19
Ιον.
08

Βικτόρ Σερζ – Υπόθεση Τουλάγεφ

Οι ίδιες οι ιδέες συσπώνταν σε έναν μακάβριο χορό, τα κείμενα σήμαιναν ξάφνου το αντίθετο από αυτό που διακήρυσσαν, μια παραφροσύνη παράσερνε τους ανθρώπους, τα βιβλία, την Ιστορία που τη θεωρούσαν εκπληρωμένη και δεν ήταν άλλο από μια γελοία εκτροπή… (σ. 312)

Η ζωή του Βικτόρ Σερζ (Βικτόρ Λβόβιτς Κίμπαλτσιτς, Βρυξέλλες 1890) υπήρξε μια συνεχής εναλλαγή παθιασμένων πολιτικών αγώνων και διωγμών. Κοσμοπολίτικο κι επαναστατικό πνεύμα, βρέθηκε στην κοχλάζουσα Ρωσία (1919), αφού φυλακίστηκε στο Παρίσι (1912-1917) λόγω συμμετοχής σε αναρχοαυτόνομη τρομοκρατική οργάνωση κι έζησε τις εξεγέρσεις της Βαρκελώνης. Υπηρέτησε ενθουσιωδώς το Κόμμα, διαγράφτηκε λόγω της σύνταξής του με τον Τρότσκι, κατήγγειλε την σταλινική τρομοκρατία, εκτοπίστηκε στη Σιβηρία (1933) και αποφυλακίστηκε χάρη στις παρεμβάσεις των Μαλρό, Ζιντ, Ρολάν κ.ά. (1936). Πέθανε κυνηγημένος και πάμφτωχος στο Μεξικό (1947), έχοντας ολοκληρώσει την Υπόθεση Τουλάγεφ (1942), το χειρόγραφο της οποίας διέσωζε σε όλες τις περιπλανήσεις του.

Επίκεντρο της κυκλικής πλοκής αποτελεί η δολοφονία ανώτατου κομματικού στελέχους – μια στιγμιαία πράξη δικαιοσύνης, υποσυνείδητη κι ενσυνείδητη μαζί. Οι ένοχοι δεν θα βρεθούν, συνεπώς πρέπει να επινοηθούν ως συνωμότες. Η εξόντωσή τους θα ακολουθήσει, μέσω μιας χαώδους γραφειοκρατίας, τις μεθόδους του σταλινικού ολοκληρωτισμού: συκοφάντηση, κοινωνική απομόνωση, ανάκριση, κατασκευασμένη ομολογία, ατίμωση, θάνατος, και, πέρα από αυτόν, το στίγμα της προδοσίας.

Εδώ δεν έχουμε απλά μια ρεαλιστική εικόνα της σκοτεινής δεκαετίας του ’30, των δικών της Μόσχας και της εξόντωσης εκατομμυρίων επαναστατών. Δέκα αυτόνομα κεφάλαια, με διαφορετικό κεντρικό πρόσωπο, σχηματίζουν ένα πολυποίκιλο ψηφιδωτό της ρωσικής ζωής την εποχή της «ανοικοδόμησης του κόσμου», όπου κάθε διαφωνία σήμαινε προδοσία, με ψηφίδες του τις ζωές πολλών και διαφορετικών χαρακτήρων: από τον πιστό επαναστάτη στον ασήμαντο γραφειοκράτη, από τον υψηλόβαθμο αξιωματούχο στον ταπεινό χωρικό, από τον παθητικά υπάκουο υπάλληλο στον ασυμβίβαστο, συνεπή ιδεολόγο, από τον ενθουσιώδη άνθρωπο της δράσης μέχρι τον θεωρητικό και διανοούμενο που βλέπει τις γνώσεις του να αποβαίνουν άχρηστες.

Οι κεντρικοί – απόκεντροι αυτοί χαρακτήρες αποτελούν, κατά τον Σερζ, μια «αόρατη διεθνή» προσώπων που ζουν σε μια μεταβατική εποχή, όπου, συνεπώς, δεν υπάρχει ευτυχία, σε μια χώρα που έχει λιποτακτήσει από τον ίδιο της τον εαυτό, όλοι θανατοποινίτες με αναστολή, ζώντας παρέα με τον φόβο όπως με μια κήλη (ανθολογώντας τις εκφράσεις τεσσάρων διαφορετικών ηρώων), μια εποχή που οι παλιοί επαναστάτες απέφευγαν ο ένας τον άλλον, για να μην κοιταχτούν στα μάτια, να μην πουν αισχρά ψέματα καταπρόσωπο, να μην σκαλώσουν στα ονόματα συντρόφων που έχουν εξαφανιστεί, να μην εκτεθούν σφίγγοντας κανένα χέρι, να μην το έχουν βάρος στη συνείδησή τους που δεν το έσφιξαν.

Τους παρατηρούμε στα απομακρυσμένα χωριά με τις αραιές ίσμπες, στα ασφυκτικά κοινοβιακά διαμερίσματα ή στις απομονωμένες βίλες μες τα δάση, στα γκρίζα γραφεία με το ίδιο πορτρέτο του Αρχηγού, όπου εκατοντάδες ένστολοι ζυμώνουν μέρα νύχτα ατέλειωτους φακέλους κι αναφορές, και ζυμώνονται απ’ αυτούς…. Τους παρακολουθούμε στις κομματικές γιορτές, στα χωριά που ρημάχτηκαν από την επιβεβλημένη κολλεκτιβοποίηση, στις προσπάθειές τους να εναρμονιστούν με ντιρεκτίβες, πλάνα και στατιστικές. Κι όταν στενεύσει ο κλοιός, να αναπολούν «τη σαρκική τους ζωή που έχει τελειώσει» και να βυθίζονται στον φόβο ή να ελπίζουν σε δικαιοσύνη.
Ο άλλοτε ισχυρός Έρχοφ θα αδυνατεί να υπερασπιστεί τον εαυτό του και θα παραμιλάει στον ύπνο του διότι οι ανακρίσεις συνεχίζονταν στα όνειρά του, ο φυλακισμένος Ρουμπλιόφ θα αντλεί θάρρος από φανταστικούς διαλόγους με τη γυναίκα του και θα εύχεται: «Ας μου στείλουν κανέναν καλύτερο (ανακριτή) ή ας με εκτελέσουν χωρίς εξηγήσεις». Ο Ρύζικ, περιφερόμενος από φυλακή σε φυλακή, τόσο κουρασμένος που δεν τα κατάφερνε πια να σκεφτεί, με το μυαλό του να αναβοσβήνει σαν τα κίτρινα φανάρια που οι σιδηροδρομικοί περιφέρουν πάνω-κάτω στις ράγες άγνωστων σταθμών, θα περιμένει με ανακούφιση τον θάνατό του, όχι προτού πάρει μια έσχατη νίκη αξιοπρέπειας.

Δίπλα τους κινούνται ελάσσονες ήρωες με ανάλογη προδιαγεγραμμένη πορεία: τα κορίτσι του εργοστασίου, παθιασμένο με τις μηχανές και τους αριθμούς, ο Φιλίποφ που ζει χωρίς γυναίκα, γιατί δεν θέλει να είναι δύο που θα ξυπνάνε μες στη νύχτα και θα αναρωτιούνται αν είναι η τελευταία τους, η κοπέλα του εργοταξίου του μετρό που ωθείται στην αυτοκτονία, θύμα του τριπτύχου «εφημερίδα τοίχου, διαγραφή, χλευασμός», ο επιτηρητής του Ρύζικ σε ένα απομακρυσμένο κολχόζ, που γίνεται φίλος μαζί του, προτού αναχωρήσουν με έλκηθρο για το τέλος του στην Μόσχα (αναχώρηση που περιγράφεται σε μερικές συγκλονιστικές σελίδες). Ήρωες χθες, σκουπίδια σήμερα, αυτή είναι η διαλεκτική της Ιστορίας (σ. 155).

Η περιγραφή της δράσης τους αλλά και των σκέψεών τους, με εσωτερικούς μονολόγους και τραγικούς διαλόγους, σε συνδυασμό με κολάζ από αναφορές, βιογραφικά διωκόμενων, φωνές από ραδιόφωνο ή μεγάφωνα, συνθέτουν ένα συναρπαστικό «ψυχολογικό και κοινωνικό» μυθιστόρημα. Η πολυφωνική αφήγηση συνδυάζεται σε ένα δεύτερο (συμβολικό; ) επίπεδο με λυρικότατες περιγραφές των κατάλευκων νυχτών, που μοιάζουν «με γιορτή του πάγου», με τους κρυστάλλους του χιονιού να αντανακλούν το φως των αστεριών. Θαρρείς πως αυτές οι «σπινθηροβόλες νύχτες με το ζείδωρο κρύο» και τη θαμπή λευκότητα άλλοτε αλαφρώνουν τις ψυχές κι άλλοτε τις «σαβανώνουν», σκεπάζοντας την απόγνωσή τους.
Η ματιά του Σερζ σε αυτή την τραγική περίσταση είναι πολυπρισματική και ψύχραιμη, με ταυτόχρονη επίγνωση μιας ιστορικής ήττας και αναζήτηση φωτός, αντίστοιχου με εκείνο της αστρικής ανθοφορίας του ρωσικού ουρανού. Αναρωτιέται κανείς, πόση, άραγε, πνευματική ρώμη χρειάζεται για να οργανώσει κανείς αυτό το αχανές υλικό και να το μεταπλάσει σε έξοχη μυθοπλασία, έχοντας μηδαμινές ελπίδες έκδοσης.
Γιατί όμως καταδικάστηκε στη λήθη ένας συγγραφέας που έζησε εκ των έσω μια από τις οριακότερες ιστορικές στιγμές του προηγούμενου αιώνα κι έγραψε για την τραγική κατάληξη αναρίθμητων επαναστατών (κατάληξη που ο ίδιος απέφυγε χάρη σε διάφορες συγκυρίες), τη στιγμή εξάλλου που υπήρξε ένας από τους πρώτους συγγραφείς έγραψαν για τα Γκουλάγκ (στο μυθιστόρημα Μεσάνυχτα στον αιώνα, 1939) και ονόμασαν την Σοβιετική Ένωση «ολοκληρωτικό κράτος» (σε προσωπική επιστολή); Η Σούζαν Σόνταγκ, που εκφράστηκε ενθουσιωδώς για το έργο του Σερζ και φρόντισε για την αποκατάστασή του, δίνει τις δικές της πειστικές εξηγήσεις στην εισαγωγή της έκδοσης του 2004: η Υπόθεση Τουλάγεφ υπήρξε άχρηστη ως ψυχροπολεμικό όπλο κατά του κομμουνισμού. Πράγματι, ο Σερζ με έναν πλούσιο και πυκνό λόγο εκθέτει όλες τις απόψεις και φωτίζει όλες τις πλευρές της τραγικής περιόδου από την προσωπική σκοπιά του καθενός από τους χαρακτήρες του, μακριά από κηρύγματα και ιδεολογήματα. Η κριτική της χρησιμοποίησης του μαρξισμού δεν αναιρεί την πίστη στις αξίες του.
Ο Ρύζικ μέσα απ’ το κελί του σκέφτεται: Σήμερα χρειάζονταν βιβλία φλογερά, να ξεχειλίζουν από μια αδιάσειστη ιστορική άλγεβρα, από ανελέητα κατηγορητήρια, βιβλία που θα έκριναν αυτή την εποχή: η κάθε γραμμή τους θα πρέπει να είναι αμείλικτης ευφυΐας, τυπωμένη με καθαρά φλόγα. Αυτά τα βιβλία θα γεννηθούν αργότερα. (σ. 320). Ο Σερζ πιθανώς θα διαφωνούσε, αλλά επιτρέψτε μου να φωνάξω πως η Υπόθεση Τουλάγεφ είναι ακριβώς ένα τέτοιο ευφυές και φλογερό βιβλίο. Χάρη στο επίμετρο του Ρόμπερτ Γκρίμαν (στην ουσία ένα πλήρες κριτικό σημείωμα), τις σημειώσεις και την μετάφραση της Τιτίκας Δημητρούλια, γνωρίζει και εδώ την έκδοση που του αρμόζει.

Συντεταγμένες: Victor Serge, L’ affaire Tulaév. Στα ελληνικά: εκδόσεις Scripta, 2007.

Πρώτη δημοσίευση (σε συντομευμένη μορφή): Περιοδικό (δε)κατα, τεύχος 14 (καλοκαίρι 2008).

Advertisements

12 Responses to “Βικτόρ Σερζ – Υπόθεση Τουλάγεφ”


  1. Ιουνίου 22, 2008 στο 7:09 μμ

    Ένα «Ζήτω» για τους Έλληνες εκδότες που αποτολμούν τέτοιες εκδόσεις . Ευτυχώς τελευταία έχουν εμφανιστεί αρκετοί . Αναρωτιέμαι αν βρίσκουν την κατάλληλη ανταπόκριση στο αναγνωστικό κοινό .Αν τελικά πουλάνε τα αντίτυπα που πρέπει ώστε αυτές οι εκδόσεις να μην αφήνουν ζημιά στον εκδότη.

  2. 2 pandoxeio
    Ιουνίου 23, 2008 στο 11:24 πμ

    Μοιραζόμαστε τις ίδιες απορίες αγαπητέ/ή μου. Ειδικά για τους εκδοτικούς εκείνους οίκους που αποτελούν καρπό και μεράκι ενός ανθρώπου, όπως οι εκδόσεις Scripta,
    σταθερά ποιοτικότατες όσον αφορά τίτλους αλλά και το αισθητικό μέρος. Για την Υπόθεση Τουλάγεφ αναρωτιέμαι ακόμα περισσότερο για την αποδοχή της, εφόσον, όπως παρατηρώ, αντιμετωπίστηκε θετικότατα από την κριτική. Πάντως, όσον αφορά τον Σερζ, ήδη ενθουσιάζομαι με την ιδέα πως το καλοκαίρι θα βουτήξω στο υπερδιπλάσιο σε μέγεθος «Αναμνήσεις ενός επαναστάτη», από τις ίδιες εκδόσεις.

  3. 3 Νικος Μπουτης
    Απρίλιος 12, 2010 στο 6:42 μμ

    Γεια σας!
    Συμφωνω με αυτα που λετε, υπαρχουν ομως και αλλα βιβλια που εχουνε παψει να κυκλοφορουν οπως
    του Πλατονοφ και του Μπερτζες γιατι; Κριμα

    • 4 pandoxeio
      Απρίλιος 13, 2010 στο 3:01 μμ

      Ένα μεγάλο ερώτημα κι ένα μεγάλο θέμα. Ποιος μπορεί να το απαντήσει σίγουρα; Οι πρόσφατες εκδόσεις Πλατόνοφ, Αξιόνοφ και Ντομπρόφσκι από Αρμό, Καστανιώτη και Κέδρο αντίστοιχα, μάλλον το ανοίγουν περισσότερο…

  4. Ιουνίου 6, 2010 στο 10:50 πμ

    Η ανταπόκριση του αναγνωστικού κοινού στα βιβλία του Σερζ που εκδόθηκαν τα τελευταία χρόνια δείχνει, θαρρω, πολύ καθαρά ότι το πρόβλημα των εκδοτών δεν ήταν ο φόβος της εμπορικής αποτυχίας. Το επιβεβαιώνει η ίδια τακτική αποσιώπησης στις χώρες με ισχυρά ΚΚ. Ας μη γελιόμαστε. Πολλοί από τους εκδότες της προηγούμενης γενιας ήσαν μέλη του ΚΚΕ ή βοηθήθηκαν από το κόμμα και εφοδιασμένοι οι περισσότεροι με «ορθόδοξη» σκέψη απέκλειαν -πιστεύω καλοπροαίρετα- κάθε απόκλιση από τη γραμμή (σε εποχές που η εσωτερική καταπίεση δεν άφηνε πολλά περιθώρια για αμφιβολίες). Φανταστείτε τώρα να μετέφραζαν (άλλο πρόβλημα κι αυτό) και να εξέδιαδαν το βιβλίο ενός τροτσκιστή! Μα οι τροτσκιστές ήταν προδότες! Το ξεχάσαμε όσοι είμαστε πάνω από τα 60; Εδώ κόντεψαν να ρίξουν στην πυρά τον Αναγνωστάκη, τον Τσίρκα (μιλώ πάντα για την προδικτατορική περίοδο). Μήπως θυμάστε πότε εκδόθηκαν -μέσω του εμπορικού δικτύου, όχι από τροτσικστικές ομάδες- τα περισσότερα έργα του Τρότσκι; Το ’71 Η ΡΩΣΙΚΑ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ (Νέοι Στόχοι) και το ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΙ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ (Νέοι Στόχοι), το ’72 Η ΠΡΟΔΟΜΕΝΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ (Ν.Σ.) κ.ο.κ. Ξέρω πως ακούγονται αυτά που λέω, αλλά δε με νοιάζει πια. Ο καθένας ας σηκώνει ψηλά -δίκην κομματικής ταυτότητας- το ποινολόγιό του.

  5. 6 Νοσφερατος
    Σεπτεμβρίου 25, 2010 στο 12:31 πμ

    http://nosferatos.blogspot.com/2010/09/blog-post_25.html

    Φιλε δεν μπορεσα να αντισταθώ και το αναδημοσιευσα με αναφορά φυσικά στο Μπλογκ σου ..Υποθεση Τουλαγιεφ το αγαπημενο μου βλεπεις ..Καπου εχω και αλλες αναρτησεις επ αυτου.. Ελπιζω να μη σε πειραζει .. Αν σε πειραζει πεσμου να το κατεβάσω ..

  6. 8 Νικος Μπουτης
    Νοέμβριος 7, 2010 στο 7:03 μμ

    Αγαπητο πανδοχειο
    Οι ουρανοξυστες της Μοσχας, Το Αντισεξους, Το μηδεν και το απειρο, ο κομμισσαριος και ο Γιογκι και το καταπληκτικο Η Γενεση του Ολοκληρωτισμου του Κ. Παπαιωαννου ειναι μερικα ακομα διαμαντια. Α και σε λιγο καιρο θα βγει και το Εμεις του Ζαμιατιν

  7. Ιανουαρίου 11, 2011 στο 4:18 μμ

    Αγαπητό Πανδοχείο!
    Καλή χρονιά.
    Τελικά βγήκε το Εμείς του Ζαμιάτιν όπως και το κουρδιστό πορτοκάλι.


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Ιουνίου 2008
Δ Τ Τ Π Π Σ Κ
« Μάι.   Ιολ. »
 1
2345678
9101112131415
16171819202122
23242526272829
30  

Blog Stats

  • 861,934 hits

Αρχείο


Αρέσει σε %d bloggers: