Κατηγορία: Λογοτεχνία

Κρεγκ Τόμσον – Blankets

Μπορεί κανείς να βάλει φωτιά μέσα στον κόρφο του και τα ρούχα του να μην καούν; (σ. 315).
Χαρτογράφηση: Πόσες φορές δεν έχουμε κλείσει την τελευταία σελίδα ενός κόμικς άλμπουμ επιθυμώντας να διαρκούσε περισσότερο; Πόσες φορές δε ρουφήξαμε λαίμαργα τις εικόνες του με την ευχή να πολλαπλασιάζονταν σε μια εικονογραφημένη ιστορία με τα τυπικά και ουσιαστικά στοιχεία μυθιστορήματος ή έστω νουβέλας; Αυτήν ακριβώς την επιθυμία ικανοποιεί ένα «νέο» είδος γραφής, το graphic novel ή αλλιώς «γραφικό» ή εικονογραφημένο μυθιστόρημα. Πρόκειται για είδος που καθιερώνεται ταχύτατα, αποτελώντας εναλλακτική μορφή λογοτεχνίας αλλά με υπολογίσιμο εμπορικό αντίκρισμα. Στη χώρα μας ήδη κυκλοφορούν τα Palestine του Joe Sacco και Χαιρετίσματα στη Σερβία του Aleksandar Zograf (επίσης από τις εκδ. ΚΨΜ), αμφότερα με προφανές θέμα, τα δύο Περσέπολις της Μαριάνε Σατράπι (η ενηλικίωση μια κοπέλας στο φονταμενταλιστικό Ιράν, εκδ. Ηλίβατον), ενώ μέσα στον επόμενο χρόνο αναμένεται το Logicomix των Δοξιάδη – Παπαδημητρίου – Παπαδάτου – di Donna, με «επιστημονικό» περιεχόμενο. Είναι αξιοσημείωτο που η εν λόγω έξαρση συμβαίνει τα τελευταία χρόνια, από τη στιγμή που το Maus του Art Spiegelman (με θέμα το Ολοκαύτωμα και τον αντίκτυπό του στις μετέπειτα ζωές) είχε κάνει θραύση ήδη το 1992.

Τοπογραφικό: Παγωμένη αμερικανική ενδοχώρα, Ουισκόνσιν και Μίτσιγκαν σε ατέλειωτο χειμώνα, θρησκευτικές κατασκηνώσεις, σχολικές αντι-κοινότητες, οικογενειακές εστίες χωρίς ίχνος ζέστης. Χιονισμένα τοπία και έρημοι δρόμοι με διαφημιστικές πινακίδες «Ο Ιησούς είναι η μόνη ασφάλεια πυρός».

Πλοκή: Το Blankets αποτελεί ένα τυπικό και εν μέρει αυτοβιογραφικό «μυθιστόρημα ενηλικίωσης». Οι συμπληγάδες που πρέπει να διασχίσει ο Κρεγκ μέχρι την ενηλικίωσή του είναι ισχυρές: από τη μια οι προσδοκίες των γονέων του κι από την άλλη τα αυστηρά μέχρι παραλογισμού διδάγματα της Εκκλησίας (με την καλλιέργεια ενοχών και τύψεων για οτιδήποτε αφορά το σώμα και την άρνηση κάθε επίγειας απόλαυσης ή καλλιτεχνικής δημιουργίας). Μόνο που οι πηγές της πίστης είναι ύποπτες, εφόσον οι ίδιοι οι φορείς της την ερμηνεύουν όπως τους συμφέρει. Για πόσο καιρό θα τον πείθουν οι γονείς του πως η εικόνα του Ιησού κλαίει κάθε φορά που αυτός κάνει μια μιαρή πράξη, όπως λ.χ. το να σκιτσάρει μια γυμνή γυναίκα; Ξέρεις τι μας κάνει να νιώθουμε αυτή σου η πράξη; Πώς νομίζεις ότι νιώθει ο Ιησούς;

Στην επτασέλιδη εισαγωγή o Γιάννης Κουκουλάς εύστοχα παρομοιάζει το έργο με το «Πορτρέτο του Καλλιτέχνη σε Νεαρή Ηλικία» του Τζέημς Τζόυς, όσον αφορά το μυθοπλασικό πυρήνα και τη νεωτερικότητα της μορφής του, αλλά και στο ότι ο ίδιος μοιάζει να γράφει «σε μια παραζάλη, θαρρείς εν υπνώσει αυτόματης αφήγησης». Πράγματι, η καλλιτεχνική δημιουργία είναι ο πρώτος καταλύτης που αν δεν τον απελευθερώνει από τον ασφυκτικό του κλοιό, σίγουρα τον οδηγεί στην ωριμότητα. Το δεύτερο κλειδί είναι ο έρωτας με την Ράινα, που ζει με μια άλλη προβληματική οικογένεια στον αντίποδα της δικής του: δυο υιοθετημένα αδέλφια ειδικών αναγκών/ικανοτήτων και δυο γονείς που αδυνατούν να χωρίσουν εφόσον αυτό αντιφάσκει με την ευαγγελική τους δογματική. Καλλιτεχνική έκφραση και σεξουαλικότητα θα συγκρουστούν (Παρουσία της Μούσας μου δεν είχα πια ΑΝΑΓΚΗ να ζωγραφίσω. Γιατί να ασχολούμαι με γραμμές και χρώματα, όταν μου έφτανε να την παρατηρώ; ) αλλά και θα συμβαδίσουν μέχρι τη φυγή του ήρωα προς την πραγματική ζωή. Κατά μεγάλη ειρωνεία ο Κρεγκ θα βρει ακόμα και στη Βίβλο δείκτες ερωτικής έκφρασης – όχι όμως στον απαισιόδοξο Εκκλησιαστή αλλά στο απαγορευμένο Άσμα Ασμάτων. «Σ’ ευχαριστώ Θεέ, για το τέλειο δημιούργημά σου. Δέρμα τόσο απαλό και λευκό σαν το φεγγαρόφωτο, κόκαλα κάτω από το δέρμα που μπλέκονται και ξεμπλέκονται, που υψώνονται ψηλά ως τα λαγόνια και βυθίζονται στην κλείδα.[…] Σ’ ευχαριστώ για τον ρυθμό των κινήσεών της, -κουλουριασμένη, απλωμένη- οι καμπύλες της κύματα που τυλίγουν τις ΚΟΥΒΕΡΤΕΣ. Είναι δική σου. Είναι τέλεια. Ένας ΝΑΟΣ.

Γραφιστικά: Η απομυθοποίηση της δήθεν μαγικής παιδικής ηλικίας και του ασφαλούς οικογενειακού σπιτικού εικονογραφείται περίτεχνα. Υπάρχουν συγκλονιστικά κάδρα, όπως εκείνο του σμικρυνσμένου μικρού παιδιού που κάθεται ανάμεσα στις πελώριες γονεϊκές φιγούρες, που του λένε πόσο τους απογοήτευσε. Όταν χρόνια μετά θα γυρίσει στο πατρικό του για να τους δει θα σκεφτεί: παρόλο που οι γονείς μου δε μπορούσαν να με τιμωρήσουν ή να μου απαγορεύσουν την έξοδο εξακολουθούσα να αισθάνομαι ευάλωτος κοντά τους.

Τα ασπρόμαυρα σχέδια του Thompson αποτυπώνουν με εξαιρετικό σιωπηλό τρόπο τις γλυκόπικρες εκφράσεις προσώπων αλλά και τις στιγμές της καλλιτεχνικής παρόρμησης – η δε ερωτική πράξη περιγράφεται ελλειπτικά. Οι κουβέρτες φούσκωσαν και πάφλασαν. Με μαγνήτισε η απεικόνιση λεπτομερειών στο χώρο, ακόμα και άψυχων αντικειμένων που λες και παρακολουθούν αυτά που συμβαίνουν ή δε συμβαίνουν. Ένα κεφάλι ελαφιού στον τοίχο, τα χάπια στο φαρμακείο του μπάνιου, το πλυντήριο πιάτων σε λειτουργία. Και κυρίως οι κουβέρτες, που εξελικτικά αποκτούν διαφορετικές σημασίες: προστασία στη δύσκολη παιδική ζωή, αυτοσχέδιο αντίσκηνο σε υποτιθέμενες καταιγίδες, ερωτικό πεδίο αλλά και συναισθηματική αιχμαλωσία σε έναν έρωτα. Όταν δεν καλύπτονται κάτω από αυτές οι δύο ήρωες βγαίνουν στο χιόνι. Στο αφιλόξενο έξω είναι περισσότερο οι εαυτοί τους. Μοιράζονται στιγμές που η αίσθηση του χώρου, του βάθους, χάνεται, καθώς οι νιφάδες πέφτουν σε σχηματισμό και το πρώτο τους φιλί είναι σχεδόν απόκοσμο. Σε μια δύσκολη στιγμή θα φορέσουν τα παλτά πάνω από τις πιτζάμες τους και θα ξεχυθούν στο λευκό τοπίο. Κρύο; Δεν κάνει κρύο…απλώς πρέπει να κινείσαι συνέχεια. Κάποια κάδρα μου έφεραν στο νου τις τελευταίες σκηνές του Old Boy: αγνότητα. Νιώθω καθαρός και άσπιλος σαν χιόνι.

Γκράφιτι: Ένοιωσα και πάλι μόνος, και χρησιμοποίησα αυτήν τη μοναξιά για καύσιμο. // Έβλεπα το σώμα μου μόνο ως το σκεύος της ψυχής μου. // Μου αρέσουν τα «ή». Η αμφισβήτηση είναι καθησυχαστική. // Ακουγόμαστε τόσο ΜΕΓΑΛΟΙ. //- Δείχνεις σαν να κοιτάς τα αστέρια. – Τα κοιτάω. – Μπορείς να δεις μέσα από το ταβάνι;- Ναι. (σ. 435).

Φάκελος φιλοξενούμενου: Craig Ringwalt Thompson (γενν. 1975, Michigan). Πριν το Blankets, που πήρε κάθε κόμικς βραβείο (Harvey, Eisner κ.λπ.), έχει προηγηθεί το πρώτο του graphic novel το Good-Bye, Chunky Rice (1999), τα μικρότερα Bible Doodles (2000) και Doot Doot Garden (2001) και το travelogue Carnet de Voyage (2004), ενώ κυκλοφόρησε από κοινού με τη βασική του επιρροή James Kochalka το μίνι άλμπουμ-μπροσούρα Conversations (με σύντομους αφορισμούς περί τέχνης και αισθητικής). Συνεργάζεται με το Nickelodeon Magazine. Η επόμενη δουλειά είναι το Habibi όπου η αραβική καλλιγραφία και η ισλαμική μυθολογία θα του δώσουν την ευκαιρία να «ζωγραφίσει» την αντίστοιχη με το Blankets επιρροή του Ισλάμ στους ψυχισμούς απλών ανθρώπων. Προσωπική ιστοσελίδα και μπλόγκ αντίστοιχα: dootdootgarden.com και blog.dootdootgarden.com.

Μουσική: Tracker – Recordings For The Illustrated Novel, Blankets (Top Shelf). Δίσκος που φτιάχτηκε από την ευρύτερη παρέα του Blankets, που εμπνεύστηκε από την ανάγνωσή του και σχεδιάστηκε να ταιριάζει με αυτήν. Με παραγωγή του John Askew και 9 instrumental ηχογραφήσεις από τους συντοπίτες Tracker, με σχεδιασμένο εξώφυλλο από τον ίδιο τον Thompson αλλά και μερικά στριπάκια που δεν βρίσκονται στο βιβλίο του.

Συντεταγμένες: Blankets. An illustrated novel by Craig Thomson, 2005. Πλήρης τίτλος sτα ελληνικά: Blankets. Ένα εικονογραφημένο μυθιστόρημα από τον Craig Thomson, εκδ. ΚΨΜ 2006. Μτφ.: Μπέλλα Σπυροπούλου. Πρόλογος-επιμέλεια: Γιάννης Κουκουλάς. 598 σελ.

Πόσο ικανοποιητικό είναι ν’ αφήνεις τα ίχνη σου σε μια λευκή επιφάνεια. Να χαρτογραφείς την πορεία σου – όσο προσωρινή κι αν είναι.

Ένα 600σέλιδο καλλιτέχνημα.

Πρώτη δημοσίευση σε: http://www.mic.gr/books.asp?id=14119

Λάκης Παπαστάθης – Η ήσυχη και άλλα διηγήματα

Στις έξι μπήκε στο Αττικόν, όχι για να δει ταινία, αλλά για να κλάψει με την ησυχία της στη σκοτεινή αίθουσα. (σ. 63)
Ήρωες: Δύο αλληλοποθούμενοι φίλοι που δεν τολμούν να χαλάσουν τη φιλία τους για τον έρωτα. Ένας αστικός περιπατητής που βρίσκεται μεταξύ οδού Ευριπίδου και κοιλάδας του Νείλου. Κάποιος που μάζευε μεταχειρισμένα ματογυάλια και τα έστελνε στο Μπαγκλαντές. Ένας ρακοσυλλέκτης που πιστεύει στην αξία των πεταμένων πραγμάτων. Ένας εξοδούχος φαντάρος που πρέπει να εκφράσει τον ερωτισμό του μέσα σε ένα 6ωρο. Κάποιοι που συνδύασαν αναπόφευκτα την πολιτική με την ερωτική δράση, άλλοι που θέλουν να ξαναβγούν στους δρόμους αλλά ποιος να τους ξεσηκώσει. Ορισμένοι που τα πάνε καλύτερα με τους νεκρούς και βρίσκουν γαλήνη ανάβοντας τα καντήλια τους. Δυο εραστές στρωματσάδα σε ένα σκοτεινό θάλαμο, προτού θυσιάσουν το προσωπικό τους πάθος στο συλλογικό.
Θυμάμαι μια παλιά φράση του Κωνσταντίνου Λυμπερόπουλου (τι απέγινε αυτή η ψυχή;) από έναν παλιό Ήχο: Όσοι από εμάς έχουμε πενθήσει μερικούς οριακούς χωρισμούς…. Αυτή η φράση, καρφωμένη στο μυαλό μου για καιρό, ξαναβγήκε στην επιφάνειά του διαβάζοντας την Ήσυχη. Υπάρχει μια ανάλογη αίσθηση εδώ αλλά με δύο διαφορές. Αρχικά, εδώ δεν υπάρχει πένθος ή κάποια ακραία συναισθηματική αντίδραση αλλά μια ήρεμη ή γλυκόπικρη ή και φιλοσοφημένη αποδοχή του αναπότρεπτου των πραγμάτων, όσο δυσάρεστα κι αν είναι. Όλοι παραμένουν ο εαυτός τους – δεν κάνουν την παραμικρή υποχώρηση ούτε και υπέρβαση. Δεν την έκαναν τόσα χρόνια, τώρα θα την κάνουν; Ύστερα, οι χωρισμοί εδώ δεν είναι απλώς ερωτικοί αλλά διαζύγια με οτιδήποτε κάποτε αγαπήσαμε: νεότητα, ιδεολογία, φίλος, συνήθειες, όνειρο, παρέες, το σπίτι που μεγαλώσαμε, η ιδέα που μας ξεσήκωσε.
Φάκελος φιλοξενούμενου: Βόλος, 1943. Σπουδαγμένος κινηματογραφιστής, σκηνοθέτης (Τον καιρό των Ελλήνων (1981), Θεόφιλος (1987), Το μόνον της ζωής του ταξείδιον (2001) και της «μικρής» Γράμματα από την Αμερική (1972)). Ντοκιμαντερίστας, βασικός συνεργάτης του τηλεοπτικού Παρασκηνίου. Διηγηματογράφος για 2η φορά (προηγήθηκε το 2002 Η νυχτερίδα πέταξε, από τις ίδιες εκδόσεις), κινηματογραφο-γράφος, με ολόδικό του βιβλίο (Όταν ο Δαμιανός γύριζε την Ευδοκία) ή με συμμετοχές σε συλλογικές εκδόσεις (για τον Δήμο Θέο, τον Κώστα Σφήκα και τον Λευτέρη Ξανθόπουλο). Ερασιτέχνης αρχειοθέτης παλαιών περιοδικών (δεν είναι σχήμα λόγου, κυριολεκτώ).
Γοητεία: Δεν ξέρω κατά πόσο με επηρεάζει η γνωστή ιδιότητα του Λ.Π. και διακρίνω παντού επιρροές και εκλεκτές συγγένειες με την «παλιά του τέχνη κόσκινο». Η τέχνη των εικόνων (του) βρίσκεται παντού, τόσο σε κινηματογραφικούς όρους, τεχνικές και ονόματα, όσο και στο ίδιο το μολύβι της γραφής του: ξεκινάει με τη σκηνογράφηση ενός σημαίνοντος χώρου, συνεχίζει με την επιλογή κάποιας οριακής στιγμής της ζωής τους, τη συνδέει με χρονικά πισωγυρίσματα. Εστιάζει στο χαρακτήρα, αδιαφορώντας για την πλοκή, πράγμα φυσικό μέσα στα ασφυκτικά όρια των ολιγοσέλιδων διηγημάτων. Από την άλλη, ταινίες των Φριτς Λανγκ, Λουκίνο Βισκόντι, Ίνγκμαρ Μπέργκμαν και Καρλ Ντράγερ βρίσκουν θέση στις ιστορίες, κάποιες από τις οποίες διαδραματίζονται μέσα στις κινηματογραφικές αίθουσες ή στο δωματιάκι προβολής. Εκεί θα χρειαστεί ο μηχανικός μια παρέα να μοιραστεί την αγαπημένη του ταινία, εκεί άλλοι πρωταγωνιστές της καθημερινότητας θα σκηνοθετήσουν τις αντιδράσεις τους.
Γραφιστικά: Λόγος γυμνός, χωρίς στολίδια και φιοριτούρες, προτάσεις μικρές, σα να μας τα διηγείται προφορικά ένας καλός μας φίλος. Προσωπικά δεν έχω νοιώσει από φετινό διάβασμα μεγαλύτερη φόρτιση από τη λίστα οκτώ ευτυχισμένων αναμνήσεων-σκηνών ενός συντρόφου που χάνεται. Είναι αξιοθαύμαστος ο απογυμνωμένος τρόπος συμπύκνωσης μιας τέτοιας ιδέας (Όταν έφυγε για πάντα).
Αποσπάσματα: Η ζωή μου είναι σαν κακοκομμένη ταινία, σκέφτηκε. Χωρίς να το θέλει έρχονταν στο μυαλό του μόνο οι κομμένες σκηνές, σαν κάποιος να τις έκλεψε από την καμπίνα του μηχανικού προβολής και να τις πρόβαλλε. (σ. 74)
Στις αναμνήσεις του δεν περιλαμβάνονται οι σεξουαλικές στιγμές, παρ’όλο που τώρα την ήθελε πιο πολύ από ποτέ. Έδιωχνε τα φλας που φώτιζαν τους σπασμούς της ή τις συσπάσεις στο πρόσωπο και το λαιμό. Σαν τους παλιούς άντρες, που θεωρούσαν πως δεν ήταν αξιοπρεπές να μιλάνε σε άλλους για τα σεξουαλικά τους ή σαν τις ασπρόμαυρες ταινίες του μεσοπολέμου, που όταν το ζευγάρι αρπαζόταν ερωτικά στο κρεβάτι, η εικόνα έσβηνε. (σ. 77)
Σ’ όλη του τη ζωή έτρωγε το φαγητό του οργανωμένα, συλλογικά. Από φυλακή σε φυλακή, από εξορία σε εξορία κι από εκεί σχεδόν κατευθείαν στο Γηροκομείο! (σ. 91)
Εικόνες, εικόνες… Στους θερινούς κινηματογράφους ακούγονται σαν σύγχρονη υπόκρουση στην ταινία οι θόρυβοι από τις μισάνοιχτες μπαλκονόπορτες των πολυκατοικιών. Ο Μπερνστάιν διευθύνει την Ενάτη του Μπετόβεν στα σύνορα του Ανατολικού με το Δυτικό Βερολίνο, με μουσικούς και από τις δύο μεριές, την ώρα που γκρεμίζεται το τείχος. Κάποιος περπατάει στους έρημους, μόλις φωτισμένους διαδρόμους ενός γηροκομείου. Κι εσύ συνεχώς έχεις την αίσθηση πως διαβάζεις «πραγματικότητα» κι όχι μυθιστορία και πως, όπως λέει ένας ακόμα ήρωας εδώ, περπατάμε στον παράδεισο χωρίς να ‘χουμε πεθάνει!
Συντεταγμένες: 27 διηγήματα, εκδόσεις Νεφέλη, 2005, σελ.150.
Πρώτη δημοσίευση σε : http://www.mic.gr/books.asp?id=14856