνές Κίνημα Ποιητριών [Mujeres Poetas Internacional] και αφορά την βία κατά των γυναικών στη Λατινική Αμερική. Το κείμενο παρουσιάζει τόσο την ποίηση όσο και τις τραγικές περιπτώσεις ποιητριών που υπέστησαν βία και δολοφονήθηκαν.

Susana Chavez CastilloH μεξικανή Σουσάνα Τσάβες Καστίγιο, ποιήτρια που έγραφε για τα δικαιώματα των γυναικών βρέθηκε πριν δυο χρόνια ακρωτηριασμένη και στραγγαλισμένη, καθώς αυτή η ιδιότητά της αυτόματα την κατέτασσε ως ακτιβίστρια, αντιρρησία και επαναστάτρια. Η μεξικανή ποιήτρια Μαρισέλα Εσκομπέδο δέχτηκε μια σφαίρα στο κεφάλι επειδή διαμαρτυρήθηκε για τν απελευθέρωση του δολοφόνου της κόρης της. Η κολομβιανή ποιήτρια Ανχέλικα Μπέλιο βρέθηκε νεκρή έχοντας υποστεί βιασμό όπως και οι κόρες της. Είναι γνωστές πια οι γυναικοκτονίες στην πόλη Χουάρες το Μεξικού, όπου εκατοντάδες γυναίκες που εργάζονται στα εργοστάσια ξένων πολυεθνικών με μισθούς πείνας, ενώ η κακοποίησή τους καταγράφεται σε σαδιστικές ταινίες [snuff movies] που πωλούνται σε κλειστά κυκλώματα με τις ευλογίες της μεξικανικής πολιτικής ηγεσίας.

juan-carlos-mestre-1Κάθε μεγαλειώδες λογοτεχνικό έργο συνιστά μιαν άρνηση του μηδενισμού, μιαν απάντηση στον θάνατο, μια προσωπική αναίρεση της νύχτας. […]. Κανένα από τα τόσα βιβλία που στοιβάζονται στις βιβλιοθήκες του κόσμου, δεν τελειώνει πραγματικά. Καθένας συνεχίζει από εκεί όπου ο άλλος μοιάζει να έχει σταματήσει το κείμενό του…

…γράφει ο Κώστας Τσιρόπουλος στο κείμενο «Η νύχτα του συγγραφέα»  (μτφρ. Ούρσουλα Φώσκολου), που αποτελεί και την ομιλία του κατά την τελετή αναγόρευσής του σε επίτιμο διδάκτορα του Πανεπιστημίου της Γρανάδας, το 2007. Στο τεύχος δημοσιεύονται, μεταξύ άλλων, ποιήματα και πεζά των Χουάν Κάρλος Μέστρε, Αντώνη Μακρυδημήτρη, Σπύρου Γιανναρά και Γιάννη Λειβαδά, δοκίμια των Στέλιου Ράμφου, Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη, Βαγγέλη Κάσσου [για τον Καβάφη] και μια παρουσίαση από τον Γιάννη Παπακώστα του ξεχασμένου παρακμιακού ποιητή Γιώργου Μυλωνογιάννη, μαζί με ανέκδοτα ποιήματά του.

Dinorah GutierrezΟι αναμνήσεις μάς ξεγελούν, επιμένουν πολλοί, ενώ άλλοι αντιστρέφουν την εξίσωση, λέγοντας ότι καλλιεργούμε αναμνήσεις για να ξεγελάμε τον εαυτό μας. Πόσοι όμως αναγνωρίζουν μήπως τελικά θέλουμε να ξεγελάσουμε τις αναμνήσεις;… αναρωτιέται ο Γιώργος Χουλιάρας από το ανέκδοτο Λεξικό αναμνήσεων συνομιλώντας, μεταξύ άλλων, με την Αναζήτηση του χαμένου χρόνου και με αφορμή την Αναζήτηση του χαμένου γλυκού. Οι πίσω σελίδες περιλαμβάνουν κείμενα των Μαριάνου Δ. Καράση, Διονύση Κ. Μαγκλιβέρα, Σταύρου Ζουμπουλάκη, Αντώνη Μακρυδημήτρη, Κώστα Κουτσουρέλη («Η πλάνη του Γκαίτε»), Γιώργου Βαρθαλίτη, Γιάννη Β. Κωβαίου, Λαόνικου Διονυσίου, Κώστα Μελά, Νατάσας Κεσμέτη, Σπύρου Γιανναρά, Θεόδωρου Ε. Παντούλα, Κώστα Βραχνού, Χέρμαν Σιέρρα (σε μετάφραση Δημήτρη Αγγελή).

brecht-stencil-3Κάπου εκεί στην «γαλαρία» ο Γιώργος Κεντρωτής εκκινεί από το ποίημα του Μπρεχτ Για την κριτική στάση και τα περί άγονης κριτικής για να θυμίσει πως πράγματι οι κρίνοντες αναδεικνύονται κατά κανόνα σε κόλακες και σε υμνητές των «κρινόμενων», με ρεπερτόριο που εξαντλείται στην οπισθοβουλία τους ότι κάποια στιγμή θα είναι αυτοί «κρινόμενοι» από κάποιον που έχουν ήδη «κρίνει». Όμως ο κριτικός λόγος πρέπει να εκφέρεται μετά διακρίσεως, με πολύ οξείες γωνίες, να βασανίζει και ταυτόχρονα να θεραπεύει, να είναι λόγος επιλεκτικός, να συστήνει τη διαφορά, το άλλο. [384 σελ.]

Στις εικόνες: οι ποιήτριες Susana Chavez Castillo και Dinorah Gutierrez, ο ποιητής Juan Carlos Mestre και ο Βertolt Brecht.

10
Νοέ.
13

Éric Fottorino – Κόρσακοφ

Συex_Éric Fottorino, Korsakov_Layout 1νδρομητής νέων παρελθόντων

έχοντας πάντα κατά νου ότι με τις λέξεις μπορούμε να σταματήσουμε τον χρόνο που περνάει τρέχοντας. [σ. 172]

Αμνησία αληθινών αναμνήσεων, πλάσιμο ψεύτικων μνημών, μνημονική σύγχυση, χωροχρονικός αποπροσανατολισμός…λίγες λέξεις αρκούν για να σκιαγραφήσουν το Σύνδρομο του Κόρσακοφ και να αλλάξουν διαπαντός την ζωή ενός ανθρώπου· όχι στο παρόν και στο μέλλον, αλλά και στο ίδιο του το παρελθόν. Φανταστείτε: σε τούτη την αδιανόητη διαταραχή της μνήμης, ο «συνδρομητής» όχι απλώς αποδρά μια και καλή από το μεγαλύτερο βάρος που μπορεί να φέρει ένας άνθρωπος, την «αναπόδραστη» πρότερη ζωή του, αλλά και κατασκευάζει ένα, δυο, όσα θέλει καινούργια παρελθόντα, επιλέγοντας [από] μια σειρά επινοημένων βίων!

fotoΑντιλαμβάνεστε την απόλυτη διαφοροποίηση από το Αλτσχάιμερ: εδώ δεν υπάρχει μόνο λήθη αλλά και δημιουργία αναβράζουσα σε υγιή οργανισμό! Φυσικά οι νέες αυτές αυτοβιογραφικές αφηγήσεις περιλαμβάνουν όλες τις επιθυμίες και τα απωθημένα του ασθενούς, που «θυμάται» πως έχει ζήσει όλα ή έστω πολλά απ’ όσα ήθελε και ονειρευόταν! Δεν υπάρχει κανένας παραλογισμός, καμία σκιά: όλα τακτοποιούνται με τον πλέον οργανωμένο και λογικό τρόπο! Ίσως εδώ πάνω στη μνήμη θριαμβεύει φαντασία, ίσως πάνω στην αληθινή ζωή το ποθημένο όνειρο. Ένας τέτοιος  ασθενής  – μυθοπλάστης θα είναι ο κεντρικός χαρακτήρας του μυθιστορήματος.

bicyclette garconΣτο πρώτο μέρος του βιβλίου [Πρώτη περίοδος – Μια γαλλική οικογένεια] ο εννιάχρονος Φρανσουά Αρντανουί ζει μια διόλου ανέμελη παιδική ηλικία στο Μπορντό του 1969: η μητέρα του Λίνα είναι σχεδόν παιδί, ο πατέρας άγνωστος, το σχολείο ανεπιθύμητο, η περιπλάνηση μονόδρομος, το ποδήλατο διαφυγή. Κολλημένες εικόνες αγίων στις τρύπες του μουσαμά της ταπετσαρίας, ένα άγαλμα της Παρθένου πάνω στο φανάρι όπου φυλάνε τα τρόφιμα. Όσο κι αν η γιαγιά του και τα μισά του αδέλφια προσπαθούν να ενδιαφερθούν – το βραδινό κυριακάτικο σίριαλ είναι ο τρόπος τους να είναι ευτυχισμένοι μαζί – εκείνος ονειρεύεται τις ζωές των άλλων και την δική του απόδραση. Γνωρίζει καλά το βλέμμα όσων ονειρεύονται να αποδράσουν: είναι έντονο και στα μάτια της Λίνας.

6327050778_8beff804f1_zΟ εξαφανισμένος πατέρας καθιστά την ύπαρξη του ημιτελή. Τον αναζητά στις φωτογραφίες που έχει κρυμμένες η μητέρα του, προσπαθεί να τον φανταστεί αφαιρώντας από το πρόσωπό του όλα τα κληρονομικά χαρακτηριστικά της υπόλοιπης οικογένειας αλλά πάλι το σκίτσο μένει μισό. Εννιά χρονών και βιάζεται ήδη να ξεχάσει. Η ενηλικίωσή του είναι πια υποχρεωτική και περνάει μέσα από την σχέση του με τον Ζιλμπέρ, έναν φιλοξενούμενο αποφυλακισμένο, και μερικές περιπλανώμενες διαδρομές. Ανεπιθύμητος από τους εραστές της μητέρας του, θα αποκτήσει κάποια στιγμή έναν θετό πατέρα. Και αν έχει κάποια σημασία, μέχρι εδώ η μυθοπλασία συμπίπτει με την προσωπική ιστορία του ίδιου του συγγραφέα.

Στο δεύτερο μέρος [letters-and-numbers-biagio-civaleΔεύτερη περίοδος – Ένας σολομός στο Παλέρμο] μας περιμένει τριάντα χρόνια μετά στη σικελική πρωτεύουσα πρωτοπρόσωπα και αυτοπροσώπως ο νευρολόγος Φρανσουά Σινιορρέλλι, ειδικευμένος στην μελαγχολία. Ο αλλοτινός μικρός έχει πια αποκτήσει πλαστό παρελθόν μέσα από τις αφηγήσεις ενός άλλου θετού προγόνου, του «παππού» του, Φόσκο Σιονιορέλλι, ατίθασου τυνήσιου τυχοδιώκτη που του έχει διηγηθεί την έντονη ζωή του στην κατεχόμενη από τους Γάλλους χώρα του. Ο γιατρός διαπιστώνει πως χρειάζεται τη συνδρομή ενός φωτογραφικού ενσταντανέ για να ξαναβρεί την ανάμνηση μιας σκηνής από τη ζωή του και αντιλαμβάνεται πως βρίσκεται στην απαρχή της απόλυτης λήθης. Τι ειρωνεία, ο επιστήμονας που μελετάει το σύνδρομο Κόρσακοφ, τώρα πρέπει να το διαγνώσει στον ίδιο του τον εαυτό.

1668-2287.mainΣ’ έναν ασθενή στα επείγοντα βλέπει αυτό που θα του συμβεί σύντομα· ο «κύριος Κρίστιαν» επιστρέφει σ’ έναν διεθνή ποδοσφαιρικό αγώνα είκοσι χρόνια πριν, ενώ αργότερα διατείνεται πως διευθύνει μια ανασκαφή στη νότια Γαλλία. Η αρρώστια κατατρώει τις αναμνήσεις του και τις αντικαθιστά με ιστορίες αληθοφανείς αλλά καθαρά επινοημένες. Ο προϊστάμενός του αποφαίνεται με τρυφερή ειρωνεία: Ομολογήστε όμως ότι δεν είναι και τόσο κακό: από μια εγκεφαλική απορρύθμιση, ένας άνθρωπος πιστεύει ότι είναι αυτό που πάντα ονειρευόταν. Όσο προχωράει η απώλεια της μνήμης, μπορεί να γίνει όποιος θέλει, την ώρα που το θέλει. Κι έτσι εκείνος που ήθελε να ξεχάσει τα παιδικά του χρόνια και που αργότερα επινόησε κάποια άλλα, τώρα θα πρέπει να επιστρέψει στο σκοτάδι. Ίσως, όπως ομολογεί, αυτός να είναι ο ιδανικός υποψήφιος για το σύνδρομο: δυο ήπειροι πηγαινοέρχονταν στο κεφάλι του, δυο παρελθόντα, και κάποτε θα πρέπει να πληρώσει τον λογαριασμό για το εξωφρενικό αυτό πηγαινέλα.

Ήδη το’ χω τοaHyNHMV3lgf49w0lVFs44mkfυ χεριού μου, το Κόρσακοφ. Ο δήμιος μου, ο σωτήρας μου. […] Ο Κόρσακοφ που έχει καταλάβει τα στρατηγικά σημεία του εγκεφάλου μου είναι άλλου είδους καλλιτέχνης. θα βάλει τόση ψυχή για να ροκανίσει τη μνήμη μου όση έβαλα εγώ για να τη φτιάξω απ’ την αρχή. Θα δείτε, όταν μάθει την απατεωνιά μου, δε θα διστάσει να κλέψει τις αναμνήσεις μου. […] Το Κόρσακοφ εισβάλλει εντός μου σαν ανακούφιση, μια χάρη σαν αντίδωρο, το σημάδι μιας ανέλπιστης τύχης. Δεν πρόκειται να το παλέψω. Το Κόρσακοφ είναι εδώ για να με λυτρώσει. Θα είμαι ο συνένοχός του. Τις κακές μου αναμνήσεις, τις τρομερές εικόνες που με στοιχειώνουν από τη μεγάλη νύχτα των Αρντανουί, του τις προσφέρω αφειδώς. [σ. 173 – 174, 180]

Τιμωρία ή λύτρωση; Τι του μένει τώρα να κάνει, να αντισταθεί στην πρώτη ή να αφεθεί στην δεύτερη; Να επιχειρήσει για τελευταία φορά να «συναντηθεί» με τον πραγματικό του πατέρα, να ξαναζήσει τις ηρωικές στιγμές της ερήμου, να οργανώσει μια ακόμα απόδραση – τελευταία και οριστική;

Στο τρίτο μέρος η αφήγdreams-constellation-of-dreams-paulo-zerbato 1ηση επανέρχεται στα τριτοπρόσωπα λόγια του πρώτου κεφαλαίου. Ο Φόσκο Σινιορέλλι, εκείνος που χάρισε στον μικρό ήρωα μια ζωή να θυμάται, τώρα ζει τη δική του νεότητα, καβαλλάρης στην έρημο στα χρόνια πριν την ανεξαρτησία της Τυνησίας από τους Γάλλους. Η ιστορία των αποικιοκρατούμενων χωρών παραμένει ορθάνοιχτη πληγή για την Γαλλία, ένα διαρκές στοίχημα για τους συγγραφείς της, ένα οριακό ερώτημα στο θέμα της ταυτότητας, της ετερότητας, του Ξένου και του Γάλλου. Η παιδική ηλικία του Φόσκο βρίσκεται μέσα στην έρημο, και τον περιμένει ανέπαφη κάθε φορά που χάνεται μέσα στους στροβίλους της άμμου, στο Κύπελλο της Τυνησίας, στην λατρεία των αλόγων. Αλλά το βλέμμα του είναι πάντα στραμμένο στη Γαλλία, γιατί η ταυτότητά του την περιέχει όπως και η διπλή του μνήμη. Και επιλέγει να ζήσει εκεί, γνωρίζοντας πως στην Γαλλία δεν θα είναι τίποτα. Η δική του απόδραση είναι ο μόνος τρόπος να συνεχίσει να ζει, έστω και ως ένας άλλος.

MI0002984574Ο Ερίκ Φοτορινό [Νίκαια Γαλλίας, 1960], δημοσιογράφος που έφτασε ως την διεύθυνση της Le Monde και συγγραφέας χρησιμοποιεί ελεύθερη ρεαλιστική γραφή που διανθίζει με ποιητικές ανταύγειες. Συγκινητικό αλλά καθόλου μελοδραματικό, το βαθιά υπαρξιακό μυθιστόρημά του δεν βαραίνει ούτε στο ελάχιστο την αναγνωστική απόλαυση. Ένα υπέροχο βιβλίο περί Μνήμης και ΜηΜνήμης. Άραγε τι είναι βασανιστικότερο; Να μην έχεις τίποτα άξιο να θυμάσαι ή να ξεχνάς οτιδήποτε έζησες; Ή να οφείλεις να επανεγγράψεις νέες ζωές στην κενή σου μνήμη;

Εκδ. Πόλις, 2013, μτφ. Στέργια Κάββαλου, θεώρηση μετάφρασης – σημειώσεις – διορθώσεις Μαριάννα Μαντά, 457 σελ., με 150 σημειώσεις της μεταφράστριας [Éric Fottorino – Korsakov, 2004].

Πρώτη δημοσίευση: mic. gr, υπό τον τίτλο Photographs as Memories, από το τραγούδι των Eyeless in Gaza. Στην τελευταία εικόνα, εξώφυλλο δίσκου ενός ποπ «βασιλιά της Γαλλίας», που επενδύει πολλές στιγμές της οικογένειας του μικρού Φρανσουά.

06
Νοέ.
13

Τζον Λόυντ – Τζον Μίτσινσον – Το βιβλίο της ολικής άγνοιας για τον κόσμο των ζώων

ΕAGπίτομος θησαυρός θαυμαστών ζώων

H επιθυμία μου πρώτα να ξεφυλλίσω και μετά να διαβάσω αυτό το βιβλίο ήταν άμεση, συνδεόμενη προφανώς με τις εποχές όπου κυριολεκτικά ζούσα μέσα στις σελίδες της πολύτομης εγκυκλοπαίδειας λαρούς με τις καλοζωγραφισμένες εικόνες των ζώων και ύστερα στους τόμους του Θαυμαστού Κόσμου των Ζώων, οι αμέτρητες φωτογραφίες των οποίων ολοκλήρωναν την μεγάλη αφήγηση του ζωικού βασιλείου. Βέβαια δεν ζούμε πια στην εποχή των εγκυκλοπαιδειών και των παρεμφερών μεγάλων σειρών και στο ερώτημα τι θα μπορούσε να περιλαμβάνει ένα ελκυστικό περί ζώων βιβλίων σήμερα οι Λόυντ και Μίτσινσον έχουν την δική τους πρόταση.

Εύη Τσακνιά - Ιππόκαμπος ΑστερίαςΤο εν λόγω συγγραφικό δίδυμο εξειδικεύεται σε θέματα … άγνοιας, αλλά και ημιμάθειας ή παρανόησης όσον αφορά διάφορους τομείς της ζωής (έχουν ήδη γράψει το μοσχοπουλημένο Βιβλίο της ολικής άγνοιας – γενικά), ενώ είναι και οι παραγωγοί και παρουσιαστές της χιουμοριστικής εκπομπής γνώσεων του BBC με τίτλο QI [Quite Interesting]. Η ιδέα τους για ένα αξιοδιάβαστο βιβλίο για τα ζώα περιλαμβάνει αποφυγή των γνωστών επιστημονικών κειμένων που δύσκολα κρατούν το ενδιαφέρον σε μη ειδικούς και εστίαση στις πιο ενδιαφέρουσες αλλά και στις πιο απίστευτες πληροφορίες για δεκάδες μορφές του θαυμαστού κόσμου των ζώων. Όμως και πάλι, τα κάποτε αδιανόητα αυτά στοιχεία δεν αποτελούν αυτοσκοπό των ανθολόγων αλλά είναι εκείνα που σχετίζονται άμεσα με τη φύση και τη λειτουργία αυτών των πολύπλοκων και μοναδικών στην απεριόριστη ποικιλία τους οργανισμών

Το προνομιούχα ζώο που καταλαμβάνει αδιάλλακτα και ααβάδιστα την πρώτη θέση των λημμάτων στα λεξικά (και που γνώρισε μια δεύτερη ζωή ως όνομα ιδιαίτερου ψυχεδελικού συγκροτήματος) είναι βέβαια το Άαρντ-βαρκ, επιζών μιας πρωτόγονης ομάδας θηλαστικών, αυτό το ιδιόρρυθμο, νυκτόβιο και τόσο μοναχικό ζώο που σπάνια έρχεται σε επαφή με τα άλλα, εκτός αν πρόκειται να ζευγαρώσουν! Μιλώντας για μουσική, ΘΚΖδεν θα μπορούσε να λείπει ο περίφημος μπητλικός Walrus, ο θαλάσσιος ίππος, το βαλσαμωμένο δείγμα του οποίου στο Μουσείο του Σάντερλαντ ενέπνευσε το ποίημα του Λιούις Κάρρολ κι εκείνο με τη σειρά του σχεδόν ένα αιώνα μετά το συνθετικό δίδυμο.

Το πλήθος λοιπόν των αξιοθαύμαστων στοιχείων παρουσιάζεται με παιγνιώδη και χιουμοριστικό τρόπο – άλλωστε συχνά επιλέγονται τα πλέον «αδιανόητα» και τα σκανδαλιστικά για τα δεδομένα της δικής μας «ανθρώπινης» αντίληψης. Εκατόν ένα ζωάκια τιμώνται με τρισέλιδα «λήμματα» που διανθίζονται με σχετική εικονογράφηση (σκίτσα, σχέδια, γελοιογραφίες) κι ένα ένθετο γκρίζο τετραγωνάκι με μία πρόσθετη ξεχωριστή πληροφορία. Εννοείται βέβαια πως πίσω από τους διόσκουρους της επίτομης ζωολογίας βρίσκεται ένα μεγάλο επιτελείο ειδικών επιστημόνων. Το λημματολόγιο ανοίγει ένας πρόλογος με μουστάκια και κλείνει ένας επίλογο με ουρά. Ο θησαυρός των πρώην άγνωστων στοιχείων είναι ανοιχτός στο διαδίκτυο, για ανάγνωση, πρόσθεση ή διόρθωση,

Εύη Τσακνιά - ΕλαφόνησοςΕδώ βρίσκω και μερικά πολύ αγαπημένα ζώα, χαμένα πια στα παιδικοεφηβικά μου ξεφυλλίσματα, όπως ο τάπιρος, η ταϊλανδέζικη ονομασία του οποίου σημαίνει «μείγμα», καθώς σε λαϊκές δοξασίες πιστευόταν πως είναι φτιαγμένος από τα απομεινάρια όλων των υπόλοιπων ζώων ή ο φρύνος, με το παραισθησιογόνο του δηλητήριο και την επιμονή του στις διαδρομές μέχρι τις αρχαίες λίμνες αναπαραγωγής του, επιμονή που τον ωθεί μέχρι και σήμερα να διασχίζει τις εθνικές οδούς. Ίσως πάλι ορισμένες συνήθειες άλλων ζώων μας δώσουν ενδιαφέρουσες ιδέες, όπως για παράδειγμα το ρομαντικό σεξ των ποντικών, καθώς τα αρσενικά άδουν περίπλοκα τραγούδια σε υπερηχητικές συχνότητες, τόσο για να προσελκύσουν ερωτικούς συντρόφους όσο και κατά τη διάρκεια της συνουσίας.

ΚαρεκλοκένταυροςΕίναι αμέτρητες οι περιπτώσεις όπου μπορούμε να διδασκόμαστε από τα ζώα· εκείνα άλλωστε, αντίθετα από τον άνθρωπο, είναι ο εαυτός τους κάθε λεπτό και κάθε ημέρα της ζωής τους, χωρίς να πνίγονται στις ενοχές ή να επιθυμούν να ήταν κάποιο άλλο ζώο. Και όπως έγραψε ο αμερικανός φυσιοδίφης Henry Beston, «σ’ έναν κόσμο αρχαιότερο και πιο ολοκληρωμένο απ’ τον δικό μας κινούνται τέλεια και ολοκληρωμένα, προικισμένα με την επέκταση των αισθήσεων που εμείς χάσαμε ή ποτέ δεν αποκτήσαμε, ζώντας μαζί με φωνές που εμείς ποτέ δεν θα ακούσουμε. Δεν είναι αδέλφια μας, δεν είναι κατώτεροί μας, είναι άλλοι λαοί, πιασμένοι μ’ εμάς στο δίχτυ της ζωής και του χρόνου».

Εκδ. Πατάκη, 2012, μτφ. Κατερίνα Σέρβη, Μήνια Σωτηροπούλου, εικονογράφηση: Ted Dewan, σελ. 322 [John Lloyd – John Mitchinson, The book of animal ignorance, 2007].

Στις εικόνες: τρία σχέδια από την Εύη Τσακνιά, που χρησιμοποιήθηκαν για παλαιότερο κατάλογο των εκδόσεων Κίχλη [Ιππόκαμπος Αστερίας, Ελαφόνησος, Καρεκλοκένταυρος], και οι παλιοί τόμοι του Θαυμαστού Κόσμου των Ζώων, τώρα στους πάγκους των παζαριών…

03
Νοέ.
13

Pascale Casanova – Η παγκόσμια πολιτεία των γραμμάτων

ΜιCα γεωπολιτιστική υδρόγειος σφαίρα της λογοτεχνίας

Διαμαρτύρομαι εδώ επίσημα ενάντια στην ονομασία «Γερμανός συγγραφέας» στην οποία αυτό το έθνος ηλίθιων αγελάδων θα αναζητήσει κάποια μέρα να με συμπεριλάβει, έγραφε ο Άρνο Σμιτ, ο ιδιαίτερος αυτός συγγραφέας που υιοθέτησε στην μεταπολεμική Γερμανία την ίδια θέση με τον Τζόυς στην Ιρλανδία της δεκαετίας του ’20: όπως εκείνος έγραψε σε αντίθεση με την ιρλανδική εθνικιστική λογοτεχνία έτσι κι ο Σμιτ αντιμετώπισε με προκλητική καχυποψία την Γερμανία, αναρωτήθηκε για τις διανοητικές ρίζες του ναζισμού και άσκησε αυτή την ίδια εθνική κριτική στο πεδίο της γλώσσας, διαφοροποιούμενος ακόμα και από το Groupe 47.

Επαναστάτης λοιπόν, ενάντια στη γλώσσα και σε όλες τις εθνικιστικές ιεραρχίες, ο Σμιτ επιλέγει να υιοθετήσει τον αντίποδα του εθνικού αισθητικού μοντέλου και αντί για τη σοβαρότητα εγκωμιάζει την ελαφρότητα, το χιούμορ και τα φάρσα. Όπως ο Τζόυς διεκδικούσε μια αυτόνομη λογοτεχνική γλώσσα, έτσι κι ο ίδιος πρότεινε μια ανανεωμένη στίξη, μια απλοποιημένη ορθογραφία των γερμανικών, μια δική του γραμματική, μαζί με τυπογραφικές καινοτομίες, πάντα σε αντιστοιχία με την θέση του συγγραφέα απέναντι στην κοινωνία: Αν ο λαός το χειροκροτήσει, αναρωτήσου, τι κακό έχω κάνει; Αν σε χειροκροτήσει και για το δεύτερο βιβλίο σου, πέτα την πένα σου στις τσουκνίδες: ποτέ δε θα γίνεις μεγάλος. Η τέχνη για το λαό;! Ας αφήσουμε αυτό το σύνθημα στους ναζί και στους κομμουνιστές.

schmidt-catΣε μια άλλη παραδειγματική «επαναστατική» περίπτωση, αυτή της Λατινικής Αμερικής κατά την περίοδο του λεγόμενου «μπουμ», οι μυθιστοριογράφοι διεκδικούν την δική τους αυτονομία από εκείνο που ο Αλφόνσο Ρέγιες αποκαλούσε δουλοπρεπή κλίση της ισπανοαμερικανικής λογοτεχνίας. Μπόρχες, Αστούριας, Καρπεντιέρ, Ρούλφο και Ονέττι παραβίασαν τον ρεαλισμό και τους κώδικές του, αρνούμενοι τον καθαρό πολιτικό λειτουργισμό. Αντιπροσωπευτική είναι η περίπτωση του Χούλιο Κορτάσαρ, που υπήρξε μεν στρατευμένος στο πλευρό των καστρικών επαναστατών ή των σαντινίστας, αλλά διαφύλαξε για τον εαυτό του πλήρη αισθητική ελευθερία:

Με κίνδυνο να απογοητεύσω τους κατηχητές και τους οπαδούς της τέχνης στην υπηρεσία των μαζών, εγώ συνεχίζω να είμαι εκείνο το «κρονόπιο» που γράφει για την προσωπική του ευχαρίστηση ή οδύνη, δίχως την παραμικρή παραχώρηση, χωρίς «λατινοαμερικανικές» ή «σοσιαλιστικές» υποχρεώσεις που θα θεωρούνται a priori πραγματιστικές.

cortazar_Βρισκόμαστε στο κεφάλαιο Επαναστάτες στο δεύτερο μέρος του βιβλίου που τιτλοφορείται Λογοτεχνικές εξεγέρσεις και επαναστάσεις και περιλαμβάνει πρόσθετα κεφάλαια για τις Μικρές Λογοτεχνίες, τους Αφομοιωμένους, τους Εξεγερμένους, την Τραγωδία των «Μεταφρασμένων» και το Ιρλανδικό Παράδειγμα. Το πρώτο μέρος [Ο κόσμος της λογοτεχνίας] μοιράζεται σε κεφάλαια για τις Αρχές μιας παγκόσμιας ιστορίας της λογοτεχνίας, την Επινόηση της λογοτεχνίας, τον Παγκόσμιο λογοτεχνικό χώρο και την μεταφορά από τον λογοτεχνικό διεθνισμό στην εμπορική παγκοσμιοποίηση. Η Πασκάλ Καζανοβά, ερευνήτρια και κριτικός λογοτεχνίας, μαθήτρια του Πιερ Μπουρντιέ, επιχειρεί ένα αδιανόητο πλην συναρπαστικό έργο: να συντάξει μια εκδοχή λογοτεχνικής γεωγραφίας, με επίκεντρο την παγκόσμια πολιτεία της λογοτεχνίας, και με παράλληλες αφηγήσεις για την πρόσβαση των συγγραφέων σε αυτό τον χώρο, τις στρατηγικές που υιοθετούν, τις αντιστάσεις τους εναντίον των λογοτεχνικών νόμων, τις επινοήσεις της λογοτεχνικής τους ελευθερίας. Στην ουσία πρόκειται για την χαρτογράφηση των απανταχού αγώνων ενός πλήθους συγγραφέων και εθνικών λογοτεχνιών και γλωσσών για να φτάσουν στην οικουμενικότητα.

Painting | Oil on panelΞεκινώντας από την περίφημη Εικόνα στο Χαλί του Χένρυ Τζέιμς, η συγγραφέας εστιάζει στο αίτημα της αποκωδικοποίησης ενός έργου μόνο μέσω μιας συνολικής σύνθεσης, που ξεπροβάλλει όταν συσχετίζεται με ένα ολόκληρο λογοτεχνικό σύμπαν. Τα λογοτεχνικά έργα θα φανερωθούν μέσα στη μοναδικότητά τους αποκλειστικά μέσω του συνόλου της δομής που τους επέτρεψε να αναδυθούν, ως απειροελάχιστα τμήματα μιας τεράστιας παγκόσμιας λογοτεχνικής σύνθεσης. Αυτή λοιπόν η πλανητική πολιτεία έχει τις δικές της πρωτεύουσες και επαρχίες, δική της οικονομία και δικά κεφάλαια πνευματικών αξιών, και οπωσδήποτε τις δικές της γλώσσες. Ήδη το 1910 ο ποιητής Βελιμίρ Χλέμπνικοφ προσπαθούσε να οδηγήσει τη ρωσική γλώσσα στην οικουμενική αναγνώριση, εκφράζοντας το γεγονός της λογοτεχνικής ανισότητας των γλωσσών στις «λεκτικές αγορές», όπως τις αποκάλεσε, αντιλαμβανόμενος πως μια γλώσσα διεξάγει αόρατους πολέμους επιδιώκοντας την ηγεμονία.

Όλοι οι συγγραφείς που προέρχονται από περιοχές απομακρυσμένες απ’ τις λογοτεχνικές πρωτεύουσες αναφέρονται, συνειδητά ή όχι, σ’ ένα μέτρο του λογοτεχνικού χρόνου που αναφέρεται στο προφανές ενός «παρόντος». Τι σημαίνει όμως να είσαι μοντέρνος; Αν το μοντέρνο είναι πάντοτε καινούργιο, δηλαδή εξ ορισμού αταξινόμητο, ο μόνος τρόπος να είναι κανείς αληθινά μοντέρνος στον λογοτεχνικό χώρο είναι να αμφισβητεί το παρόν ως ξεπερασμένο μέσω ενός παρόντος πιο παρόντος, δηλαδή άγνωστου, σ’ έναν αγώνα έσχατης νεωτερικότητας.

Άνθρωποι τηoctavio pazς περιφέρειας, κάτοικοι των προαστίων της ιστορίας, εμείς οι Λατινοαμερικάνοι είμαστε οι απρόσκλητη συνδαιτημόνες, που χώθηκαν από την πίσω πόρτα της Δύσης, οι ανεπιθύμητοι που φτάνουν στο θέατρο της νεωτερικότητας όταν τα φώτα είναι έτοιμα να σβήσουν – φτάνουμε καθυστερημένοι παντού, γεννιόμαστε όταν είναι ήδη αργά στην Ιστορία· δεν έχουμε παρελθόν, ή, ακόμη κι αν έχουμε, έχουμε φτύσει στα υπολείμματά του… έγραφε ο Οκτάβιο Πας στον Λαβύρινθο της μοναξιάς.

Αυτή η λογοτεχνική χρονικότητα γίνεται αντιληπτή μεταξύ των συγγραφέων των περιφερειακών λογοτεχνιών μόνο από εκείνους που είναι ανοιχτοί στη διεθνή λογοτεχνική ζωή και επιδιώκουν να έρθουν σε ρήξη με αυτό που ανακαλύπτουν ως λογοτεχνική τους «εξορία». Αντιθέτως, κοινό γνώρισμα των «εθνικών» είναι ότι αγνοούν τον παγκόσμιο ανταγωνισμό, περιοριζόμενοι στους εθνικούς κανόνες και όρια. Έτσι ο μόνος τρόπος να αρνηθεί τον λονδρέζικο λογοτεχνικό κανόνα ένας Ιρλανδός γύρω στα 1900 (όπως ο Τζόυς) ή ένας Αμερικανός γύρω στα 1930 (σαν τον Φώκνερ), το μόνο μέσο για έναν Νικαραγουανό γύρω στα 1890 όπως ο Ρουμπέν Νταρίο να απομακρυνθεί από τις ισπανικές λογοτεχνικές νόρμες ή για έναν Γιουγκοσλάβο γύρω στα 1970 (σαν τον Ντανίλο Κις) να αρνηθεί τους λογοτεχνικούς κανόνες της Μόσχας ή για έναν Πορτογάλο γύρω στα 1995 (σαν τον Αντόνιου Λόμπο Αντούνες) ήταν να βγει από έναν περιοριστικά εθνικό χώρο και να τραφεί στο Παρίσι, διεκδικώντας την δική του αρχή της εξωδεαφικότητας. Η εξορία εδώ είναι αναμφίβολα το μείζον «όπλο» τους συγγραφέα που επιδιώκει να διατηρήσει με κάθε κόστος μια απειλούμενη αυτονομία.

Vladimir_Nabokov_immigration_92yΝα μεταφράζεις τον εαυτό σου είναι ένα φρικτό εγχείρημα, σαν να εξετάζεις τα σπλάχνα σου και να τα δοκιμάζεις λες και είναι γάντι, και να ανακαλύπτεις ότι το καλύτερο λεξικό δεν είναι φίλος αλλά το εχθρικό στρατόπεδο…έγραφε ο Ναμπόκοφ που όπως και ο Σιοράν, ο Στρίντμπεργκ, ο Παναΐτ Ισράτι και πολλοί άλλοι βίωσε την εμπειρία του ξαναγραψίματος σε μια άλλη γλώσσα ως τρομερή δοκιμασία, ενώ ο Μπέκετ υιοθέτησε την άνευ προηγουμένου λύση της διπλής μετάφρασης. Όπως και νωρίτερα με τις περιπτώσεις των Μίλαν Κούντερα (Τσέχος), Τόμας Μπέρνχαρντ (Αυστριακός), Κάρλος Φουέντες (Μεξικανός), Μαριο Βάργκας Λιόσα (Περουβιανός), Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες (Κολομβιανός), Αντόνιο Ταμπούκι (Ιταλός) Πωλ Όστερ (Αμερικανός), Ελφρίντε Γέλινεκ (Αυστριακή)  έτσι και σήμερα το Παρίσι φαίνεται πως παραμένει η πρωτεύουσα της λογοτεχνίας και ιδίως των περιθωριακών λογοτεχνών, των Καταλανών, των Πορτογάλων, τω Σκανδιναβών, των Γιαπωνέζων.

michauxΤο βάρος μιας άσβεστης εθνικής καταγωγής που χαρακτηρίζει τον Μπέκετ ενυπάρχει και στην περίπτωση του Ανρί Μισώ, που χρησιμοποιεί κι αυτός το αντεθνικό χιούμορ. Ως Βαλλόνος ο Μισώ είχε να επιλέξει μεταξύ της οδού της διαφοροποίησης, δηλαδή της διεκδίκησης μιας βελγικής τοπικής ή εθνικής ταυτότητας και της αφομοίωσης στον γαλλικό λογοτεχνικό χώρο. Αφού εγκατέλειψε οριστικά το Βέλγιο, άρχισε να ταξιδεύει εναντίον του, για να αποβάλλει από μέσα του την πατρίδα του και τους κάθε είδους δεσμούς, σε «ταξίδια εκπατρισμού», σε μια προσπάθεια οικειοποίησης άλλων πολιτιστικών και λογοτεχνικών παραδόσεων.

Borges4Η φιλόδοξη γεωπολιτιστική πραγμάτευση των μείζονων και των ελάσσονων λογοτεχνιών του κόσμου δεν αποτελεί μόνο μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα θεωρητική και πρακτική προσέγγιση αλλά κι ένα συναρπαστικό ανάγνωσμα. Από τους Μαρσέλ Προυστ, Xόρχε Λουίς Μπόρχες, Φραντς Κάφκα, Αλμπέρ Καμύ, Σαλμάν Ρούσντι, Μάργκαρετ Άτγουντ, Β.Σ. Νάιπολ, Χουάν Μπένετ μέχρι τους Μάριου ντι Αντράντι (Πορτογαλία), Νουρουντίν Φαράχ (Σομαλία), Τσινούα Ατσέμπε (Νιγηρία), Πατρίκ Σαμουαζώ (Μαρτινίκα), Αμπντουραμάν Βαμπέρι (Τζιμπουτί), Μία Κόουτο (Μοζαμβίκη), Ουόλε Σογίνκα (Νιγηρία) η συγγραφέας χρησιμοποιεί πλήθος αναφορών από αναρίθμητους συγγραφείς τόσο από τα λογοτεχνικά κέντρα όσο και από τα κράτη – περιφέρειες.

Μακάρι όλοι οι συγγραφείς να αρπάξουν με γυμνά χέρια τις τσουκνίδες της πραγματικότητας. Μακάρι να μας δείξουν τα πάντα: τη μαύρη και γλοιώδη ρίζα, τον γλαυκό και δηλητηριώδη μίσχο το αύθαδες λουλούδι, εκρηκτικό και βροντερό…(Προς όλους τους κριτικούς: τελείωσα, δεν έχει άλλο!) [Άρνο Σμίτ]

ΕκOLYMPUS DIGITAL CAMERAδ. Πατάκη, 2011, μτφ. Έφη Γιαννοπούλου, σελ. 451, με βιβλιογραφία έργων που αναφέρονται στο βιβλίο και έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά και ευρετήριο [Pascale Casanova, La république mondiale des letters, 1999].

Στις εικόνες: Arno Schmidt, Julio Cortazar, Samuel Beckett, Octavio Paz, Vladimir Nabokov μετανάστης, Henri Michaux, Jorge Luis Borges και η συγγραφέας.

01
Νοέ.
13

Λένα Κωνσταντέλλου – Τέσσερις όψεις του μοντερνισμού. Έλιοτ – Μπόρχες – Κάφκα – Λόρκα

LKΤο κουαρτέτο της νεωτερικότητας

O Κάφκα και ο Χάσεκ μας φέρνουν αντιμέτωπους μ’ αυτό το πελώριο παράδοξο. Στη διαδρομή των χρόνων η καρτεσιανή λογική καταβρόχθιζε τη μία μετά την άλλη όλες τις αξίες που είχαν κληροδοτηθεί από τον Μεσαίωνα. Τη στιγμή όμως της ολοκληρωτικής λογικής ο καθαρός παραλογισμός (η δύναμη που δεν θέλει άλλο από τη θέλησή της) είναι εκείνος που θα κυριαρχήσει στη σκηνή του κόσμου, επειδή δεν θα υπάρχει πια κανένα σύστημα αξιών κοινά αποδεκτό που να μπορεί να του φράξει τον δρόμο…

… έγραφε ο Μίλαν Κούντερα στην Τέχνη του Μυθιστορήματος, σ’ ένα από τα δύο αποσπάσματα που επιλέγει η συγγραφέας να μας εισάγει στην κατανόηση του φαινομένου Κάφκα, που έφερε στον λογοτεχνικό κόσμο την απόλυτα νέα ρεαλιστική καταγραφή του παράλογου, συμβατικού γραφειοκρατικού τοπίου και «πέτυχε ό,τι οι υπερρεαλιστές εξήγγειλαν μετά απ’ αυτόν δίχως να το πραγματοποιήσουν στ’ αλήθεια: τη συγχώνευση του ονείρου και της πραγματικότητας».

lorca1Η συγγραφέας παρουσιάζει ευσύνοπτα πλην περιεκτικά πορτραίτα των τεσσάρων μοντερνιστών συγγραφέων. Στις περιπτώσεις των Τ.Σ. Έλιοτ και Χ.Λ. Μπόρχες ακολουθεί τριμερή διάκριση βασισμένη στο έργο τους: η ποιητική, τα δοκίμια και τα θεατρικά έργα του πρώτου και η ποίηση, τα πεζά και τα δοκίμια του δεύτερου. Στην περίπτωση του Κάφκα προτάσσει τις μαρτυρίες των Ημερολογίων και των Γραμμάτων και συνεχίζει με κείμενα που αφορούν απόψεις, προσεγγίσεις και ερμηνείες στο έργο του, το Θέατρο [Ο Κάφκα και το θέατρο του Παραλόγου, ο Κάφκα στο θέατρο], τα έργα του και τις απόψεις του Αλμπέρ Καμύ. Η παρουσίαση, τέλος, του Λόρκα περιλαμβάνει ένα γενικότερο κείμενο, τη σχέση με τον Σαλβαντόρ Νταλί, το Ταξίδι στην Αμερική, την Επιστροφή στην Ισπανία, τον θάνατό του, την ποίηση και το θέατρό του.

Franz Kafka - Der Prozess - Gesichter über der Stadt  (faces over the town)Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το κεφάλαιο που αφορά τις ποικίλες ερμηνείες στο καφκικό έργο. Η προσέγγιση των Ζιλ Ντελέζ – Φελίξ Γουατταρί στο έργο Κάφκα – για μια ελάσσονα λογοτεχνία καταρχήν ανασκευάζει το διογκωμένο από τους ψυχαναλυτικούς ερμηνευτές «οιδιπόδειο σύμπλεγμα». Οι ελάσσονες λογοτεχνίες κατά τους συγγραφείς περικλείουν πολιτικά νοήματα και συλλογικό χαρακτήρα στους κόλπους τους κι έτσι ο Κάφκα δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί ως εσωτεριστής ή συμβολιστής συγγραφέας της εσωστρέφειας και της ενοχής αλλά ως ένας βαθύτατα πολιτικός συγγραφέας, μάντης του επερχόμενου κόσμου. Η περισσότερο «επίκαιρη και γειωμένη», κοινωνικοπολιτικής φύσεως ερμηνεία του Μίκαελ Λεβί στο έργο Frantz Kafka: Ανυπότακτος ονειροπόλος, επηρεάζεται από τις θέσεις του Μπένγιαμιν για τον συγγραφέα και επιχειρεί να ανιχνεύσει τις εκλεκτικές του συγγένειες με τους αναρχικούς της Πράγας και ιδίως στο κοινό σημείο του μίσους προς την εξουσία και της δίψας για ελευθερία.

franz_kafkaΟ Μπένγιαμιν τονίζει και την ιδιαίτερη θρησκευτικότητα στον Κάφκα, με την έννοια μιας αρνητικής θεολογίας που αφορά την απουσία του Θεού και την ανύπαρκτη μεταφυσική αρχή μπροστά στις ικεσίες του ανώνυμου ανθρώπου. Από την άλλη, ο Μωρίς Μπανσό εστιάζει στην σιωνιστική και αντισιωνιστική ιδιότητα του συγγραφέα, λόγω της περιπλάνησης αλλά και της περιφρόνησης για τις εβραϊκές δεισιδαιμονίες αντίστοιχα. Εδώ η λογοτεχνία είναι η συνείδηση της δυστυχίας και όχι η θεραπεία της και στόχος της μετοικεσίας δεν είναι κάποια Γη της Επαγγελίας αλλά η ίδια η έρημος. Ο ρεαλισμός του απορρίφθηκε από τον Γκέοργκ Λούκατς και την μαρξιστική κριτική, που τόνισε την επιμονή των μοντερνιστών στην υποκειμενική όψη του ανθρώπου και στον «μετριασμό της πραγματικότητας», ενώ η γραφή τους θεωρήθηκε ως άρνηση της Τέχνης.

Τα τέσσερα κεφάλαια χαρακτηρίζονται από σαφή θεματικά διαγράμματα και σύντομα κείμενα που καθιστούν το βιβλίο ιδανική και ευσύνοπτη εισαγωγή στο έργο των τεσσάρων συγγραφέων αλλά και περιεκτικό οδηγό ανάγνωσής τους. Η συγγραφέας εργάστηκε ως αρχαιολόγος και έχει ασχοληθεί με την βιογραφία, την ποίηση, το δοκίμιο και την μετάφραση.

Εκδ. Φαρφουλάς, 2009, σελ. 137. Περιλαμβάνεται ενδεικτική ελληνική βιβλιογραφία.

Για την εικονιζόμενη εικονογράφηση του βιβλίου Franz Kafka – Der Prozess βλ. εδώ.




Νοέμβριος 2013
Δ Τ Τ Π Π Σ Κ
 123
45678910
11121314151617
18192021222324
252627282930  

Blog Stats

  • 1.034.512 hits

Αρχείο