Αρχείο για Φεβρουαρίου 2013

26
Φεβ.
13

Μαρία Γιαγιάννου – Μελανίππη

Η μελαmelanipifrontcoverνή της λύπη και ο δικός μας διχασμός

Αν ξέρανε τι είμαι εγώ που κόβω ένα λεμόνι από τη λεμονιά, θα τους κόβονταν τα ήπατα. Με ταυτίζουν με αυτό το στιγμιότυπο, πράγμα απείρως διασκεδαστικό. Ζουν στην απόλυτη άγνοια. Μια τέτοια γνώση θα ξεφτίλιζε την κοσμοθεωρία τους. Όμως, έτσι είναι. Βλέπουν το πάνω μέρος μου και μπορούν να συνεχίσουν με ηρεμία τη ζωή τους. Η πεντάμορφη δίχως το τέρας έχει ένα εντελώς ακίνδυνο, όσο και εφήμερο, ενδιαφέρον. [σ. 23]

Από τις πρώτες γραμμές η ηρωίδα αγωνίζεται να σταματήσει για μια στιγμή ο φόβος της· είναι η πρώτη φορά που ανεβαίνει σε ταράτσα. Κοιτάζει άπληστα ολόγυρα, καταπίνει μία μία τις τριακόσιες εξήντα μοίρες που την περιβάλλουν, χωρίς τους τοίχους τους σπιτιού. Υπέρβαρη, πανύψηλη, υπερφυσική, αισθάνεται τη σκιά της κατάλληλη μόνο για ταπετσαρία, το τομάρι της στις εγκαταστάσεις κάποιου ρημαγμένου τσίρκου. Αλλά αυτό που δεν μπορεί να αποφύγει είναι η θέα του δικού της εαυτού. Μέσα στο σπίτι της η απελπισία την καταναλώνει, οι ελπίδες της «σκουπίδια, τσίχλες λιωμένες από το άσκοπο χιλιομάσημα που πέφτουν σαλιωμένες πάνω στα χαρτιά», οι εξισώσεις δεν της βγαίνουν.

Yoshimasa TsuchiyaΑιχμάλωτη του εαυτού της, θυμωμένη με βούλα, η Μελανίππη επιθυμεί να δει και να ζήσει με τους «άλλους», κι ας αντιλαμβάνεται πως οι άλλοι δεν ξέρουν περισσότερα· όλοι τους έμαθαν να διακρίνουν τις διαφορές αλλά κανείς δεν έμαθε να τις συμφιλιώνει. Η διαφορά τους από τους άλλους τους κολάκευσε, η διαφορά όμως από τον ίδιο τους τον εαυτό παραμένει ανέγγιχτη. Ενώ ο δικός της άλλος είναι σύντροφος, με σάρκα και οστά, συν/υπάρχει μαζί της.

Η κενταυρίδα Μελανίππη, τιμώμενη από τον Ευριπίδη με τραγωδίες χαμένες σήμερα, εξακολουθεί, όπως κάθε μύθος, να ζει δίπλα μας, ανάμεσά μας, κάπου κρυμμένη σε άβλεπτο διαμέρισμα, κάπου καταχωνιασμένη πίσω από τοίχους και σελίδες. Εκείνη δεν αισθάνεται κανονική, όπως εμείς, δεν είναι άνθρωπος, δεν είναι καθαρά έλλογο ον. Για εκείνη η είμαστε εύκολοι ως άνθρωποι, επαναλαμβανόμαστε ο ένας μετά τον άλλον, έχουμε διαλέξει τις λέξεις μας και τις αναπαράγουμε για πάντα· μας στιγμάτισαν προτού προλάβουμε να αμυνθούμε. Αυτή διατηρεί ακόμα το άλεκτο.

Alain Fleischer_L'ame du couteau_1982Βαρέθηκα την τηλεόραση, βαρέθηκα το διάβασμα. Τα βιβλία μου σταδιακά σβήνονται. Διαβάζω τις σελίδες και μου φαίνονται κενές. Κατάλαβα το ψέμα τους. Δεν θέλω άλλο να μεταφέρομαι με τις μεταφορές. Θέλω να βγω. Αυτός είναι ο λόγος που αποφάσισα να σκίσω τα βιβλία μου. Συμβαίνει μεθοδικά, όχι με ανία. Εξάλλου, δεν θέλω να εκδικηθώ τα λογοτεχνία, που τόσα χρόνια τώρα είναι η βασική μου μηχανή απόδρασης. Απλώς έφτασε η ώρα να τη χρησιμοποιήσω. Σκίζω τις σελίδες και γράφω πάνω σμε χοντρό μαρκαδόρο τις δικές μου αρλούμπες, τις κάνω σαΐτες και τις στέλνω έξω στο δρόμο. Οι άνθρωποι τις ανοίγουν, διαβάζουν και, προς μεγάλη μου έκπληξη, συχνά τις κρατάνε. Αυτό θα πει μεταμοντερνισμός. Γράφω πάνω στα γραμμένα και οι άλλοι ενθουσιάζονται. [σ. 58 – 59]

Οι άλλοι παραμένουν επιθυμητοί, το ίδιο και οι λέξεις τους · και περισσότερο από την ισοτιμία η Μελανίππη ποθεί την ορατότητα. Έστω και νεκρή, να ταφεί με λυτά καθαρά μαλλιά, γυμνή· να μη μείνει τίποτα κρυφό. Θυμάται τον έφιππο αυτόχειρα λογοτέχνη που επιχείρησε την έσχατη απόπειρα ζωής και δοκιμάσει να πληγώσει το αλογάκι της, να κοπεί στα δύο. Τα πόδια της θύμωσαν, οι οπλές της καταχτυπούσαν το πάτωμα, η ουρά της αναταράχτηκε, ένα ανθοφέρετρο που ονομάζουν βάζο έσπασε. Πώς να επικοινωνήσει με αυτούς τους άλλους; Αντιγράφει αποσπάσματα από τον Φαίδρο σε σαΐτες και τις ρίχνει στους περαστικούς. Παραγγέλνει πίτσα και για μια στιγμή σκέφτεται να αποκαλυφθεί· μα απομένει στην ταραχή της ανθρώπινης εγγύτητας, του παρ’ ολίγον, και μονολογεί…

OLYMPUS DIGITAL CAMERAΌλοι εσείς που πατάτε κάτω από το παράθυρό μου με τα ωραία σας πόδια έχετε την εντύπωση ότι, μοιράζοντας ηχηρές σφαλιάρες, θα κατατροπώσετε δήθεν τους δεσμοφύλακές σας και θα ελευθερωθείτε. [σ. 26]

Τα πρακτικά της επιβίωσης τής παρέχονται από την μητέρα της. Αλλά η Νεφέλη πρέπει να μείνει ανέφελη, οι υποχρέωσή της εξαντλείται σε σύντομες επισκέψεις. Το μαμά, μείνε απαντιέται με το Μέλανι, έχω κι άλλες δουλειές. Η δυνατότητα ερωτικής συνομιλίας, πάλι, προσφέρεται αφειδώς από το διαδίκτυο. Μόνο που ο δικός της «Βελλεροφόντης» δεν γράφει ποιήματα αλλά σκόρπιες λέξεις στο τσατ και τα μεγαλεπήβολα σχέδιά του εξαντλούνται στην κατάκτηση της γυναίκας στην άλλη πλευρά της οθόνης. Δεν έχει χώρο να τρέξει, δεν έχει την τύχη να κουράζεται, μένει ξύπνια. Στις διαφυγές της, αφήνει τον Πάνα να την πλησιάσει, τον γνωρίζει από γκραβούρες και αφήνει τη σκιά του να αφήσει το σπέρμα της.

joel peter witkinΔισυπόστατη και δυσιππόστατη, διχασμένη και ενωμένη, η Μελανίππη είναι η γυναίκα Κένταυρος του 21ου αιώνα, η γυναίκα όλων των αιώνων, το «πλάσμα» που έμαθε να συνθλίβει κάθε ερωτισμό και σεξουαλικότητά της. Το (άλογο) ζώο που ημι-είναι, ταυτίζεται με το άλογο (ζώο) που αποτελεί. Τι ειρωνεία, αυτή που είναι κυριολεκτικά ολόκληρη και ολοκληρωμένη δεν έχει καμία θέση στον κόσμο. Εκείνη είναι η φυλακισμένη ενώ οι μισοί είναι ελεύθεροι· αν κι εξαρχής η ελευθερία τους της φαινόταν ύποπτη. Πώς μπορεί κανείς να αισθανθεί ελεύθερος όταν είναι μισός, πώς μπορεί κανείς να ευτυχήσει ανολοκλήρωτος, ανολοκληρωμένος; Αν αρχίσουμε να ξεφλουδίζουμε τα σώματά μας από τα ενδύματα, αν αρχίσουμε να ξεγυμνώνουμε τους ψυχισμούς μας από τα αλλότρια, αν αρχίσουμε να αφαιρούμε εποχές και περιόδους, τι (περι)μένει; Πόσα αρχέτυπα και μύθους περικλείει ο πυρήνας εντός μας; Πόσοι διχασμοί ενυπάρχουν στον καθένα μας, μη ορατοί, ασφαλώς καλυμμένοι στην κανονική φυσιολογία; Δυνάμει Μελανίππες και Μελάνιπποι είμαστε όλοι μας.

MagritteΚάποτε η Μελανίππη θα αποφασίσει να βγει έξω. Θα μπορούσε ως άλλη, τερατώδης Έμιλυ Ντίκινσον να παραμένει φυλακισμένη γράφοντας ποιήματα και επιστολές. Θα μπορούσε ως θηλυκή Κάσπαρ Χάουζερ να ζήσει απόβλητη, κατακρυπτέα. Αλλά πραγματοποιεί την πολυπόθητη έξοδο. Ο μύθος δεν φαίνεται πουθενά στον ορίζοντα, μπαζώθηκε μαζί με τα θαλάσσια ζώα, και κανείς δεν φαντάζεται ότι επιβιώνει. […] Ο μύθος έχει σάρκα και οστά και τον γέννησαν οι άνθρωποι. Απλώς, έκτοτε, δεν μπορούν να τον αναγνωρίσουν.[σ. 115]

Αυτή η πρόζα προσπελαύνεται με διαφορετικούς τρόπους και διαβάζεται με πλείστες αναγνώσεις. Αρχιτεκτονημένο κείμενο, θεατρικός μονόλογος, πεζή ποίηση, δοκίμιο πάνω στο  διάφορο και το άλλο, τελευταία επίκληση του μύθου, αυτοψυχαναλυτική έκθεση, καλλιγραφημένο πεζογράφημα και πάνω απ’ όλα: φωτογραφία και καθρέφτης μας.

Εκδ. Σμίλη, 2012, σελ. 118.

Η συγγραφέας στο Αίθριο του Πανδοχείου, εδώ.

24
Φεβ.
13

Λογοτεχνείο, αρ. 132

painting2wΜορντεκάι Ρίχλερ, Ο Σόλομον Γκάρσκυ ήταν εδώ, εκδ. Πόλις, 2000, μτφ. Κατερίνα Γεωργαλλίδη – Στρατής Μπουρνάζος, σ. 272 [Mordecai Richler, Solomon Garsky was here, 1989].

Oνειρεύτηκε ότι βρισκόταν ξανά στη Νέα Ορλεάνη μαζί με την Μπεατρίς, μόνο που αυτή τη φορά δεν εξαφανίστηκε μετά το γεύμα για να επιστρέψει στο ξενοδοχείο σε αθλία κατάσταση, τρεις ώρες αργότερα. Τούτη τη φορά πήγαν στο Πρεζερβέισον Χολ όπου ηλικιωμένοι μαύροι μουσικοί με ευγενική φυσιογνωμία έπαιζαν λιγάκι βαριεστημένα το συνηθισμένο τους πρόγραμμα, μέχρι που ένας αλέγρος μικροκαμωμένος λευκός άντρας ακούμπησε το μπαστούνι του από ζαχαροκάλαμο στην τοίχο κι έκατσε στο πιάνο, χτυπώντας το πόδι του ρυθμικά Ένα, δύο, τρία, τέσσερα…και ξαφνικά η μπάντα απογειώθηκε, παραδιδόμενη ολοένα και περισσότερο στη σαγήνη του ξένου. Ο Μόζες, έχοντας επιτέλους το αντικείμενο της αναζήτησής του μπροστά μάτια του – λίγο ακόμα και θα τον ακουμπούσε – προσπάθησε να τον αγγίξει, μα τα πόδια του μοιάζαν σαν βιδωμένα στο πάτωμα. Δεν μπορούσε να κάνει βήμα. Ύστερα, τη στιγμή που ανακτούσε τον έλεγχο των άκρων του, ο χαρωπός πιανίστας άρχισε σιγά σιγά να αργοσβήνει, κι ο Μόζες ξύπνησε αλαφιασμένος, μούσκεμα στον ιδρώτα.

22
Φεβ.
13

Στο αίθριο του Πανδοχείου, 117. Χρήστος Αγγελάκος

_DS21641n copyΠερί γραφής

Θα μας συνοδεύσετε ως την θύρα του τελευταίου σας βιβλίου;

Η υπόθεση τoυ τελευταίου βιβλίου εκτυλίσσεται σ’ ένα δάσος. Άρα θύρα δεν υπάρχει. Καθένας μπορεί να μπει. Αρκεί να είναι πρόθυμος να χαθεί.

Θα μοιραστείτε μια μικρή παρουσίαση – εισαγωγή στο κάθε σας βιβλίο χωριστά (είτε σε μορφή επιγραμματικής παρουσίασης, είτε γράφοντας για το πότε, πώς, υπό ποιες συνθήκες και ποιους πόθους συνεγράφησαν);

98Το πρώτο βιβλίο ονομάζεται «Η τελευταία εικόνα». Ένα μυθιστόρημα που το θέμα του ήταν βουτηγμένο στο αλκοόλ. Το έγραψα πίνοντας Μεταξά εφτά αστέρων και τρώγοντας πικρές σοκολάτες. Τα ποιήματα βγήκαν μόνα τους σαν απάντηση στη θέα. Καθόμουν ένα βράδυ σε μια βεράντα στον Χελμό. Κοίταζα κάτω τον Κορινθιακό· είχε μπουνάτσα. Τα φώτα από τα παράλια της Αιτωλοακαρνανίας έπεφταν στο νερό. Είπα «τα φώτα απέναντι», και είχα τον τίτλο της συλλογής. Από κει και πέρα οι στίχοι άρχισαν να εμφανίζονται στα υγρά της εκτύπωσης, όπως οι φωτογραφίες. To θεατρικό κείμενο που έγραψα πριν από τέσσερα χρόνια παραμένει κλεισμένο στο κομπιούτερ, σ’ ένα φάκελο με τίτλο: «Οι δυο μας τώρα». Το άνοιξα τυχαία τις προάλλες και είδα πως και οι σελίδες στο κομπιούτερ κιτρινίζουν. Τουλάχιστον μέσα μας. Για το «Δάσος των παιδιών» δεν έχω να πω τίποτε. Είναι ακόμα νωπό. Το άδειο του με ορίζει.

08Έχετε γράψει σε τόπους εκτός του γραφείου σας/σπιτιού σας;

Ναι, σε εξοχικά που μου παραχωρούν οι προνομιούχοι φίλοι μου, κάνοντάς με να νιώθω πιο προνομιούχος από αυτούς χάρη στη γενναιοδωρία τους.

Σας ακολούθησε ποτέ κανένας από τους ήρωες των βιβλίων σας; Μαθαίνετε τα νέα τους;

Κανείς τους δεν με ακολούθησε. Αλλά δεν παραπονιέμαι. Στο κάτω κάτω δεν τους φέρθηκα καλά.

Ποιος είναι ο προσφιλέστερός σας τρόπος συγγραφής; Πώς και πού παγιδεύετε τις ιδέες σας;11

Το αντίστροφο συμβαίνει. Οι ιδέες μου με παγιδεύουν. Το ίδιο το κείμενο λειτουργεί, στο σύνολό του, ως παγίδα: από τη στιγμή της πρώτης σύλληψης μέχρι το τέλος της συγγραφής. Σ’ αυτό το διάστημα ξεκινάει και το παιχνίδι των μεταμορφώσεων: ο κυνηγός μετατρέπεται σε θήραμα, το θήραμα σε κυνηγό. H εναλλαγή τους γίνεται κάποτε ιλιγγιώδης. Τούτο τον ίλιγγο τον αναγνωρίζω: αποτυπώνεται στο σώμα του κειμένου· δημιουργεί ένα ευφορικό συναίσθημα, κάτι σαν μέθη του βυθού. Με παρασέρνει.

Εργάζεστε με συγκεκριμένο τρόπο; Ακολουθείτε κάποια ειδική διαδικασία ή τελετουργία;

Δεν ξέρω αν πρόκειται για διαμορφωμένους τρόπους ή για τακτικές που αλλάζουν κατά περίσταση. Στην πραγματικότητα δοκιμάζω τα πάντα. Άλλοτε επιβάλλω σιδερένια προγράμματα κι άλλοτε προχωρώ σε αιφνιδιασμούς. Ανατροπή του προγράμματος, παρεκκλίσεις από την πορεία, συντεταγμένες επιθέσεις ή γιουρούσια, μάχες σε ξέφωτα ή σε στενά, τα πάντα είναι θεμιτά. Έτσι κι αλλιώς, κάθε βιβλίο είναι ένας πόλεμος.

Ποιες είναι οι σπουδές σας και πώς βιοπορίζεστε; Διαπιστώνετε κάποια εμφανή απορρόφηση των σπουδών και της εργασίας σας στη γραφή σας (π.χ στην θεματολογία ή τον τρόπο προσέγγισης);

Pierrot-Le-FouΤα πάντα εκβάλλουν στο γράψιμο. Και οι σπουδές στη φιλολογία και ο βιοπορισμός από τη διαφήμιση. Και η πραγματική και η φανταστική μου ζωή. Ένα χαρμάνι γίνονται όλα, με το οποίο φτιάχνω κι εγώ την καλύβα μου. Να φέρω ένα παράδειγμα: Όταν θυμάμαι ένα πρόσωπο που ερωτεύτηκα, ανακαλώ κι ό,τι δεν έζησα μαζί του. Το αλλοτινό αντικείμενο του πόθου μου φωτίζεται από μια φράση του Μπαρτ, ένα στίχο του Αναγνωστάκη, το τέλος από τον Έρωτα του Σουάν, ένα πλάνο από τον Τρελό Πιερό, ένα τραγούδι της Στανίση. Κι είναι τόσο πραγματικά όλα αυτά όσο και η καμπύλη ενός λαιμού, το όνομα ενός δρόμου, ένα μπαρ που έκλεισε, ένα χέρι που δίστασε. Καταλήγω λοιπόν στο αυτονόητο: ο τρόπος που έζησα διαμόρφωσε τον τρόπο που γράφω. Σ’ αυτόν αθροίζονται τα πρωινά στ’ αμφιθέατρα και οι νύχτες στα σκυλάδικα. Οι εποχές της συγκομιδής και τα χρόνια της σπατάλης. Μαζί και η εργασιακή μου εξορία. Αφού όπως έλεγε κι ο Καρυωτάκης, «το ψωμί της εξορίας με τρέφει».

gustave-flaubertΈχετε γράψει πεζογραφία και ποίηση. Θα συνεχίσετε να ισορροπείτε ανάμεσά τους; Βλέπετε κάποιο είδος να υπερτερεί του άλλου;

Υποσχέθηκα στον εαυτό μου να μην ξαναγράψω ποιήματα. Μένει να τηρήσω την υπόσχεσή μου.

Αν είχατε σήμερα την πρόταση να γράψετε μια μονογραφία – παρουσίαση κάποιου προσώπου της λογοτεχνίας ή γενικότερα ποιο θα επιλέγατε; 

Του Αναστάσιου, του αρχιεπισκόπου Αλβανίας. Το παράδειγμά του με συγκινεί από πάντα.

Τι γράφετε τώρα; 

Τις απαντήσεις στο ερωτηματολόγιό σας.

Περί ανάγνωσης

Αγαπημένοι σας παλαιότεροι και σύγχρονοι συγγραφείς.

120803133054_bΗ ερώτησή σας μου θυμίζει τις δύο λίστες που μου υπαγόρευε η μάνα μου τα Ψυχοσάββατα, όταν ήμουνα παιδί. Μια «Υπέρ Υγείας» και μια «Υπέρ Ψυχών». Έπρεπε να είναι καθαρογραμένες, με μεγάλα στρογγυλά γράμματα, για να μπορεί να τις διαβάζει ο παπάς. Έγραφα τα κατεβατά με τα ονόματα κι αναρωτιόμουν ποιοι είναι οι πιο πολλοί: οι ζωντανοί ή οι πεθαμένοι; Την ίδια απορία έχω και με τους συγγραφείς που αγαπάω. Πάντως για να παρακάμψω την απάντηση και να μη χρειαστεί να ξαναφτιάξω λίστες με ονόματα, θα σας πω ότι αν ναυαγούσα σ’ ένα ερημονήσι κι είχα τη δυνατότητα να πάρω μαζί μου μόνο ένα βιβλίο ενός  συγγραφέα, αυτό θα ήταν οι «Βάκχες» του Ευριπίδη.

Αγαπημένα σας παλαιότερα και σύγχρονα βιβλία.

tiramolaΑς πιάσουμε τα παλαιότερα που δεν ήταν ακριβώς βιβλία. Ήταν τα κόμικς που διάβαζα από τεσσάρων έως δέκα χρονών, τα καλοκαίρια στη Βάρκιζα. Τα Μίκυ Μάους, οι Τιραμόλες, οι Μπλέηκ, οι Μικροί Σερίφηδες, Καουμπόιδες, Ήρωες.  Ο Λούκι Λουκ, ο Ταρζάν κι ο Τεν Τεν με τον Μιλού. Και φυσικά η ατέλειωτη σειρά με τα Κλασικά Εικονογραφημένα. Μπορούσες να κάνεις ένα σωρό πράγματα μαζί τους. Να τα παίξεις στις αμάδες, να τα χάσεις ή να κερδίσεις κι άλλα, να τα δανείσεις, να τα ανταλλάξεις, αλλά κυρίως να περάσεις μαζί τους τις ώρες της μεσημεριανής ησυχίας και ν’ αποφύγεις τον ύπνο που σου επιβάλλανε οι γονείς. Τότε ξεκίνησε η εμπλοκή με την ανάγνωση που πήρε με τον καιρό τα χαρακτηριστικά της περιπέτειας. Κι έτσι αφού πέρασα σαράντα χρόνια καταναλώνοντας κυρίως λογοτεχνία και ψυχανάλυση, είμαι πια σε θέση να διακρίνω δύο κατηγορίες βιβλίων: εκείνα που διάβασα κι εκείνα που τα έζησα. Η μνήμη μου ανέλαβε αυτεπάγγελτα να σβήσει τα πρώτα και να κρατήσει τα δεύτερα. Και το ξεσκαρτάρισμα συνεχίζεται. Υπενθυμίζω διαρκώς στον εαυτό μου πως πρέπει να αλαφρώσει τις αποσκευές. Πέντε έξι βιβλία χρειάζομαι. Όχι περισσότερα.

Αγαπημένα σας διηγήματα.

Θα αναφέρω μόνο τις προσωπικές μου κορυφές: «Λίγεια» του Λαμπεντούζα, «Ένα πάθος στην έρημο» του Μπαλζάκ, «Μια απλή καρδιά» του Φλωμπέρ.

Σας έχει γοητεύσει κάποιος σύγχρονος νέος έλληνας λογοτέχνης;

Ναι. Και πhonore-de-balzac-lovers-128εζογράφοι και ποιητές. Κι εδώ θέλω να ομολογήσω την αγάπη μου στα πρώτα βιβλία των συγγραφέων. Όσο άγουρα ή αφελή κι αν είναι σε σύγκριση με τα επόμενά τους, όσο κι αν διαπιστώνω την ορμή να πουν και να χωρέσουν τα πάντα, έχουν μια φρεσκάδα που με γοητεύει. Ο νέος συγγραφέας θέλει να μιλήσει με τρόπο λογοτεχνικό κι όχι να αναμετρηθεί με τη λογοτεχνία. Τον νοιάζει να υπάρξει κι όχι να ενταχθεί. Ίσως ούτε καν να ξεχωρίσει. Μ’ αυτή την έννοια στα πρώτα βιβλία αποτυπώνονται η επιθυμία της δωρεάς και η διάθεση της σπατάλης που συναντάει κανείς στην εφηβεία.

Αγαπημένος ή/και ζηλευτός λογοτεχνικός χαρακτήρας.

Ο αφηγητής στο «Κιβώτιο» του Άρη Αλεξάνδρου. Ένας άνθρωπος που δε θα μάθουμε πώς μοιάζει, αφού δεν περιγράφεται ποτέ. Μια αφηγηματική μηχανή που ηχεί στο κενό, ένας πολλαπλασιαστής λόγων. Ο ανώνυμος αφηγητής είναι μια άλλη εκδοχή της Σεχραζάτ. Ο δικές του «Χίλιες και μία νύχτες» γίνονται χίλιες και μία αφηγήσεις ή, μάλλον, μία αφήγηση που επαναλαμβάνεται επ’ άπειρον, με τις εκδοχές, τις ανατροπές, τις μεταποιήσεις, τις ανασκευές της. Ο στόχος είναι κοινός: όσο κρατάει η ιστορία (οι ιστορίες) ο αφηγητής δεν θα πεθάνει. Η πράξη της ανάγνωσης (της απεύθυνσης) θα συνεχίζεται εσσαεί. Ο ίδιος ο αναγνώστης θα παραμένει ζωντανός ως αποδέκτης των αφηγήσεων. Κι έτσι ο αφηγητής παύει πια να είναι πρόσωπο και γίνεται ρόλος: μετατρέπεται σε μια φωνή μέσα από την οποία μιλάει η γλώσσα. Σ’ ένα ηχείο.

G.d.L.Αγαπημένο σας ελληνικό λογοτεχνικό περιοδικό, «ενεργό» ή μη; Κάποιες λέξεις για τον λόγο της προτίμησης;

Ο «Εκηβόλος», ο «Λογοτεχνικός Πολίτης», το «Λόγου Χάριν», η «Νέα Εστία» (επί διευθύνσεως Σταύρου Ζουμπουλάκη). Ο λόγος πάνω κάτω κοινός: όλα τους είχαν εύφορο χώμα. Η σκέψη σ’ αυτά δεν άνθισε ούτε μάταια ούτε τυχαία.

Τι διαβάζετε αυτό τον καιρό;

Υπότιτλους σε αγγλικές κι αμερικάνικες σειρές που κατεβάζω μανιωδώς από το διαδίκτυο.

Διαβάζετε λογοτεχνικές παρουσιάσεις και κριτικές; Έντυπες ή ηλεκτρονικές; Κάποια ιδιαίτερη προτίμηση στις μεν ή (και) στις δε;

Ας ξεμπερδέψουμε στα γρήγορα με τις παρουσιάσεις των βιβλίων όπου αντιγράφονται συνήθως τα Δελτία Τύπου που στέλνουν οι εκδοτικοί οίκοι. Κι ας πάμε στο ζήτημα της κριτικής. Είχα πάντα την εικόνα μιας αναμέτρησης του κριτικού λόγου με το κείμενο, η οποία διεξάγεται στο ριγκ της ανάγνωσης. Ποιος θα νικήσει; Ποιος θα χάσει; Το αποτέλεσμα δεν με νοιάζει σχεδόν ποτέ. Αλλά ο αγώνας εξακολουθεί να με συναρπάζει, κυρίως όταν οι «αντίπαλοι» είναι ισοδύναμοι. Μιλάω φυσικά για μια δυναμική σχέση της κριτικής με τη λογοτεχνία, η οποία αποκλείει την αυτορρύθμιση του συναφιού και τις παντός τύπου δουλείες.

351px-KaramazoviΘα μας γράψετε κάποια ανάγνωση σε αστικό ή υπεραστικό μεταφορικό μέσο που θυμάστε ιδιαίτερα;  [μέσο – διαδρομή – βιβλίο – λόγος μνήμης]

Ήταν τον Αύγουστο του 1984, όταν ξεκίνησα να διαβάζω τους Αδελφούς Καραμαζώφ πάνω στο καράβι για την Αλόννησο. Πρώτη φορά μόνος μου σε διακοπές. Έφτασα, βρήκα ένα δωμάτιο στη Στενή Βάλα, πέρασα στον δεύτερο τόμο κι ύστερα στον τρίτο, που τον τέλειωσα στο κατάστρωμα της επιστροφής. Δεν θυμάμαι τίποτα από την Αλόννησο. Θυμάμαι μόνο τους Καραμαζώφ. Τον πατέρα. Τον Αλιόσα και τ’ αδέρφια του. Την κανιβαλική διαδοχή των γενεών, όπου «η μια οχιά τρώει την άλλη». Τον Αύγουστο του ’84 ήμουνα εικοσιδύο χρονών. Είχα την πολυτέλεια να βυθίζομαι στην ανάγνωση και ν’ αδιαφορώ για τη φύση. Σήμερα συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Ίσως γιατί με τρώει ακόμα η απορία πώς να ’ναι εντέλει η Αλόννησος.

Περί αδιακρισίας

Παρακολουθείτε σύγχρονο κινηματογράφο ή θέατρο; Σας γοήτευσε ή σας ενέπνευσε κάποιος σκηνοθέτης, ταινία, θεατρική σκηνή;

Ingmar-Bergman-002Αν ο θεατής ήταν επάγγελμα, θα ήμουν ήδη συνταξιούχος. Και κινηματογράφος, λοιπόν, και θέατρο με πλήθος ακόλλητα ένσημα. Κι επειδή πάλι δεν θέλω να γλιστρήσω σε παράθεση ονομάτων και τίτλων, επιτρέψτε μου να απομονώσω την τελευταία σκηνή από τον Τζον Γαβριήλ Μπόρκμαν, σκηνοθετημένο στο θέατρο από τον κινηματογραφικό Ίγκμαρ Μπέργκμαν. Ο Έρλαντ Γιόζεφσον, μόνος του, στο κέντρο της σκηνής. Ανάβει ένα σπίρτο. Το θέατρο βυθίζεται στο σκοτάδι. Βλέπουμε μόνο τη φλόγα του σπίρτου να ψηλώνει για λίγο κι ύστερα, όσο πλησιάζει στα δάχτυλα του ηθοποιού, να γίνεται όλο και πιο αδύναμη. Η αίθουσα έμοιαζε να κρατάει την αναπνοή της για να μην τη σβήσει. Κι όταν, στο τέλος, εκείνη έσβησε, ήταν σαν να ’σβηνε ο κόσμος.

Οι εμπειρίες σας από το διαδικτυώνεσθαι;

Όμοιες μ’ αυτές του λαίμαργου που του αρέσαν τα κεράσια: έφαγε τόσα πολλά που αρρώστησε.

XRISTOS_CROPΑν κάποιος σας χάριζε την αιώνια νιότη με αντίτιμο την απώλεια της συγγραφικής ή αναγνωστικής σας ιδιότητας, θα δεχόσασταν τη συναλλαγή;

Ναι, θα τη δεχόμουν. Γιατί ξέρω πως θα προσπαθούσα από την πρώτη στιγμή να κάνω ζαβολιές. Να παραβώ τη συμφωνία. Είναι κι αυτό στη φύση του παιχνιδιού: κάθε παίχτης κρύβει μέσα του έναν κλέφτη.

Κάποια ερώτηση που θα θέλατε να σας κάνουμε μα σας απογοητεύσαμε; Απαντήστε την!

Η ερώτηση είναι περίπου η εξής: «Πώς θα σας φαινόταν αν το τελευταίο σας βιβλίο ήταν και το τελευταίο που γράφατε;». Η απάντηση δεν υπάρχει.

Στις εικόνες: Τρελός Πιερό και Γυναίκα, Gustave Flaubert, Βάχκες του Ευριπίδη από την παράσταση του Κέντρου Ελληνικού Πολιτισμού και Μελέτης του Αρχαίου Δράματος (Χρυσούπολη Καβάλας), Honoré de Balzac, Giuseppe Tomasi di Lampedusa, Αδελφοί Καραμαζώφ, Ingmar Bergman.

21
Φεβ.
13

Κώστας Καρακώτιας – Σημειώσεις ενός αναγνώστη, για την ιστορία, την ιδεολογία, την αφήγηση

viewer

Η λογοτεχνία που ξαναγράφει την Ιστορία

Η Ιστορία μέσα στη Λογοτεχνία αποτελεί το κρίσιμο επίκεντρο των κριτικών κειμένων του εν λόγω βιβλίου, καθώς αντικείμενό τους είναι η κριτική ανάγνωση βιβλίων (μυθιστορημάτων, βιογραφικών, αυτοβιογραφιών και απομνημονευμάτων) εντός των οποίων η Ιστορία έχει σημαίνουσα θέση. Έτσι αναπόφευκτα η λογοτεχνική τους αξιολόγηση συνδυάζεται με την διερεύνηση των τρόπων με τους οποίους η μυθοπλασία και οι άλλες διηγήσεις προσλαμβάνουν την Ιστορία, μεγάλη και μικρή και την μετασχηματίζουν σε αφήγηση. Από την άλλη πλευρά, τίθεται το ερώτημα αν επιφέρουν μόνο αισθητικά αποτελέσματα ή συντελούν στην εγχάραξη ιδεολογικών και πολιτικών αντιλήψεων, καθώς και σε μια συγκεκριμένη θέαση της ιστορικοκοινωνικής κίνησης. Ο κριτικός χωρίζει τα κείμενά του σε τέσσερις ενότητες, την ευρύτερη θεματική των οποίων αναπτύσσει στην εξασέλιδη εισαγωγή του.

pali-cover-05Με αφορμή το βιβλίο του Νάνου Βαλαωρίτη Μοντερνισμός, πρωτοπορία και «Πάλι» ο κριτικός μας θυμίζει μερικά βασικά στοιχεία του περιοδικού. Με έξι τεύχη σε τριάντα δύο χρόνια [1964 – 1992] ο ιθύνων νους Νάνος Βαλαωρίτης και οι συνεργάτες Δ. Πουλικάκος, Γ. Μακρής, Π. Κουτρουμπούσης, Κ. Ταχτσής, Μ. Αραβαντινού, Τ. Δενέγρης κ.ά., με εικονογραφήσεις από Ν. Εγγονόπουλο και Α. Εμπειρίκο και σκίτσα και γραφήματα από Α. Ακριθάκη, Μ. Αργυράκη κ.ά., δημιούργησαν ένα τετράδιο «έξω από κάθε πνευματική η πολιτική στράτευση αλλά σεισμογραφικά ευαίσθητο σε κάθε απελευθερωτικό μήνυμα», όπως δήλωνε η συντακτική επιτροπή, αλλά και μια πρόδρομη αισθητική εκδοτική πρόταση, ευρύτατα διαδεδομένη σήμερα. Εκείνη η ομάδα που αναγνωριζόταν από τον μοντερνισμό αλλά ήθελε να ενσωματώσει στην υπάρχουσα παράδοση τις τάσεις και τα νέα ρεύματα του υπόλοιπου κόσμου, ανοιχτή στο καινούργιο που ερχόταν από τη Δύση, δεν μπορούσε να συνταχθεί με την παραδοσιακή Αριστερά που παρέμενε δογματικά «αγκυλωμένη». Ο κριτικός διαπιστώνει στη ρήξη στο εσωτερικό του ελληνικού μοντερνισμού και την τομή στη συνέχεια, ενώ εντοπίζει στο βιβλίο την έλλειψη αναφορών στις κοινωνικοπολιτικές συνθήκες της εποχής και των απόψεων των διανοούμενων του ελληνικού μοντερνισμού για την ταραγμένη περίοδο 1963 – 1966.

SochosΤα βιβλία του Κώστα Βούλγαρη Στο όνειρο πάντα η Πελοπόννησο, Τα άλογα της Αρκαδίας και Ο Καρτέσιος στην Τρίπολη δεν θα μπορούσαν να λείπουν από τον σχετικό διάλογο. Ήδη στο πρώτο ο συγγραφέας έχει κατανοήσει το πρόβλημα της μέχρι κορεσμού μυθοπλαστικής και ιστοριογραφικής χρήσης της περιόδου 1940 – 1950 και επιχειρεί με την τεχνική του βυζαντινού και μεσαιωνικού κέντρωνα, που συνίσταται στη συναρμογή και στο μοντάζ φράσεων και αποσπασμάτων από διάφορα κείμενα και στη σύνθεση μιας νέας αφηγηματικής ενότητας, να διαμορφώσει ένα κειμενικό πανόραμα – ταμπλό βιβάν της οριακής σύγκρουσης. Στο δεύτερο η διαπλοκή μύθων και ιστορικών γεγονότων μαζί με την πολυφωνική αφήγηση εναλλασσόμενων αφηγητών και γλωσσικών τρόπων ολοκληρώνει τον πολύτροπο χειρισμό του διαλόγου ιστορικού υλικού και λογοτεχνικής δημιουργίας. Το τρίτο, τέλος, αναζητά το διαφωτιστικό πρόταγμα, τη νεωτερικότητα και τον Ορθό Λόγο στην επανάσταση μέσα από ένα ευρύτατο κειμενικό πεδίο σκαλίζοντας μέσα και πίσω απ’ τους εθνικούς μύθους για να ανακαλύψει την ιστορική αλήθεια.

220px-Grigor_Parlichev-Η έκδοση του βιβλίου του Γκριγκόρ Πάρλιτσεφ (Γρηγόριος Σταυρίδης), Αυτοβιογραφία 1830 – 1893, σε εισαγωγή και επίμετρο του αξέχαστου Μίμη Σουλιώτη αποτελεί βασική συνεισφορά στην συζήτηση για το πρόβλημα της εθνικής ταυτότητας και για το πώς αυτή συγκροτείται ή επιλέγεται. Το εν λόγω παράδειγμα είναι χαρακτηριστικό: πώς ο αυτοβιογραφούμενος μέχρι την ηλικία των τριάντα ετών γράφει και διαβάζει μόνο ελληνικά, τα διδάσκει με πάθος, δηλώνει αρκετές φορές ότι είναι Έλληνας και λίγο αργότερα αντιστρέφεται με το ίδιο πάθος και στρατεύεται στον βουλγαρικό εθνικισμό; Είναι φανερό εδώ πως στοιχεία όπως η μη αποδοχή του από την αθηναϊκή ελίτ, η δολοφονία του αγαπημένου του δασκάλου, η φτώχεια και η βιωμένη κοινωνική απόρριψη ήταν αρκετά για μια τέτοια μεταστροφή ενώ ενδιαφέροντα συμπεράσματα προκύπτουν και όσον αφορά την διαχείριση της ταυτότητας από τον ίδιο τον ελληνικό εθνικισμό.

Keeley-photo_a4Οι ματιές των ξένων σαφώς αποτελούν απαραίτητο στοιχείο μιας ολοκληρωμένης όψης της ελληνικότητας. Στο βιβλίο του Έντμουντ Κίλι Αναπλάθοντας τον παράδεισο. Το ελληνικό ταξίδι 1937 – 1947 η Ελλάδα είναι τόπος συνάντησης μυθικών σήμερα μορφών της ελληνικής και παγκόσμιας λογοτεχνίας: Λώρενς Ντάρρελ, Χένρυ Μίλλερ, Γιώργος Σεφέρης, Γιώργος Κατσίμπαλης κ.ά. Το δοκίμιο – αφήγημα δεν περιλαμβάνει μόνο την ματιά του συγγραφέα αλλά και των Ντάρρελ και Μίλλερ, που μαγεμένοι ανακαλύπτουν στην Ελλάδα τον επίγειο παράδεισο αλλά και βλέπουν σ’ αυτήν μια άρνηση της δικής τους ανεπτυγμένης μαζικής κοινωνίας. Είναι ενδεικτικό ότι ο ίδιος ο Ντάρρελ αργότερα θα αναρωτηθεί αν η ατμόσφαιρα που έζησαν δεν είχε απλώς αναπλαστεί από τους ίδιους, που ζούσαν «άνετα με ξένο συνάλλαγμα, πατρονάροντας την πραγματικότητα με φαντασιοκοπήματα»…

DSC_1179-1Εξίσου αποκαλυπτική, παρά τον οριενταλισμό της, είναι η ματιά του φιλέλληνα συγγραφέα Έντουαρντ Τρελώνη, (Με τον Βύρωνα και τον Ανδρούτσο), καθώς αναπαράγει και επιβεβαιώνει την γνωστή ανάγνωση της Επανάστασης μέσα από την σύγκρουση πολιτικών και οπλαρχηγών και προβαίνει σε όχι κολακευτικές παρατηρήσεις για τον χαρακτήρα και τη συμπεριφορά των Ελλήνων, τη συνεχή διχόνοια και τη διαφθορά τους. Με αφορμή το βιβλίο (που θα παρουσιάσουμε σύντομα στο Πανδοχείο) αλλά και την πρόσφατη τηλεοπτική «ανάγνωση» της Ελληνικής Επανάστασης ο κριτικός γράφει: Δυστυχώς είναι πλέον καθεστώς στην εγχώρια δημόσια σφαίρα, η επανανάγνωση κάθε ιστορικού γεγονότος όταν υπερβαίνει τα στερεότυπα της κυρίαρχης «εθνικής» αφήγησης, να προκαλεί τριγμούς και αντιδράσεις. Πόσο μάλλον όταν πρόκειται για το ιδρυτικό γεγονός του σύγχρονου ελληνικού κράτους. Η αντιμετώπιση μ αυτόν τον τρόπο της σειράς ανέδειξε την ύπαρξη ακόμα φοβικών συνδρόμων και ταυτοτικών ανασφαλειών σε τμήματα της ελληνικής κοινωνίας και βέβαια το χάσμα ανάμεσα στον επιστημονικό λόγο και στη μαζική, λαϊκή και συναισθηματική πρόσληψη της ιστορίας.

Το Μανιφέστο τουMiller in Hydra, 1939 (George Sefaris) Κομμμουνιστικού Κόμματος των Καρλ Μαρξ  – Φρίντριχ Ένγκελς, η Ελληνική βιβλιογραφία του 19ου αιώνα. Βιβλία – φυλλάδια, τόμος Α΄ του Φίλιππου Ηλιού και έργα των Διαμαντή Αξιώτη, Θανάση Βαλτινού, Άγγελου Σ. Βλάχου, Βασίλη Γκουρογιάννη, Τάκη Θεοδωρόπουλου, Πέτρου Μακρή Στάικου, Πρόδρομου Χ. Μάρκογλου, Μάρκου Μέσκου, Γιάννη Πάνου, Κωστή Παπαγιώργη, Έλλη Παππά, Παγώνα Στεφάνου, Τάσου Χατζητάτση και άλλων συμπληρώνουν την κριτικογραφία που ολοκληρώνεται με μια πρόσθετη σειρά κειμένων που σχολιάζει εκδοτικά και ιδεολογικά φαινόμενα, μαζί με τις αντίστοιχες πρακτικές και εκδηλώσεις τους, δημιουργώντας ένα ενιαίο σώμα προβληματισμού αλλά και αναγνωστικών προτάσεων. Τα κείμενα γράφτηκαν στο χρονικό διάστημα των τελευταίων δεκαπέντε ετών και δημοσιεύτηκαν σε εφημερίδες (Αυγή, Κυριακάτικη Αυγή, Βιβλιοθήκη της Ελευθεροτυπίας, Ελεύθερος Τύπος, Εξουσία, Επενδυτής, Καθημερινή, Προοπτική και περιοδικά (Αντί, Κράμα, Νέα Εστία, Σχολιαστής).

Εκδ. Πόλις, 2012, σελ. 315.

Στην τελευταία εικόνα: ο Henry Miller στην Ύδρα, φωτογραφημένος από τον Γιώργο Σεφέρη (1939). Δυο παράγραφοι πιο πάνω ο Edmund Keeley.

19
Φεβ.
13

Στο αίθριο του Πανδοχείου, 116. Βαγγέλης Ραπτόπουλος

photo, Pinelopi Masouri '09-2Θα μας συνοδεύσετε ως την θύρα του τελευταίου σας βιβλίου;

― «Η πιο κρυφή πληγή» αφηγείται μια σύγχρονη ερωτική ιστορία, με φόντο τα Δεκεμβριανά του ’44. Με άλλα λόγια, μιλάει για έναν ισόβιο έρωτα στην εποχή των στιγμιαίων ερώτων και για τον εφιάλτη του εμφυλίου στα χρόνια της κρίσης.

Πως οδηγηθήκατε στην ιδέα της λογοτέχνησης των συγκεκριμένων ιστορικών συγκυριών που σας απασχολούν στο βιβλίο σας;

Αφετηρία μου στάθηκαν οι ζοφερές αφηγήσεις για τα Δεκεμβριανά του ’44, που άκουγα από παιδί. Εξαιτίας τους, συγκέντρωνα βιβλία επί του θέματος, εδώ και χρόνια. Το βασικό κέντρισμα, όμως, μου το έδωσαν οι συγκεντρώσεις των Αγανακτισμένων στην πλατεία Συντάγματος το 2011. Κάτι σ’ εκείνο το συλλογικό ξέσπασμα ήρθε κι έδεσε μέσα μου με το πρελούδιο του τελευταίου εμφυλίου, κι από κει και πέρα πήρα φωτιά.

2012--2012Ποιο από τα παλαιότερα έργα σας θα συστήνατε σε νέο σας αναγνώστη και γιατί;

― Το προτελευταίο, «Η υψηλή τέχνη της αποτυχίας», είναι το καταλληλότερο. Κατ’ αρχάς, συνοψίζει τη διαδρομή μου «στα γράμματα», όπως έλεγαν παλαιότερα, και προσφέρει μια πανοραμική θέα πάνω στη δουλειά μου, ώστε να κρίνει κανείς από μόνος του ποιο από τα υπόλοιπα βιβλία μου τον ενδιαφέρει περισσότερο. Τέλος, η εκκωφαντική σιωπή με την οποία το αντιμετώπισε ο Τύπος, ίσως σημαίνει ότι περιέχει πράγματα εξαιρετικά χρήσιμα για οποιονδήποτε αναγνώστη μου, παλαιό ή νέο.

Κατά την δεκαετία του ’80 υπήρξατε από τους ελάχιστους λογοτέχνες της νεότατης γενιάς. Πως βιώσατε αυτή την ιδιότητα; Πώς σας υποδέχτηκαν οι λογοτεχνικοί κύκλοι;

2011.1-3Τα 2010αρχαία εκείνα χρόνια, οι πρωτοεμφανιζόμενοι απολάμβαναν της προσοχής τόσο των γνωστών λογοτεχνών όσο και των λεγόμενων επαρκών αναγνωστών. Ενώ, σήμερα, με τόσους τίτλους που εξακολουθούν να εκδίδονται, ακόμη και εν μέσω οικονομικής κρίσης, ο πρωτοεμφανιζόμενος μεταβάλλεται τάχιστα σε «πρωτοεξαφανιζόμενο». Όσο για τους λογοτεχνικούς κύκλους, μολονότι στραβά και δυσάρεστα φαινόμενα υπήρχαν ανέκαθεν, τα πράγματα ήταν πολύ πιο αθώα και ουσιαστικά, πριν από τριάντα τόσα χρόνια. Σήμερα, ο κομφορμισμός κάνει θραύση, και οι κόλακες της κάθε είδους εξουσίας λύνουν και δένουν. Όπως ακριβώς συμβαίνει και στην υπόλοιπη κοινωνία, το λογοτεχνικό σινάφι βρίθει από συμφεροντολόγους και ωφελιμιστές. Αυτές είναι οι βλαβερές συνέπειες της άκρατης εμπορευματοποίησης των πάντων, του βιβλίου συμπεριλαμβανομένου.

20082009Θα διακρίνατε ευρύτερες, έστω και απολύτως αυθαίρετες κατηγορίες ή ταξινομήσεις του λογοτεχνικού σας έργου, είτε κατά περιόδους, θέμα ή προσωπικές ανησυχίες ή με οποιαδήποτε άλλη διάκριση;

Χοντρικά, τα βιβλία μου ανήκουν σε δύο κατηγορίες, οι οποίες γίνονται πολύ πιο ευδιάκριτες, αν σκεφτεί κανείς ότι ανήκω σε μια γενιά που βρέθηκε ανάμεσα σ’ εκείνη του Πολυτεχνείου και στην ψηφιακή γενιά. Εμείς προλάβαμε τα απόνερα της συλλογικότητας και την έλευση του ατομικισμού. Κι έτσι, σε άλλα έργα μου πρωταγωνιστούν παρέες και είναι γλυκά και ήπια, και σε άλλα κυριαρχούν ατομικιστικά τέρατα μεταβάλλοντάς τα σε θρίλερ ή εφιάλτες.

2006 ΦΙΛΟΙ2007Έχετε γράψει σε τόπους εκτός του γραφείου σας/σπιτιού σας;

Με τόσα βιβλία που έχω δημοσιεύσει, είναι αναπόφευκτο. Η αρχική εκδοχή του πρώτου μέρους της «Λούλας», φέρ’ ειπείν, γράφτηκε στις καλοκαιρινές διακοπές, μ’ ένα απλό στιλό μπικ. Σε γενικές γραμμές, όμως, γράφω ανάμεσα στους τέσσερις τοίχους του σπιτιού μου.

Σας ακολούθησε ποτέ κανένας από τους ήρωες των βιβλίων σας; Μαθαίνετε τα νέα τους;

― Μάλλον το αντίθετο ισχύει, δηλαδή είμαι εγώ εκείνος που τους ακολουθεί. Ακόμη πιο σωστά, τους κουβαλάω μαζί μου. Πάντως, οι ήρωες των βιβλίων, όχι μόνο των δικών μου, συχνά μου φαίνονται πολύ πιο αληθινοί και υπαρκτοί απ’ ό,τι πολλοί άνθρωποι με σάρκα και οστά.

20051993Ποιος είναι ο προσφιλέστερός σας τρόπος συγγραφής; Πώς και πού παγιδεύετε τις ιδέες σας; Εργάζεστε με συγκεκριμένο τρόπο; Ακολουθείτε κάποια ειδική διαδικασία ή τελετουργία; Επιλέγετε συγκεκριμένη μουσική κατά την γραφή ή την ανάγνωση; Γενικότερες μουσικές προτιμήσεις;

Ευτυχώς ή δυστυχώς, συγκεκριμένο τρόπο να γράφω, ποτέ δεν είχα. Σχεδόν κάθε βιβλίο μου έχει προκύψει διαφορετικά, εξ ου και είναι ανόμοια μεταξύ τους. Και ενώ κάτι τέτοιο είναι από μια πλευρά εξαιρετικά άβολο, κάποτε ακόμη και οδυνηρό, την ίδια στιγμή έχει το καλό ότι δεν προλαβαίνεις να πλήξεις. Όσο για τη μουσική, ακούω ολόκληρο το φάσμα. Τα τελευταία χρόνια, έχω κολλήσει με την τζαζ. Την «Πιο κρυφή πληγή», όμως, για ανεξιχνίαστους λόγους, την έγραψα λιώνοντας γνωστά και άγνωστα τραγούδια του Prince. Προφανώς, ταίριαζε με τη διάθεσή μου γράφοντας.

20022001-Ποιες είναι οι σπουδές σας και πώς βιοπορίζεστε; Διαπιστώνετε κάποια εμφανή απορρόφηση των σπουδών και της εργασίας σας στη γραφή σας (π.χ στην θεματολογία ή τον τρόπο προσέγγισης);

Σπούδασα παιδαγωγικά, δημοσιογραφία και κινηματογράφο. Στα πρώτα βρέθηκα σχεδόν κατά λάθος (εισήχθην ως αριστούχος κι όχι κατόπιν εξετάσεων), και παρακολούθησα τη σχολή προκειμένου να πάρω αναβολή από το στρατό. Τη δημοσιογραφία την εξάσκησα επιλεκτικά, περισσότερο ως ένα παιχνίδι με το ίδιο το γράψιμο. Όσο για το σινεμά, οι σπουδές μου έμειναν ανολοκλήρωτες και ήταν παρά τη θέλησή μου θεωρητικές. Η δημοσιογραφία ίσως ευθύνεται για τη μανία μου να καταγράφω τη σύγχρονη πραγματικότητα. Και ο κινηματογράφος είναι μάλλον εκείνος που με οδήγησε σ’ ένα είδος «εικονιστικής» γραφής. Τέλος, ως προς το βιοπορισμό, ώς τώρα κατόρθωσα κουτσά στραβά να τα βγάλω πέρα με το γράψιμο. Από δω και πέρα, όμως, πολύ αμφιβάλλω. Τουλάχιστον, το πρόβλημα είναι πια γενικό.

1999-1995Γράψατε ποτέ ποίηση – κι αν όχι, για ποιο λόγο;

Μικρότερος, ναι. Ένα μέρος εκείνης της παραγωγής ταίριαζε και το ενσωμάτωσα στο μυθιστόρημά μου «Χάσαμε τον Μπαμπά», χρεώνοντας τα νεανικά εκείνα ποιήματά μου στον χαμένο και ανεύθυνο πατέρα του πρωταγωνιστή μου. Κατά τα άλλα, δεν έπαψα ποτέ μου να διαβάζω ποίηση, και καταφεύγω με απέραντη ανακούφιση σ’ αυτήν ακόμη και σήμερα.

Αν είχατε σήμερα την πρόταση να γράψετε μια μονογραφία – παρουσίαση κάποιου προσώπου της λογοτεχνίας ή γενικότερα ποιο θα επιλέγατε;

Τον Καζαντζάκη. Για λόγους που θα χρειαζόταν η ίδια η μονογραφία, προκειμένου να τους εξηγήσω.  

Τι γ19992000ράφετε τώρα;

Έχω σχεδόν ολοκληρώσει (βάζω τις τελευταίες πινελιές) τη διασκευή ενός κλασικού νεοελληνικού έργου. Πρόκειται για το «Παραμύθι χωρίς όνομα» της Πηνελόπης Δέλτα, το οποίο έχω μεταφέρει σ’ ένα όχι-και-τόσο-μακρινό μέλλον, όπου ο πλανήτης μας έχει οικολογικά καταστραφεί και οι άνθρωποι ζουν ανάμεσα σε ερείπια της υψηλής τεχνολογίας. Η δουλειά ξεκίνησε πριν από τρία χρόνια, και σ’ ένα πρώτο στάδιο είχα προχωρήσει στη θεατρική διασκευή του βιβλίου (η παράσταση ανέβηκε τότε στο Εθνικό). Όμως, τότε, δεν μου επετράπη να διασκευάσω όπως ήθελα το πρωτότυπο, μια ελευθερία που μου την παρείχε απλόχερα η μορφή του μυθιστορήματος. Για να καταλάβετε την έκταση των διαφορών: στη θεατρική διασκευή μου ο πρωταγωνιστής παρέμεινε αγόρι, όπως και στο πρωτότυπο. Στη μυθιστορηματική διασκευή έχουμε να κάνουμε με μια κοπέλα.

19921998Οι εμπειρίες σας από το διαδικτυώνεσθαι;

― Πρωτοέφτιαξα προσωπική ιστοσελίδα το 1998, ενώ στο Φέισμπουκ μπήκα πριν από περίπου έναν χρόνο. Οι εμπειρίες μου είναι τόσες, ώστε θα μπορούσα άνετα να γράψω ένα βιβλίο. Κατά τα άλλα, επειδή ακριβώς η συλλογική εμπειρία από το Διαδίκτυο είναι νωπή, συνηθίζουμε να το δαιμονοποιούμε ή να το αγιοποιούμε. Φανταστείτε να ρωτούσε κάποιος: «Οι εμπειρίες σας από τη χρήση του τηλεφώνου;» Σίγουρα, οι ζωές μας άλλαξαν με την εφεύρεση του Γκράχαμ Μπελ. Όμως, δεν είναι εύκολο να εντοπίσουμε αυτές τις αλλαγές, επειδή το τηλέφωνο έχει ζυμωθεί με την καθημερινότητά μας. Κάτι ανάλογο ισχύει τώρα πια και για το Ίντερνετ. Πώς ήταν ο κόσμος μας προ Διαδικτύου; Ή προ των κινητών τηλεφώνων; Κοντεύουμε να το ξεχάσουμε.

P.Masouri '09-1Αν κάποιος σας χάριζε την αιώνια νιότη με αντίτιμο την απώλεια της συγγραφικής ή αναγνωστικής σας ιδιότητας, θα δεχόσασταν τη συναλλαγή;

― Μια παρόμοια ιδέα θα ήταν κατάλληλη για ένα έργο μυθοπλασίας. Στο πλαίσιο μιας συνέντευξης, όμως, δεν ξέρω τι θα μπορούσε να πει κανείς, χωρίς να φανεί εξυπνάκιας.

Κάποια ερώτηση που θα θέλατε να σας κάνουμε μα σας απογοητεύσαμε; Απαντήστε την!

Ειλικρινά, είναι πάρα πολλές. Οπότε, ίσως, μια άλλη φορά. Όχι τίποτε άλλο δηλαδή, αλλά για να εξακολουθήσω να δίνω συνεντεύξεις.

17
Φεβ.
13

Cristopher Hitchens – Hitch 22

ΣCH coverκέψη ανεξάρτητη, πνεύμα αντίλογο

1. Πιστός στην απιστία του

Όταν εκδίδεται αυτό το βιβλίο ο Χίτσενς μόλις έχει γίνει εξήντα ενός και κατά τα λεγόμενα των γιατρών του πιθανώς αυτά να είναι τα τελευταία του γενέθλια. Κι όπως γράφει ο ίδιος, είναι αναγκασμένος να προετοιμάζεται να πεθάνει και ταυτόχρονα να συνεχίσει να ζει, ανακαλύπτοντας μάλιστα πως έχει ακόμα την θέληση να γράψει και την αχόρταγη λαχτάρα να διαβάσει. Άλλωστε πάντα είχε την ιδιαίτερη τύχη να βγάζει τα προς το ζην κάνοντας τα δύο πράγματα με την μεγαλύτερη γι’ αυτόν σημασία, γράψιμο και διάβασμα. Αν ο σκοπός της ζωής του ήταν να πολεμήσει τις προλήψεις, τώρα πρέπει να έρθει αντιμέτωπος και με τους φόβους που τις τρέφουν. Το «φανταχτερό, κακόγουστο οικοδόμημα από δήθεν θρησκευτικές μεταστροφές στο κατώφλι του θανάτου και από δακρύβρεχτη ευλαβική φιλολογία» άρχισε πάλι να χτίζεται πάνω στην ασθένειά του και δεν έκανε τίποτα παρά να αναζωογονήσει την αθεΐα του και να διατηρήσει ανοιχτή μια μακρά συζήτηση στην οποία είχε από χρόνια συνεισφέρει και ο ίδιος. Η εισβολή του θανάτου τον έκανε ικανό να εκφράσει ακόμα πιο στέρεα «την περιφρόνησή του για την κίβδηλη παρηγοριά της θρησκείας και την πίστη στην επιστήμη και την λογική». Που μαζί με την αγάπη, την φιλία, την λογοτεχνία και την διαλεκτική του γέμισαν το μικρό υπόλοιπο της ζωής του.

2. Οικοτροφεία = απολυταρχίες

CH 1968Η θητεία του στην εμπειρία του αγγλικού οικοτροφείου τού έδωσε τις πρώτες σκέψεις – κλειδιά για τα απολυταρχικά καθεστώτα. H αληθινή ουσία μιας δικτατορίας στην πραγματικότητα δεν είναι η κανονικότητά της αλλά το απρόβλεπτό της και η ιδιοτροπία της: αυτοί που ζουν υπό την εξουσία της δεν πρέπει ποτέ να μπορούν να χαλαρώσουν, δεν πρέπει ποτέ να είναι βέβαιοι αν ακολούθησαν σωστά τους κανόνες. Συχνά ο μόνος εμπειρικός της κανόνας είναι: ό,τι δεν είναι υποχρεωτικό απαγορεύεται. Το να μην έχεις πού να κρυφτείς είναι μια άλλη όψη του πνεύματος του οικοτροφείου. Το μαζοχιστικό στοιχείο τον προσέλκυσε περισσότερο στις παρατηρήσεις του: πώς τα θύματα γίνονταν ευχαρίστως συνεργοί. Στο σχολικό οπλοστάσιο ψυχολογικού βασανισμού ο Χίτσενς αναγνωρίζει πια το λειτουργικό μοντέλο της μονοθεϊστικής θρησκείας όπου η αγάπη προς το υπέρτατο ον είναι υποχρεωτική και εμπνέει τον φόβο· αυτός ο ηθικός εκβιασμός βασίζεται στην πεμπτουσία της δουλοπρέπειας και επιβεβαιώνει την επικουρία της θρησκείας σε κάθε είδος εξουσίας.

3. Τα συστήματα στα σκουπίδια

item3.rendition.slideshowWideHorizontal.christopher-hitchens-life-in-pictures-ss04Έγκαιρα ο Χίτσενς άρχισε να απομυθοποιεί το ένα σύστημα μετά το άλλο. Όταν βρέθηκε στην Κύπρο, την Παλαιστίνη, τη Νότια Αφρική ή οπουδήποτε αλλού, ένιωσε μεγάλη συμπάθεια για εκείνους που αντιστάθηκαν στη βρετανική κυριαρχία, και φρόντισε να καταγράψει οτιδήποτε είδε και έζησε. Από την άλλη, απομυθοποίησε έγκαιρα και τους Εργατικούς καθώς περίμενε να αρνηθούν την βρετανική υποστήριξη στον βρόμικο πόλεμο του Βιετνάμ. Εκεί ένοιωσε πως αδυνατεί να σπαταλήσει τα νιάτα του μένοντας να χάσει απλώς μπροστά σ’ ένα θέαμα απροκάλυπτης ωμότητας και επιθετικότητας, λες κι ήταν κάτι που έπρεπε να το δεχτεί γαλήνια. Υιοθέτησε το παγκόσμιο σύμβολο της ειρήνης, το φόρεσε στο πέτο του και βγήκε στους δρόμους.

Πολέμιος της οικονομίας των όπλων, όπως είναι ο καπιταλισμός, οργισμένος από την συμβατική πολιτική, καχύποπτος απέναντι σε πολλά από τα συνθήματα του Μάη του ’68 που τού ηχούσαν γελοία ή δονκιχωτικά, δεν τσίμπησε με τους «ψευδοδιανοούμενους της ηθικής ανοησίας» όπως ο Χέρμπερτ Μαρκούζε και ο Ρόναλντ ΝΤ. Λενγκ· ο ειδικός του μαρξισμου Αϊζάια Μπερλίν του φάνηκε ημιμαθής, ο Τσόμσκι καθόλου πειστικός· όσο περισσότερο πλησίαζε τους ειδικούς, τόσο περισσότερο ανεπαρκείς έμοιαζαν· όσο γνώριζε τα σωματεία, τόσο στενοκέφαλα και συντηρητικά του φαίνονταν.

cccp_ussr_100Ούτε ο κομμουνισμός τον παραμύθιασε καθώς γνώριζε την δηκτική ρήση του Μπρεχτ για τους ανατολικογερμανούς: «αν ο Λαός απογοήτευσε όντως το Κόμμα, τότε το Κόμμα ίσως θα έπρεπε να διαλύσει τον Λαό και να εκλέξει έναν νέο». Ένας από τους ελάχιστους ανθρώπους που θαύμασε ήταν ο ανά τον κόσμο κυνηγημένος Βικτόρ Σερζ, που έγραψε την πρώτη και καλύτερη μυθιστορηματική απεικόνιση του Μεγάλου Σταλινικού Τρόμου και μια από τις σημαντικές αυτοβιογραφίες του περασμένου αιώνα (Υπόθεση Τουλάγιεφ και Αναμνήσεις ενός επαναστάτη). Μακριά από εθνικισμούς, φασισμούς και κομμουνισμούς, ο Χίτσενς αναζητούσε την Δημοκρατία και τον Διεθνισμό και εντάχθηκε σε μια ομάδα αντισταλινιστών «Διεθνών Σοσιαλιστών» που ενδιαφερόταν για μια επανάσταση μέσα στην επανάσταση, για μια Αριστερά που ήταν μέσα στην Αριστερά αλλά όχι της «Αριστεράς». Είχε άλλωστε έγκαιρα διαβάσει την μοιραία φράση του Όσκαρ Γουάιλντ: το πρόβλημα με τον σοσιαλισμό είναι πως σπαταλά πάρα πολλά βράδια σε «συνελεύσεις».

4. Οι απατεώνες της αδιαλλαξίας

Η πρώτη μεγάλη ευκαιρία του δόθηκε με τη συνεργασία με το New Left Review και αργότερα με το New Statesman και όλα τα σημαντικά αριστερά ή ανεξάρτητα πολιτικά έντυπα που διαμόρφωναν γνώμη. Η πρώτη του εμπειρία στην Βόρεια Ιρλανδία είναι αρκετή:

iraΤελικά αντιλήφθηκα ένα γνώρισμα αυτής της κατάστασης, που έκτοτε με έχει βοηθήσει να καταλάβω περιπτώσεις αντίστοιχης αδιαλλαξίας στον Λίβανο, τη Γάζα, την Κύπρο κι αλλού. Οι τοπικές ηγεσίες που γεννιούνται από τα «προβλήματα» σε τέτοια μέρη, δεν θέλουν να υπάρξει λύση. Μια λύση θα σήμαινε ότι οι μεσολαβητές της Αμερικής και των Ηνωμένων Εθνών δεν θα υποτάσσονταν πλέον στη θέληση τους και δεν θα τους σέβονταν, δεν θα τους προσκαλούσαν  σε διεθνείς διασκέψεις με κύρος και αίγλης, δεν θα τους συμπεριφέρονταν πια με σεβασμό τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και δεν θα μπορούσαν να κερδίζουν κάνοντας λαθρεμπόριο και πουλώντας προστασία. Η δύναμη αυτής της παρασιτικής τάξεις παρέτεινε τον ένοπλο αγώνα στη Βόρεια Ιρλανδία χρόνια ολόκληρα αφού είχε γίνει πλέον φανερό στους πάντες ότι κανένας (εκτός από τους κομπιναδόρους) δεν μπορούσε να νικήσει. Κι όταν έληξε, πάρα πολλοί κέρδισαν απ’ την «ειρηνευτική διαδικασία». [σ. 175]

5. Κόκκινοι καταυλισμοί

ΘαErich-Honecker-a18394143 μπορούσε η Κούβα να αποτελεί την τελευταία ελπίδα; Μπορεί σήμερα η Αβάνα, όπως γράφει, να κυβερνάται από μια ρυτιδωμένη ολιγαρχία γέρικων κομμουνιστικών ξόανων, τότε όμως έμοιαζε νεανική και αυθόρμητη και βοηθούσε γενναία τις κατατρεγμένες λατινοαμερικανικές χώρες. Βρίσκεται λοιπόν φιλοξενούμενος σε …ειδικό καταυλισμό για «διεθνιστές», πλημμυρισμένο από εμψυχωτική μουσική και κομπαστικούς λόγους από τα μεγάφωνα, και μόλις που επιχειρεί να κάνει μια βόλτα στη φύση τον σταματούν στην πύλη: δεν ήταν ελεύθερος να πάει πουθενά, είχε φτιαχτεί πρόγραμμα ειδικά γι’ αυτόν κι έπρεπε να το ακολουθήσει. Για άλλη μια φορά ο Χίτσενς αναγνωρίζει γνώριμες αιωνόβιες καταστάσεις: ο κουβανικός σοσιαλισμός κατά ένα τρόπο μοιάζει πάρα πολύ με ιδιωτικό οικοτροφείο και κατά έναν άλλον με εκκλησία. Εκεί τον βρίσκει και η εισβολή των σοβιετικών τανκς στην Πράγα, που ο Κάστρο, εξαρτημένος από την σοβιετική βοήθεια, κατάπιε μεγαλοπρεπώς. Ο καστροϊσμός λοιπόν φαίνεται πως είχε νόημα στην Λατινική Αμερική και τις τερατώδεις δικτατορίες αλλά συμμετείχε στην οικουμενική κομμουνιστική σιωπή για τις τερατωδίες της Ανατολικής Γερμανίας.

Kurdistan against Hussein first Gulf War6. Οι επαναστατικές αποστολές

Μια από τις μεγάλες ελπίδες του ’68 ήταν η απαλλαγή της Ισπανίας και της Πορτογαλίας από τα απαρχαιωμένα φασιστικά τους καθεστώτα. Η πτώση του φασισμού στην Λισαβόνα το 1974, η χειραφέτηση των αφρικανικών της αποικιών, τα πρώτα φεμινιστικά μανιφέστα, η έντονη μυρωδιά στον αέρα του επί μακρόν κατεσταλμένου σεξ, η απουσία έστω και ενός πυροβολισμού στην αρχή τον γέμισαν με αισιοδοξία. Όταν όμως ρωτούσε γιατί αφού οι επαναστάτες δεν φορούν πολιτικά και γιατί υποτάσσονται στη Σοβιετική Ένωση δεν πήρε απάντηση· ήταν ώρα να φύγει κι από εκεί. Στην Πολωνία η σταλινική γεροντοκρατία ξέπεφτε ως και σε χιτλερικές τακτικές για να καταπνίξει τις διαφωνίες. Ήταν εκπληκτικό, γράφει, να βλέπεις σε ποια έκταση το κομματικό κράτος εξαρτιόταν από ψέματα· κάθε είδους χονδροειδής διαστρέβλωση αποτελούσε καθημερινό γεγονός στα πολωνικά μέσα ενημέρωσης. Κατά τα άλλα, τα όπλα παρέμεναν τα ίδια: μισαλλοδοξία, αντισημιτισμός, δωσιλογισμός. Έφυγε κρατώντας τα λόγια του αντιφρονούντος Άνταμ Μίτσνικ: Η αληθινή πάλη για εμάς είναι να πάψει ο πολίτης να είναι ιδιοκτησία του κράτους.

romania 1989Επόμενη στάση η Αργεντινή του φόβου υπό την χούντα του Βιντέλα, γεμάτη από τα δίχως διακριτικά Φορντ Φάλκον της στρατιωτικής αστυνομίας. Ο ίδιος ο δικτάτορας δεν κράτησε τα προσχήματα και του είπε απερίφραστα και προς έκπληξη των επιτελών του πως κίνδυνο δεν αποτελεί μόνο ο βομβιστής αλλά και ο ιδεολόγος. Ο Χίτσενς έζησε από πρώτο χέρι την στενή τους παρακολούθηση αλλά ήταν ήδη γνωστός και κανείς δεν τον άγγιξε. Όμως η εμπειρία του σκοτεινού, βασανισμένου Μπουένος Άιρες ήταν καθοριστική.  H ώρα για τις ΗΠΑ είχε φτάσει, μαζί με τις βασικές του απορίες: Πώς γίνεται η πιο συντηρητική και εμπορική κοινωνία στη γη να είναι ταυτόχρονα και η πιο επαναστατική; Πώς γίνεται και σε όσες χώρες έχει εργαστεί ως ανταποκριτής – Ισπανία, Πορτογαλία, Ελλάδα, Κύπρο, Χιλή η αμερικανική εξουσία πάντα στήριζε τις δυνάμεις της αντίδρασης; Πώς ο Χένρυ Κίσινγκερ είχε το ελεύθερο να υποκινεί φόνους και να χρηματοδοτεί στρατιωτικά πραξικοπήματα; Το βιβλίο του για τον τελευταίο υπήρξε το πρώτο που δεν φοβήθηκε μην αποτελέσει σφαίρα στην πλάτη του συγγραφέα του.

7. Μια αξιοζήλευτη ζωή

hitchens in iraq 1975 Ο Χίτσενς αυτοβιογραφείται διηγούμενος συναρπαστικές ιστορίες περί πολιτικής, διπλωματίας, δημοσιογραφίας. Δεκάδες σελίδες αφιερώνονται σε εξαιρετικά ενδιαφέρουσες ιστορίες και απόψεις πάνω σε διάφορα θέματα: στις γελοίες προσωπικότητες του Ρίγκαν και της Θάτσερ και την προσωπική του γνωριμία με την Σιδηρά Κυρά, στο τραγικό κυνήγι του Σαλμάν Ρούσντι και στη φιλία του με τον Μάρτιν Έιμις, στο τρομοκρατικό χτύπημα της 11/9 και την κάθετη διαφωνία του με τον Τσόμσκι που μίλησε για απονομή δικαιοσύνης, στο Μεσανατολικό και την διαφωνία του με τον Έντουαρντ Σαΐντ, στον κουρδικό αγώνα του μεγαλύτερου πληθυσμού στον κόσμο δίχως δικό του κράτος, σε αποστολές στη Βοσνία, τη Βόρεια Κορέα, το Ιράκ και το Αφγανιστάν αλλά και στην ευθύνη που βίωσε όταν ένας άνθρωπος έχασε τη ζωή του επηρεασμένος από ένα άρθρο του.

DSC_0026Με κάθε ευκαιρία άλλοι χείμαρροι λέξεων αφιερώνονται στις σκέψεις του για την αυτοκτονία (η μητέρα του βρέθηκε νεκρή στην Αθήνα ύστερα από μια συμφωνία αυτοχειρίας με τον μανιοκαταθλιπτικό εραστή της) και στο ποτό, καθώς υπήρξε πάντα γερός, ανίκητος πότης ακολουθώντας την άποψη του Τσαρλς Ράιντερ στο Επιστροφή στο Μπράιτσχεντ όταν πως διαλέγει να πίνει χάρη στην «αγάπη για τη στιγμή και στην επιθυμία να την παρατείνει και να την εντείνει» αλλά και στην απέχθειά του για τα ναρκωτικά που θεώρησε εξίσου θλιβερή και επιπόλαιη τάση φυγής, σχεδόν εξίσου αξιοκαταφρόνητη με τις θρησκείες, ιδίως τις τρεις μονοθεϊστικές που πολέμησε ως το τέλος, ως απάνθρωπα συστήματα που σε τιμωρούν για τη φύση σου και σε παρενοχλούν ακόμα και στον θάνατό σου με τις γνωστές φλυαρίες περί μεταθανάτιας ζωής. Στις τελευταίες του στιγμές προτίμησε να έχει δίπλα του τους φίλους του και να κοιτάζει κατάματα τις αλήθειες του.

USA - Authors - Christopher HitchensΚάθε άρθρο, κάθε κριτική, κάθε βιβλίο που ’χω δημοσιεύσει ή εκδώσει, συνιστά έκκληση προς το άτομο ή τα άτομα με τα οποία θα ’πρεπε να είχα μιλήσει προτού τολμήσω να το γράψω. Δεν ξεκινώ ποτέ να γράφω ως και το πιο μικρό δοκίμιο δίχως την ελπίδα – και τον φόβο επειδή υ συνάντηση μπορεί επίσης να φέρει αμηχανία – ότι θα λάβω ένα γράμμα που θ’ αρχίζει: «Αγαπητέ κ. Χίτσενς, φαίνεται να αγνοείτε ότι…». Υπ’ αυτήν την έννοια ο αναγνώστης συνυπογράφει την πατρότητα του κειμένου. Και δεν γίνεται αλλιώς – ανακαλύπτεις τι θα ’πρεπε να γνωρίζεις μόνο αν έχεις παραστήσει ότι ήδη γνωρίζεις ένα μέρος του. [σ. 405]

Εκδ. Μεταίχμιο, 2011, μτφ. Μιχάλης Μακρόπουλος, σ. 487, με δεκαπεντασέλιδο ευρετήριο [Cristopher Hitchens – Hitch 22, 2011].

Στις εικόνες: Σοβιετική Ευωχία, Βορειοιρλανδικη Ισορροπία, ο Θεός της Άθεης Ανατολικής Γερμανίας και ο Χίτσενς σε αποστολές στο Κουρδιστάν (Πόλεμος του Κόλπου, 1991), στη Ρουμανία (1989) και στο Ιράκ (1975).

Πρώτη δημοσίευση σε συντομότερη μορφή: mic.gr, υπό τον τίτλο Hitch Only Rock’n’Roll.

16
Φεβ.
13

Θελκτικές προσόψεις ωραίων εκδόσεων, 67

kafkasmall12 - Robe Grillet1 - kafka_the_trial

 

 

 

 

 

 

 

Haruki Murakami – Kafka on the shore (2002), Alain Robbe Grillet – Le voyeur (1955), Frantz Kafka – The trial (1925). H πολλαπλότητα των πραγμάτων στο εξώφυλλο – τα ψάρια στο όνειρο της γάτας, τα μάτια στην εσωτερική δίκη, οι τρύπες στη διάτρητη επιφάνεια – απορροφάται στην ελλειπτική γραφή στο εσωτερικό.

11
Φεβ.
13

Μάκης Πανώριος (επιμ.) – Το Ελληνικό Φανταστικό Διήγημα. Τόμος ΣΤ΄

EFD

Εφιαλτικό μέλλον: Οι τελευταίες προειδοποιήσεις

Αριστερά, σκεπασμένα με πλαστικό κάλυμμα, μια στοίβα κόκαλα τοποθετημένα έτσι ώστε να σχηματίζουν μια πανύψηλη ντάνα. Στηθοκόκαλα, κλείδες, σπόνδυλοι, ισχιακά, ανώνυμα, ιερά: σκελετοί ξεκοκαλιασμένοι. Ανήκαν στους φίλους και συμμαθητές του. Μόνο που είχαν απωλέσει το σαρκίον τους μαζί με την ψυχή τους. Όταν άρχισαν να χάνονται αιφνιδίως, χωρίς καν να γερνάνε, άρχισε να καταρρέει και το πρόγραμμα. Τους είχανε φέρει για να διεκδικήσουν την [ΑΙΣΑΝΑΘΑ], μια εργαστηριακή πνευματική διεργασία επέκτασης της ζωής, κι εκείνοι αποδεκατίζονταν μήνα με τον μήνα. Οι εφαρμογές πετιόντουσαν στο ποτάμι – που κι εκείνο κυλούσε ακόμη – και η Σχολή πήγαινε για κλείσιμο. Τέτοιο ομαδικό ξεκλήρισμα δεν είχε ξαναγίνει στα παγκόσμια χρονικά. Και όμως: οι δρόμοι κλείστηκαν, απαγορεύτηκε η έξοδός τους στην Κοινοτική Επικράτεια, για να μη μαθευτεί το πείραμα και η εξόντωσή τους……γράφει ο Θεόδωρος Γρηγοριάδης [Το νησί του αείποτε, σ. 62], περιγράφοντας με τις λέξεις του την αποτυχία ενός φιλόδοξου πειράματος «Παλαιάς Γνώσης» και «Κυβερνογνώσης», αποτυχία προδιαγεγραμμένη από ένα σκεπτικό καθόλου ανθρωπιστικό.

mars-testΈνα άλλο επιστημονικό πείραμα, αυτή τη φορά απόλυτα πραγματικό, τεμαχισμένα σε κείμενα του Χρήστου Χρυσόπουλου διαβάζει παράλληλα τον εγκλεισμό αστροναυτών και εθελοντών επί 520 ημέρες σε εικονικό διαστημόπλοιο ως προετοιμασία για το ταξίδι στον Άρη [Πείραμα Mars500, 2007] και το Πείραμα του Στάνφορντ [1971], με τον περίφημο εγκλεισμό είκοσι τεσσάρων εθελοντών σε σωφρονιστικό κατάστημα μοιράζοντας τους ρόλους του φύλακα και του κρατούμενου. Εδώ οι δεκάδες διαφορετικές φωνές οδηγούνται από ξεχωριστούς δρόμους στην ίδια εφιαλτική κατάληξη του ψυχοσωματικού πνιγμού, καταγεγραμμένου επίσημα ως «ανικανότητα του πληρώματος». Τόσο οι δημιουργοί των εγκλεισμών όσο και όλοι οι ενορχηστρωτές των υπερφιλόδοξων προγραμμάτων αγνοούν την αναφερόμενη από τον Χ.Χ. φράση του Πεσσόα από την Αγωγή του στωικού, πως υπάρχει κάτι το απεχθώς εγωιστικό στην υπόθεση πως όλο το σύμπαν κατά βάθος εξαρτάται από εμάς, ή ότι είμαστε κατά κάποιον τρόπο το κέντρο, η σύνοψη ή το σύμβολο ολόκληρου του σύμπαντος.

zodiac_sign__libra_by_yuhon-d38mt66Με τον πέμπτο τόμο της σειράς Το Ελληνικό Φανταστικό Διήγημα από τα πρώτα μεταβυζαντινά χρόνια μέχρι σήμερα (2004) δόθηκε η εντύπωση ότι έκλεισε ο κύκλος διερεύνησης του φανταστικού στο σώμα της νεοελληνικής λογοτεχνίας, γράφει ο ανθολόγος Μάκης Πανώριος στην αναλυτική, έξι μεγάλων σελίδων εισαγωγή του τόμου. Όμως οι σύγχρονοι έλληνες λογοτέχνες εξακολουθούν να γράφουν και να προβληματίζονται πάνω στα θέματα της Φαντασίας και της ανθρώπινης υπαρξιακής πορείας εντός της κοσμικής δημιουργίας και ταυτόχρονα να ιχνηλατούν το Άγνωστο και το Απίθανο· επικράτειες που απλώνονται τόσο πέρα όσο και μέσα στον άνθρωπο, σύμφωνα και κατά τις φράσεις του Τζ. Γκ. Μπάλαρντ: Πριν διερευνήσουμε και κατακτήσουμε το Εξωτερικό Διάστημα, πρέπει να εξερευνήσουμε το Εσωτερικό Ανθρώπινο Διάστημα.

sample-71bfda8a92ac57f68dc56a1a5ed6cf2cΌσο κι αν ένας Φαροφύλακας αναζητά μια ανύπαρκτη Εδέμ (Βασίλης Κυριλλίδης) ή ένα οργανικό γρανάζι του νέου κόσμου επιζητεί την αναβάθμισή του με την βοήθεια ενός Οδηγητή Ψυχοσώστη (Δημήτρης Καπετανάκης), το αποτέλεσμα είναι το ίδιο: μηδέν. Πιθανότερο είναι οι περιπλανώμενοι του εφιαλτικού πια κόσμου να συναντήσουν τους ήρωες που τον προ-έζησαν, όπως ο χαρακτήρας του Χρήστου Αστερίου, που συναπαντιέται με έναν καφκικό ήρωα από το τότε δυστοπικό μέλλον και τώρα απολύτως πραγματικό παρόν. Σε αυτούς τους κόσμους περιλαμβάνονται διάφορες εκδοχές της Κόλασης (Αλέξανδρος Ασωνίτης), τα δέντρα αποδρούν σε λιγότερο βαρβαρικό περιβάλλον (Σπύρος Καρυδάκης) και οι γυναίκες έχουν εξωτερική εμφάνιση, με το εσωτερικό τους κούφιο και σαπισμένο (Αντώνης Νικολής).

stockholm-metro-art-anders-aberg-karl-olov-bjor-9Στο χαώδες Βιβλιοπωλείο ενός κοντινού κόσμου όλα τα βιβλία έχουν μόνο τη λέξη Τέλος (Χρύσα Μπαχά), ενώ ακόμα και οι πιο πολύτιμες βιβλιοθήκες αποδεικνύονται άχρηστες: οι εντός των βιβλίων γνώσεις και λύσεις ακυρώνονται από την εξωτερική πραγματικότητα (Σταύρος Σταυρίδης). Και από τα αντικείμενα καθημερινής χρήσης, ένα Υπαρξιακό Ωρολόγιο θα μετράει δραματικά τον υπολογισμένο μέχρι τον θάνατο χρόνο (Κωσταντίνος Μίσσιος) κι ένα υπερφυσικό Ψυγείο δεν θα αποτελεί παρά την «υπερτέλεια» τεχνολογική αντανάκλαση του αποτυχημένου κατασκευαστή του (Σοφία Νικολαΐδου).

Η φανταστική λογοτεχνία κρούει τον κώδωνα του κινδύνου – αυτό μόνο μπορεί να κάνει, και είναι ουσιώδες. Αν ακουστεί ο παράλογος, εξωφρενικός ήχος της, αν αποκρυπτογραφηθούν οι φαντασμαγορικές δυσοίωνες bipolar_by_sherryjunejo-d5kaqi1συλλήψεις της περί του τέλους του πλανήτη, τότε μπορεί ακόμη και την ύστατη στιγμή, ακόμη και στο χείλος τα γκρεμού, η καταστροφική πορεία να αλλάξει κατεύθυνση Διαφορετικά, το μήνυμά της θα παραμείνει νεκρή κραυγή σε νεκρή έρημο…γράφει ο ανθολόγος και ταξινομητής για δεκαετίες ενός είδους που αγνοήθηκε, υποτιμήθηκε, χλευάστηκε και εξορίστηκε από την επικράτεια της Λογοτεχνίας, ενώ ήταν και είναι το μόνο που εξακολουθεί συνολικά να εκφράζει ταυτόχρονα τους τεχνολογικούς ή μελλοντολογικούς τρόμους αλλά και την οριστική αδυναμία των ανθρώπινων υπάρξεων μπροστά σε οτιδήποτε τους περιβάλλει.

Η Φαντασία – Επιστημονική και Μη – παρέμεινε αγνοημένη και φυσικά κανείς δεν υπολόγισε ποτέ τα πορίσματά της. Αλλά σήμερα ένα μεγάλο μέρος των κειμένων της αφορά το εφιαλτικό παρόν που δεν είναι πια μέλλον κι ένα «άλλο» εξακολουθεί να φωνάζει σιωπηλά για όσα περιμένουν να μας καταπιούν οριστικά, Τα κείμενα δεν είναι αισιόδοξα, γιατί εκ φύσεως το είδος δεν μπορεί να είναι ευτυχές.

tumblr_l4w9zzytJz1qabj53o1_500

Γιάννης Αντάμης, Νίκος Βλαντής, Καίτη Βασιλάκου, Κώστας Κατσουλάρης, Παναγιώτης Κούστας, Ηρώ Νικοπούλου, Σταύρος Ντίλιος, Γιώργος Ξενάριος, Δημήτρης Οικονόμου, Αλέκος Παπαδόπουλος, Δημήτρης Πετσετίδης, Σάκης Σερέφας, Χρύσα Σπυροπούλου, Αλέξης Σταμάτης, Δημήτρης Σωτάκης, Πάνος Τσίρος, Κώστας Χαρίτος και Βαγγέλης Χατζηγιαννίδης συμπληρώνουν την ευφάνταστη, φαντασμιακή, φαντασιώδη και φαντασμαγορική συλλογή. Το βιβλίο περιλαμβάνει εργοβιογραφικά λήμματα των συγγραφέων (συνταχθέντα με την έγκρισή τους) με χρήσιμη αναφορά και της προέλευσης του διηγήματος καθώς και οκτασέλιδο εύχρηστο αλφαβητικό πίνακα των δεκάδων συγγραφέων που ανθολογήθηκαν στους έξι τόμους αλλά και παράλληλο χρονολογικό πίνακα των κειμένων τους.

Εκδ. Αίολος, 2012, σελ. 254.

Ο Μάκης Πανώριος, παλαιότερα φιλοξενούμενος στο Αίθριο του Πανδοχείου μας μίλησε για το συγγραφικό του έργο αλλά και την μοναδική προσπάθεια της εξάτομης ανθολόγησης του Νεοελληνικού Φανταστικού.

Πρώτη δημοσίευση σε συντομότερη μορφή, υπό τον τίτλο Φαντάζιο: mic.gr.

09
Φεβ.
13

Yôko Ogawa – Ο παράμεσος

0497 OGAWA-O PARAMESOS

Ο ερωτισμός της υποταγής και η λίμπιντο της αβουλίας

Όσο περιδιάβαζα τα δωμάτια κατεβαίνοντας τη σειρά των αριθμών τόσο τα πόμολα των συρταριών, οι ετικέτες των δοκιμαστικών σωλήνων, τα δείγματα και η ατμόσφαιρα που βασίλευε μέσα στους χώρους απέπνεαν παλαιότητα. Περπατώντας ανάμεσα στα ερμάρια είχα την αίσθηση ότι ο συσσωρευμένος χρόνος χόρευε απαλά κάτω απ’ τα πόδια μου σε στρόβιλους, σαν σκόνη από χιόνι. [σ. 84]

 Η αφηγήτρια εργάζεται σ’ ένα εργοστάσιο δειγμάτων εδώ κι ένα χρόνο. Προηγουμένως εργαζόταν σε εργοστάσιο αναψυκτικών ενός εξοχικού χωριού. Οι μέρες της ήταν ανέφελες, «λουσμένες στο γλυκό άρωμα της γκαζόζας» μέχρι την στιγμή που το δάχτυλό της πιάστηκε ανάμεσα στη δεξαμενή του αναψυκτικού και τον ιμάντα μεταφοράς. Η σιωπή κυριάρχησε παντού και το ανθρακούχο νερό βάφτηκε ρόδινο. Ο σοβαρός τραυματισμός αποφεύχθηκε αλλά μια λεπτή ισορροπία είχε για πάντα διαταραχτεί: το ακραίο κομμάτι σάρκας του παραμέσου δαχτύλου της είχε χαθεί. Έμενε μόνο η εικόνα της μαλακής, σαν φλούδα από κεράσι, σάρκας που χανόταν σε αργή κίνηση μέσα στον χυμό του αναψυκτικού, ανάμεσα στις φυσαλίδες. Η νεαρή γυναίκα έπαψε να πίνει αεριούχα ποτά και σταμάτησε την δουλειά της στο εργοστάσιο.

yoko3Η περιπλάνησή της στην πόλη την οδηγεί σ ένα παλιό και ερημωμένο κτίριο, σαν έτοιμο για κατεδάφιση και στο χαρτί της εισόδου: «Ζητείται υπάλληλος γραφείου. Βοηθός στην παραγωγή δειγμάτων». Ο κύριος Ντεσιμάρου την ξεναγεί στο εσωτερικό με τα αμέτρητα μικρά δωμάτια και τον εσωτερικό κήπο. Το αλλοτινό οικοτροφείο κοριτσιών έχει μετατραπεί σε εργαστήριο ταρίχευσης αναμνήσεων, που εσωκλείονται σε μπουκάλια με σκοπό την ασφαλή τους διατήρηση αλλά και την πλήρη απαλλαγή του μνήμονος. Το νόημα των δειγμάτων, λέει ο κύριος Ν., είναι να σφραγίζουν, να χωρίζουν και να δίνουν ένα τέλος.

4297575558_bfca5a49c9Οι επισκέπτες ζητούν την δημιουργία δειγμάτων κάθε είδους μνήμης, φέρνοντας μια απεριόριστη ποικιλία πραγμάτων. Ένα δεκαεξάχρονο κορίτσι φέρνει μύκητες από τα ερείπια αποτεφρωμένου σπιτιού, για να σφραγίσει σ’ έναν δοκιμαστικό σωλήνα όλα όσα χάθηκαν στη φωτιά. Μια άλλη γυναίκα ζητά να φυλακιστεί η μουσική από μια παρτιτούρα του πρώην εραστή της, ώστε να ξεχάσει οριστικά τον ήχο της. Η νεαρή γυναίκα φέρνει εις πέρας το έργο της υποδοχής των επισκεπτών, της παραλαβής των στοιχείων και καταγραφής των δειγμάτων.

Τα παλιά δωμάτια ανάδιναν μια αλλόκοτη μυρωδιά. Ήταν μια οσμή καινούργια για μένα, μια οσμή που δεν μπορούσα να τη συγκρίνω με καμία απ’ αυτές που ήξερες, μια οσμή που δεν ήταν όμως δυσάρεστη. Σαν ένα μείγμα από ψήγματα το παρελθόντος που είχαν δραπετεύσει από τα δείγματα μέσα στα οποία ήταν φυλακισμένα και επέπλεαν τώρα σκόρπια στην ατμόσφαιρα. Σε κάθε βαθιά ανάσα, εκείνη η μυρωδιά μου γέμιζε τα πνευμόνια. [σ. 85]

Ένα απόγευμα ο κύριος Ν. οδηγεί την υπάλληλό του στην αίθουσα των λουτρών που βρίσκεται στα κατάβαθα του ισογείου. Η στεγνή επιφάνεια της μπανιέρας ένα αίσθημα ερήμωσης και μελαγχολίας ενώ οι αποξηραμένες βρύσες και ντουσιέρες μοιάζουν περισσότερο με κάποιου πρωτοποριακού ύφους yoko-ogawa_cred_tadashi-okochi_custom-7e82d95f698fbc7afc4f2a6b6cb01fef440e3697-s6-c10διακόσμηση παρά με λουτρικές εγκαταστάσεις. Εκεί της δωρίζει ένα ζευγάρι μαύρα δερμάτινα παπούτσια με μια κομψή καμπύλη στο μπροστινό μέρος κι ένα καλαίσθητο μαύρο λουράκι. Της βγάζει ο ίδιος τα παπούτσια και της τα φοράει με σχεδόν τελετουργικές κινήσεις.

Τα πόδια μου, γυμνά, βρίσκονταν τώρα μέσα στα χέρια του. Είχε αρπάξει τις γάμπες μου τόσο σφιχτά που δεν γινόταν να κουνήσω το κορμί μου. Δεν μπορούσα να κάνω τίποτε άλλο απ’ το να έχω το βλέμμα καρφωμένο στα παλιά μου παπούτσια που είχαν πέσει στον πάτο της μπανιέρας, με τα πόδια κρεμασμένα ν’ αγγίζουν τους αρμούς ανάμεσα στα πλακάκια. […] Τότε εκείνος άρχισε να μου βάζει τα καινούργια παπούτσια ξεκινώντας απ’ το δεξί μου πόδι. Έπιασε τη φτέρνα μου και έσπρωξε το πόδι μου να γλιστρήσει με μια μόνο κίνησης βάσει μέχρι το βάθος του παπουτσιού. […] Δεν υπήρχε κανένας κενός χρόνος στις κινήσεις των χεριών του, λες και προχωρούσε βάσει ενός προαποφασισμένου τελετουργικού… [σ. 42 – 43]

wsΌταν ελευθερώνει τα πόδια της από το σφιχτό του άγγιγμα της πετάει τα παλιά της παπούτσια και της ζητάει να φοράει τα καινούργια κάθε μέρα, συνέχεια, στον ηλεκτρικό και στη δουλειά, παντού, είτε την βλέπει είτε όχι. Αλλά οι φετιχιστικές του επιθυμίες δεν σταματούν εδώ: την κατεβάζει στην απόστεγνη μπανιέρα και την βάζει να περπατάει πάνω κάτω. Η αμήχανη νεαρή διαπιστώνει την τέλεια εφαρμογή των παπουτσιών στο πόδι της, λες και ο τεχνικός των δειγμάτων ακριβώς επιβεβαιώνει την ικανότητές του στην οπτική δειγματοληψία των ποδιών της. Ταυτόχρονα όμως, κάθε πρωί που τα φοράει, βιώνει στην αίσθηση των δαχτύλων του στην γάμπα της μια «παράδοξη αίσθηση ανελευθερίας».

Το ραντεβού τους στο δωμάτιο του μπάνιου γίνεται πλέον τακτικό. Περπατούν χέρι χέρι στην ψυχρή του ατμόσφαιρα, ανενόχλητοι στο άδειο κτίριο – οι δυο γηραιές κυρίες που ζουν στο οίκημα, έχοντας ξεμείνει από τα χρόνια του οικοτροφείου, δεν βγαίνουν από τα δωμάτιά τους – με την αίσθηση πως είναι οι μόνοι που αναπνέουν ανάμεσα στους νιπτήρες και τα μηχανήματα του εξαερισμού, με την αίσθηση ότι «ο ελαχιστότατος θόρυβος, και η παραμικρή φωνή αντηχούν στα πλακάκια των τοίχων χωρίς 9_legσχεδόν τίποτε να μπορεί να τα σβήσει». Όταν σκοτεινιάζει, ο αδύναμος πορτοκαλής φωτισμός τους βρίσκει αγκαλιασμένους στον πυθμένα της μπανιέρας. Ο αποπνικτικός του εναγκαλισμός την κάνει να αισθάνεται πως έχει γίνει κι εκείνη «ένα δείγμα, μέσα σ’ εκείνον». Ο κύριος Ν. ορίζει αποκλειστικά την συχνότητα των ραντεβού στα λουτρά τοποθετώντας την πλατιά του παλάμη στην πλάτη της.

Η εσωτερική ζωή του εργαστηρίου μοιάζει να κυλάει αργά αλλά σταθερά προς μια αναπότρεπτη πορεία. Μια επισκέπτης ζητάει ένα δείγμα από την ουλή στο μάγουλό της και ο κύριος Ν. χάνεται μαζί της στα έγκατα του εργαστηρίου. Ένας γεράκος με τα οστά ενός σπουργίτη της Ιάβας που του πέθανε μετά από δέκα χρόνια κοινής ζωής, νέας και προσκαλεί την υπάλληλο στο πόστο του κάτω από την γέφυρα για να της τα γυαλίσει και διαπιστώνει την ιδιαιτερότητα του ζευγαριού της. Εκείνη με τη σειρά της αδυνατεί να παραμείνει στο δικό της πόστο υποδοχής του εργαστηρίου· είναι θέμα χρόνου η εισχώρησή της στα έγκατά του, όσο και η σφοδρή της επιθυμία να αφεθεί στα χέρια του κυρίου Ν., να αποτελέσει η ίδια το δείγμα του.

AVT_Yoko-Ogawa_8079Στην υποβλητική, χαμηλότονη γραφή της Ogawa, γνώριμη, ιδίως από το Ξενοδοχείο Ίρις κυριαρχεί ο ερωτισμός της υποταγής και η λίμπιντο της αβουλίας. Ξανά ένα ζεύγος μεγάλης ηλικιακής διαφοράς αφήνεται στα αδιόρατα συμφραζόμενα μιας σχέσης που κάποιοι ονομάζουν νοσηρή και άλλοι διεστραμμένη –  όταν μια μέρα η ιαπωνική γραφομηχανή πέφτει από τα χέρια της γυναίκας και τα ιδεογράμματα σκορπίζονται στο πάτωμα, εκείνος, αδιόρατα υπεύθυνος για το ατύχημα, την αφήνει ταπεινωμένη να τα αναζητά «σαν γκρίζα έντομα που είχαν χάσει το δρόμο τους». Όμως πέρα από τις σαδομαζοχιστικές διακλαδώσεις η συγγραφέας αναζητά στο ημίφως των σιωπηλών ιστοριών της ακριβώς ιδεογράμματα για τον υποσυνείδητο ερωτισμό, τον βαθύτερο ψυχισμό και τα διανοητικά δεσμά που υφαίνονται και στην πιο απρόσμενη σχέση.

Εκδ. Άγρα, 2000, 2011, μτφ. από τα Ιαπωνικά: Παναγιώτης Ευαγγελίδης, σελ. 122 [Kusuriyubi No Hyohon, 1994].

Πρώτη δημοσίευση σε συντομότερη μορφή, υπό τον τίτλο Φαντάζιο: mic.gr.

05
Φεβ.
13

Ελένη Βαροπούλου – Το θέατρο στην Ελλάδα. Η παράδοση του καινούργιου, 1974 – 2006. Τόμος Β΄

1040 BAROPOYLOY_THEATRO Bκαι η δεύτερη πανδαισία σκηνικών συλλογισμών

Στο μισοερειπωμένο Καφέ Francis, σ’ έναν κατάσπαρτο με νεκρά φύλλα πλατανιών χώρο, η Ωρελί συναντάει τους γαντοφορεμένους καιροσκόπους, μέλη ανώνυμων εταιρειών, γραφικούς τύπους, ανθρώπινα εμβλήματα του καθημερινού Παρισιού. Η τερατώδης εμφάνισή της μετατρέπεται σε εξιδανικευμένο είδωλο («η ωραία Κυρία του Σαγιώ») πίσω από ένα θαμπό τζάμι, φίλτρο της παραίσθησης. Στην περίφημη δεύτερη πράξη η Τρελή του Σαγιώ παγιδεύει και δικάζει με τις άλλες τρελές τους κακούς και διεκπεραιώνει την τελετή της εξολόθρευσής τους. Στην παράσταση του Κ.Θ.Β.Ε., [1982, με τα αξέχαστα σκηνογραφήματα του Διονύση Φωτόπουλου] η αυταρχική, παρορμητική Ωρελί, βαλσαμωμένη ιέρεια, ζυμωμένη με όνειρα και αναμνήσεις ρυθμίζει τις σχέσεις καλών και κακών, πιστή στους κανόνες της σκηνικής φαντασμαγορίας του Ζιρωντού.

PinterΣτην Βουνίσια γλώσσα του Χ. Πίντερ [Θ. Σημείο, 1991] ο θίασος μετατοπίζει τη γλώσσα από την περιοχή του ψυχολογικού τρόμου (εκεί όπου η γλώσσα είναι ταυτόσημη με την καταπίεση και αποτελεί μέσο βασανισμού και εξουσίας), στην περιοχή του σωματικού τρόμου και [φτιάχνει] μια παράσταση ρέκβιεμ για τη γλώσσα, όχι μόνο επειδή ο Πίντερ εγκαλεί τα όρια της γλώσσας ως απαρχής και τέλους της ανθρώπινης επικοινωνίας αλλά και γιατί η γλώσσα σπαράσσεται και βουβαίνεται μέσα στο οπτικοακουστικό πανδαιμόνιο της παράστασης. Σε άλλο πιντερικό Τοπίο [Θ. Τέχνης, 1982], οι εικόνες που αναθυμούνται κλεισμένοι στον εαυτό τους η Μπεθ και ο Νταφ, ζωγραφισμένες με διαφορετική αισθαντικότητα και ποιότητα ερωτικού πάθους, παραμένουν ασύμβατες. Καμία συζήτηση δεν στήνεται, οι δυο ειρμοί βαίνουν παράλληλα στο άπειρο, η διάταξη των ψυχικών τοπίων είναι εξαρχής ασυμβίβαστη, μονόδρομος που δε θα διασταυρωθεί ποτέ.

PP0230M0002v00Όπως και στον πρώτο τόμο, συχνά πριν από τις κριτικές των θεατρικών παραστάσεων προηγείται ένα ευρύτερο κείμενο θεωρητικού και θεατρολογικού προβληματισμού πάνω στον εκάστοτε συγγραφέα ή το είδος που εκπροσωπεί. Έτσι στην ευρύτερη ενότητα «Το φανταστικό και το παράλογο», το ειδικό κείμενο «Το παράλογο ως νέα επικαιρότητα» εντοπίζει έναν πρώτο … παραλογισμό στην συστοιχία τόσο διαφορετικών συγγραφέων, όπως ο Μπέκετ, ο Ιονέσκο και ο Ζενέ κάτω από την επωνυμία Θέατρο του Παραλόγου, καθώς είναι πλέον αποδεκτό πως ο μοναδικός κοινός παρανομαστής όλων όσων ονομάστηκαν Νέο Θέατρο, Θέατρο της αβάν – γκαρντ, Αντι – Θέατρο, Μετα – Θέατρο, Θέατρο του Παραλόγου ήταν μόνο ό,τι απέρριπταν.

Με αφορμή και την παράσταση Αμεδαίος ή Πώς να το ξεφορτωθούμε [Εθνικό Θ., 1980] η κριτικός αναρωτιέται τι μένει από το ιονεσκικό παράλογο, τιθασευμένο και οικειοποιημένο από το ίδιο το αστικό θέατρο που πριν από δεκαετίες είχε βαλθεί να σαρκάσει, χωρίς την τόλμη της πρόκλησης και την δύναμη της έκπληξης, ενώ σήμερα ηχεί γραφικά, παράφωνα και κουρασμένα; Mπορεί το συγκεκριμένο έργο, γραμμένο το 1954, με την συζυγική σύγκρουση ως πρώιμο Παραλήρημα για δυο (1962) και το εύρημα «πεθαμένη αγάπη εκτρέφει ένα πτώμα» να αποκτήσει σύγχρονη φωνή; Και πώς μπορούν να αξιοποιηθούν όλες οι χιουμοριστικές διαστάσεις και ionesco-11-portrait-of-playwright-eugene-ionesco_474να ανακαλυφθεί το κωμικό νήμα που συνδέει το εξουθενωμένο θλιβερό ζευγάρι με τα ανδρείκελα της μικρής πλατείας;

Το περίφημο έργο του Ροζέ Βιτράκ Βικτόρ ή Τα παιδιά στην εξουσία (που έχω δει σε πολλές, έστω και άνισες, παραστάσεις χωρίς ποτέ να το βαρεθώ) επιδέχεται απίσης διαφορετικές αναγνώσεις και επιλογές: κοινωνική παραβολή όπου το παιδί, εγγύηση και διάδοχος της αστικής οικογένειας ξεκουρδίζει το μηχανισμό της και ξεσκεπάζει τα ταμπού της, άρα πρέπει να πεθάνει· πρόδρομος του θεάτρου του παραλόγου· καθαρός φορμαλισμός – παιχνίδι με το φανταστικό, την έκπληξη και το απροσδόκητο· πολιτική αλληγορία μιας επαναστατημένης νεολαίας. Η υπό ερμηνεία παράσταση [Θεατρική Λέσχη Βόλου, 1979] – πρόκληση συμφωνεί απόλυτα με τις σκέψεις του Αντονέν Αρτώ όταν έγραφε στο Γράμμα στην Ίντα Μορτεμάρ αλίας Ντομένικα: «Με ρωτάτε τι περιμένω από το Βικτόρ ή Τα παιδιά στην εξουσία. Είναι πολύ απλό. Τα περιμένω όλα.. Εδώ βρισκόμαστε τελείως μέσα στη μαγεία, τελείως μέσα στην ανθρώπινη πτώση…Το έργο μιλάει για τη βαθιά αντίθεση ανάμεσα στην υποδουλωμένη κατάστασή μας, τις υποδουλωμένες υλικές λειτουργίες μας και την ποιότητα του καθαρού μας νοητικού και των καθαρών πνευμάτων. [σ. 177]

Heroines_SarahKane_400pxΠάνω στο ίχνος του Αρτώ κραυγάζει και το βαθύτερο Εγώ στο έργο της Σάρα Κέην 4:48 Ψύχωση, όπου επιχειρείται μια μετενσάρκωση του σώματος σε λόγο και του λόγου σε σώμα. Η οριακή δραματουργία της Κέην δικαιώνει την διατύπωσή της πως προτιμάει «να ριψοκινδυνεύει τις πιο βίαιες αντιδράσεις και άμυνες από μέρους των θεατών παρά να ανήκει σε μια κοινωνία που έχει αυτοκτονήσει». Μια εντελώς διαφορετική εικόνα Σκληρότητας δίνουν τα τέσσερα σύγχρονα Νό του Γιούκιο Μισίμα που παρουσιάστηκαν από την Πειραματική Σκηνή της Τέχνης [1986] σε μια από τις πλέον αξέχαστες παραστάσεις που βίωσα και ο ίδιος. Ο σκηνοθέτης Νίκος Χουρμουζιάδης έστησε τις ιστορίες σαν γιαπωνέζικη υδατογραφία μέσα στη φωταψία του φεγγαριού και με φόντο τους γαλαξίες της οικουμένης και τις κέντησε με φίνες μελοδραματικές διακυμάνσεις δικαιώνοντας τον Μισίμα ως στυλίστα και ταυτόχρονα δέσμιο του μετενσαρκωμένου προσώπου και της μάσκας.

mamΜια άλλη αξέχαστη παράσταση, που επίσης είχα την τύχη να δω, ήταν η Ολεάννα του Ντέηβιντ Μάμετ [Απλό Θέατρο, 1994], στην μετάφραση του Παύλου Μάτεσι. Θέατρο δωματίου, δραματουργία διεισδυτική, εξαντλητικός διάλογος, τέλειο δείγμα κοινωνικού ψυχογραφήματος, η Ολεάννα κινείται στη «μικροφυσική της εξουσίας», σε ένα πεδίο μικρών εξουσιαστικών δομών όπου κυριαρχεί ένας εκπληκτικός διάλογος βιαστικής καθημερινής στιχομυθίας και ολοκληρωτικής πυκνότητας μαζί. Ο δραματουργός συνέδεσε το εκπαιδευτικό και παιδαγωγικό ζήτημα με την εξουσία, τόσο τη θεματική όσο και την ρητορική της και η παράσταση ανέδειξε ακριβώς τις εκφάνσεις υπεροχής και υποταγής, τις μετατοπίσεις από θέση ισχύος και θέση αδυναμίας και τους αμοιβαίους εκβιασμούς.

nuxtes-xamenwn-erwtwn-perigrafi-IMG_0006Ένδεικτική αναφορά των κεφαλαίων: Σαίξπηρ & Co (Όρτον, Σω, Φορντ, Στόππαρντ κ.ά., Με στόχο την ψυχαγωγία (Φεντώ, Ντύρενματ κ.ά.), Σε γλώσσα γαλλική (Ζενέ, Κολτές κ.ά.), Το όσιο, το βέβηλο και η σκληρότητα (Θεοφανώ, Χριστός Πάσχων, Μπρέγκελ και Μπος κ.ά.), Το αμερικανικό όνειρο (Μίλλερ, Ο’ Νηλ, Ουίλλιαμς κ.ά.), Ισπανικά Πάθη (Βάλιε – Ινκλάν, Λόρκα, ντε Βέγκα), Στον αστερισμό των Πολωνών (Γκρομπρόβιτς, Βιτκιέβιτς, Ρουζέβιτς κ.ά.), Αριστοφανικές ποικιλίες, Αρχαίοι τραγικοί στα φεστιβάλ, Νεοελληνικές φωνές (Αναγνωστάκη, Ζιώγας, Διαλεγμένος, Καπετανάκης, Χορν, Μανιώτης, Στάικος, Μουρσελάς, Καμπανέλλης, Κεχαΐδης κ.ά.).

Εκδ. Άγρα, 2011, σελ. 558. Με δεκαεξασέλιδο ευρετήριο προσώπων, έργων, θεάτρων και θιάσων. Παρουσίαση του πρώτου τόμου εδώ.

Στις εικόνες: Harold Pinter, ζωγραφική μακέτα κοστουμιού (Διονύσης Φωτόπουλος) για την Τρελή του Σαγιώ, Eugène  Ionesco, Sarah Kane,  David Mamet, Νύχτες Χαμένων Ερώτων.

04
Φεβ.
13

Στο αίθριο του Πανδοχείου, 115. Θωμάς Κοροβίνης

korovinisΤα παρακάτω λόγια του Θωμά Κοροβίνη δημοσιεύονται ακριβώς όπως γράφτηκαν στο χαρτί κατά την διανυκτέρευσή του στο Αίθριο του Πανδοχείου, χωρίς την παρεμβολή των ερωτήσεων, των εναυσμάτων και των σκόρπιων φράσεων που πιθανώς τα προκάλεσαν.

Με την μουσική έχω τρέλλα από μωρό. Δε την σπούδασα. Κάποτε μάθαινα μπαγλαμά και μπουζούκι μα τα παράτησα. Είχα ξεκινήσει αργά. Το όργανο θέλει δάχτυλα παιδιού, θέλει να γίνεις φυματικός για να το κατακτήσεις. Έγραφα στίχους και ποιήματα από νωρίς, είχα έφεση σ’ αυτό, μπορώ να πω, ευκολία. Το μόνο ποίημα που κατόρθωσα να εκδώσω είναι το ποίημα – ποταμός Τρία ζεϊμπέκικα κι ένα ποίημα για τον Γιώργο Κούδα, σε 60 σελίδες εξαίρεται το αθλητικό ήθος τού άλλοτε και ανασταίνεται η δεκαετία του ’60 στις λαϊκές γειτονιές της Θεσσαλονίκης, είναι ποίημα πολιτικό, και δεν ξέρω αν έχει γραφτεί τόσο εκτεταμένο ποίημα για αθλητή πουθενά.

b160072b184972Ερασιτέχνης, πρωτογενής μουσικός,  αυτοδίδακτος, έφτιαχνα τις μελωδίες τραγωδώντας τες και σφυρίζοντάς τες και τις ολοκλήρωνα με την βοήθεια των μουσικών. Έχω εκδώσει τρεις πλήρεις μουσικές εργασίες σε σύνθεση και στίχους δικούς μου, όπου μεταφέρω με το τραγούδι αυθεντικά σπαράγματα ζωής: το ’92 Από έβενο κι αχάτη, σε δική μου ερμηνεία, το ’98 Τακίμια, σε ερμηνείες δικές μου κι από ένα τραγούδι λένε η Λιζέτα Καλημέρη, η Βούλα Σαββίδη, η Μαριώ και η Σοφία Εμφιετζή, το 2009 Το κελί, ερμηνεύω εγώ, η Λιζέτα Καλημέρη,  η Μαρία Φωτίου και ο Δημήτρης Ζερβουδάκης, μαζί με τον οποίο λέμε το εμβληματικό μου τραγούδι Οι νικητές, που γράφτηκε στη μνήμη του Μανώλη Αναγνωστάκη την ημέρα της αποδημίας του και εξαίρει την ανάποδη νίκη της Αριστεράς, δηλαδή των θεωρούμενων ιστορικά ηττημένων.

b136869iwannouΑπό άλλες δουλειές ξεχωρίζω το τραγούδι μου Βαρδάρης που ερμήνευσε το αθάνατο καρντάσι μου, ο Νίκος Παπάζογλου και το Νανούρισμα σε σύνθεση Χρίστου Τσιαμούλη, όπου βάζω την Παναγιά να κλαίει τον Χριστό στην κούνια του για αυτά που θα τραβήξει, το είπε μοναδικά η Ελένη Βιτάλη …Το 1996 ηχογράφησα το ερωτικό έπος του Φουζουλή Λεϊλά και Μετζούν, σε μετάφραση και απαγγελία δική μου, με την συνοδεία του συγκροτήματος Εν χορδαίς. Το 2004 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Μυγδονία  μια κομψή έκδοση  του Ξεπεσμένου δερβίση του Παπαδιαμάντη, τον οποίο διαβάζω.  Έχω τραγουδήσει σε πολλά μαγαζιά στο παρελθόν, κυρίως στην Θεσσαλονίκη και την Κωνσταντινούπολη.  Συχνά πιάνω ένα θέμα, π.χ. Οι τσιγγάνοι στο ελληνικό τραγούδι, ή Η αμαρτία στο λαϊκό τραγούδι, ανθολογώ τα ωραιότερα και τα παρουσιάζω σε συναυλίες.

b94884b74053Πρώτη δουλειά που παρουσίασα ήταν μέρος της ανθολογίας μου Τουρκικές παροιμίες στο   περιοδικό Διαγώνιος του Χριστιανόπουλου που υπήρξε δάσκαλός μου. Ο άλλος δάσκαλός μου, στο πανεπιστήμιο, ήταν ο Γ. Π. Σαββίδης. Το βιβλιαράκι βγήκε το 1986 απ’ την Διαγώνιο και εμπλουτισμένο το 1988 από την Άγρα. Η γνωριμία μου με τον σπουδαίο εκδότη Σταύρο Πετσόπουλο ήταν σημαδιακή. Ένας κύκλος εργασιών μου περιλαμβάνει βιβλία που με τον τρόπο τους συντελούν στην αλληλογνωριμία μας με τους Τούρκους, Ο, τι πιο σημαντικό έχω κάνει προς αυτή την κατεύθυνση είναι οι μελέτες μου, πολύμοχθες και χρονοβόρες και οι δύο Οι Ασίκηδες και Οι Ζεϊμπέκοι της Μικράς Ασίας. Ένα άλλο κεφάλαιο που με απασχολεί είναι ο λαϊκός πολιτισμός της χώρας μας  και ιδιαίτερα το λαϊκό τραγούδι. Εδώ εντάσσονται η μονογραφία για την Μπέλλου, το  Αφιέρωμα στον Καζαντζίδη και άλλα.

9698 Η πεζογραφία με απορροφά τα τελευταία χρόνια. Τρεις νουβέλες Κανάλ Ντ’ Αμούρ, Φαχισέ Τσίκα, Το χτικιό της Άνω Τούμπας, πάρα πολλά σκόρπια αφηγήματα δημοσιευμένα σε διάφορα περιοδικά, τρία μεγάλα μυθιστορήματα Όμορφη νύχτα, Ο γύρος του θανάτου – που πήρε το κρατικό βραβείο και ανεβαίνει φέτος τον Μάρτιο στο Κρατικό θέατρο σε σκηνοθεσία Νίκου Μαστοράκη, αν και τα δικαιώματα τα έχει η Νένα Μεντή και ο Πέτρος Ζούλιας, που μπορεί να το παίξουν στην Αθήνα αργότερα – και το 55 που βγήκε πρόσφατα. Το ωραιότερο δοκίμιο που έχω γράψει είναι Ρεπορτάζ – Στον Γιώργο Ιωάννου, εκδόσεις Μυγδονία που είναι πένθιμο και παράλληλα καυστικά καταγγελτικό για την εξαθλίωση της νεοελληνικής κοινωνίας, το ξεπούλημα της ταυτότητάς της και την εν γένει -κατά την κρίση μου – ανεπιστρεπτί  κατρακύλα της.

02
Φεβ.
13

Λογοτεχνείο, αρ. 131

Margarita Karapanou (3)Μαργαρίτα Καραπάνου, Ναι, εκδ. Ωκεανίδα, 1999, σ. 175, 101

Ήμουνα μόνη. Πολύ μόνη. Τις νύχτες περπατούσα όλους τους δρόμους της πόλης, δεν ξέρω αν ήμουνα μόνη ή αν είχα θελημένα όψει κάθε επαφή με τον έξω κόσμο. Μόνο το σιωπηλό περπάτημα μου έφερνε ανακούφιση. Ανακούφιση από τι; Δεν ξέρω. Είχα βαρεθεί τις λέξεις, και η σιωπηλή ζωή είχε άλλο μυστήριο. Μέσα στη σιωπή της νύχτας οι δρόμοι φαινόντουσαν βυθισμένοι στο βυθό της θάλασσας, κυμάτιζαν κάτω από τα βήματά μου. Διάβαζα τα ονόματα των δρόμων.

Τις νύχτες βγαίνει ένας ολέθριος θρήνος από το σπίτι μου, σταματάει τους περαστικούς…Μήπως είμαι εγώ;




Φεβρουαρίου 2013
Δ Τ Τ Π Π Σ Κ
 123
45678910
11121314151617
18192021222324
25262728  

Blog Stats

  • 1.047.325 hits

Αρχείο