Αρχείο για Φεβρουαρίου 2014

26
Φεβ.
14

Συλλογικό – Ανατομία του αστυνομικού μυθιστορήματος

teliko anatomiaΑυτοψίες σε χάρτινα εγκλήματα

Το 1983 εκδόθηκε στην Γαλλία μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα συλλογή δοκιμίων πάνω στο αστυνομικό μυθιστόρημα. Εκτός από την αυτονόητη ποικιλία των θεμάτων και των ειδικότερων οπτικών, το βιβλίο είχε την ιδιαιτερότητα της συνάθροισης ετερόκλητων συγγραφέων, οι οποίοι μάλιστα καλύπτουν μια εκτεταμένη χρονική περίοδο. Επιπρόσθετα, σε αντίθεση με ό,τι θα περίμενε κανείς, παρουσιάζει όχι μόνο τις θερμές υποστηρικτικές και υπερθεματίζουσες απόψεις αλλά και τις ακριβώς αντίθετες. Τα ονόματα είναι ενδεικτικά: G.K. Chesterton, W.H. Auden, , Mary McCarthy, Ernst Bloch, Jorge Luis Borges, Edmund Wilson, Somerset Maugham, Maxim Gorki, George Orwell, Marshall McLuhan, Uri Eisenzweig, Raymond Chandler, Walter Benjamin.

Η συλλογή δεν θα μπορούσε να λείπει από την αστυνομική σειρά των εκδόσεων Άγρα που όχι μόνο προχώρησε στην ελληνική μετάφραση αλλά και πρόσθεσε κείμενα των Bertolt Brecht, Tzvetan Todorov, Siegfried Kracauer και από ένα δεύτερο κείμενο των Raymond Chandler και Walter Benjamin. Και το βιβλίο ήδη ζει την δεύτερή raffles a thief in the nightτου έκδοση, είκοσι πέντε και παραπάνω χρόνια από την αρχική. Είναι αυτονόητο πως πολλά κείμενα δεν περιορίζονται στον ούτως ή άλλως ευρύ ορίζοντα του είδους αλλά και επεκτείνονται σε γενικότερους προβληματισμούς πάνω στην σύγχρονη δυτική λογοτεχνία, αποτελώντας πολύτιμες συμβολές πάνω στην λογοτεχνική θεωρία αλλά και την λογοτεχνική κριτική.

Ξεκίνησα την ανάγνωση από τις υπογραφές που μου προκάλεσαν την μεγαλύτερη περιέργεια. Τι θα μπορούσε άραγε να γράφει ο George Orwell στο κείμενό του Ο Ραλφ και η Μις Μπλάντις που πρωτοδημοσιεύτηκε στο περιοδικό Horizon του 1944 και συμπεριελήφθηκε αργότερα σε κριτικές και δοκιμιακές συλλογές του; Τα βιβλία του Ραλφς γράφτηκαν από τον E.W. Hornung (γαμπρό του Arthur Conan Doyle) ο οποίος συγκέντρωνε την προσοχή του όχι στον αστυνομικό αλλά στον εγκληματία, του οποίου μάλιστα συχνά έπαιρνε και το μέρος. Ο ηθικός κώδικας των περισσοτέρων μας, γράφει ο Όργουελ, παραμένει τόσο κοντά στον ηθικό κώδικα του Ραλφς, ώστε να αντιλαμβανόμαστε τη θέση του ως ιδιαίτερα ειρωνική. Ο Ραλφς, ακόμα, είναι καλός σε όλα τα παιχνίδια, η εκλογή όμως του κρίκετ ως ειδικότητάς του αποτελεί ιδιαίτερο στοιχείο που εκφράζει ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα 4 Auden-black-and-whiteτου εγγλέζικου χαρακτήρα, την τάση εκείνη που τρέφει μεγαλύτερη εκτίμηση στη «φόρμα» ή το «στυλ» παρά στην επιτυχία. Σε κάθε περίπτωση, ο Orwell καταδικάζει τα μαύρα αστυνομικά μυθιστορήματα και διακηρύσσει τη νοσταλγία του για τους τζέντλεμεν διαρρήκτες του παρελθόντος.

Ο W.H. Auden είναι εξομολογητικός ήδη από τον υπότιτλο της δικής του συμβολής Το Ένοχο Πρεσβυτέριο. Παρατηρήσεις για το αστυνομικό μυθιστόρημα από έναν εθισμένο. Ο ποιητές εξομολογείται ευθέως τον εθισμό του από το είδος, συντάσσει ένα σύντομο διάγραμμα της διαλεκτικής Αθωότητας – Ενοχής και του δίπολου Συγκάλυψη και Αποκάλυψη και διατυπώνει ενδιαφέρουσες συγκρίσεις. Αν στην ελληνική τραγωδία το κοινό γνωρίζει την αλήθεια, ενώ οι ηθοποιοί την ανακαλύπτουν αργότερα ή την μαθαίνουν για να ξεπεράσουν το μοιραίο και στην μοντέρνα, δηλαδή την ελισαβετιανή τραγωδία το κοινό γνωρίζει όσα και οι ηθοποιοί, στο αστυνομικό μυθιστόρημα το κοινό δεν γνωρίζει την αλήθεια. Ελληνική τραγωδία όμως και αστυνομικό μυθιστόρημα έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό, κατά το οποίο διαφέρουν από τν μοντέρνα τραγωδία: οι χαρακτήρες δ5 ernst blochεν αλλάζουν στη διάρκεια των ενεργειών τους ή λόγω αυτών – στην πρώτη επειδή οι ενέργειες είναι προκαθορισμένες από τη μοίρα, στο δεύτερο επειδή το αναπότρεπτο γεγονός έχει ήδη συμβεί.

Στο κεφάλαιο των φιλοσόφων ο Ernst Boch διακρίνει πως εδώ πλέον διαφυλάσσονται σημασίες που έχουν χαθεί στο μικροαστικό μυθιστόρημα ενώ ο Walter Benjamin γράφει για την ανάγνωση αστυνομικών μυθιστορημάτων Ταξιδεύοντας, ξεκινώντας από την διαδεδομένη προτίμηση των ταξιδιωτών να αγοράσουν ό,τι τους προσφέρεται την τελευταία στιγμή παρά να εμπιστευτούν τους τυχόν διαθέσιμους τόμους της βιβλιοθήκης τους. Στο σύντομο απολαυστικό του κείμενο διατυπώνονται οι προσφορές της ανάγνωσης στον ταξιδιώτη αλλά και όσα εκείνος χάνει εξαιτίας της!

2 chestertondrawingΣτο ίδιο κεφάλαιο περιλαμβάνεται η εισαγωγή του Siegfried Kracauer στο έργο του Το αστυνομικό μυθιστόρημα: φιλοσοφική πραγματεία και με τον τρόπο αυτό έχουμε δυο…εισαγωγές στο είδος, εφόσον ο Uri Eisenzweig ανοίγει τον τόμο με την δική του εκτενή χρονολογική και θεωρητική εισαγωγή. Τέσσερα κείμενα του G.K. Chesterton είναι αρκετά για να συγκροτήσουν αυτόνομο κεφάλαιο περί συνηγορίας του είδους. Ο συγγραφέας υπερασπίζεται τις αστυνομικές ιστορίες, συλλογίζεται πάνω στα μυθιστορήματα αγωνίας και δράσης και μας γράφει πώς να γράψουμε μια αστυνομική ιστορία. Ο Somerset Maugham απερίφραστα το προτιμά έναντι του αποκαλούμενου σοβαρού μυθιστορήματος και ο Raymond Chandler εκφράζει την ανεπιφύλακτη ψήφο του για hardboiled (σκληρό ανάγνωσμα) απέναντι στο κλασικό αφήγημα – αίνιγμα. Από το ειρωνικό, απαξιωτικό βλέμμα του Bertolt Brecht μέχρι την προβοκατόρικη σκέψη του Edmund Wilson και από την διαγώνια, κοφτερή ματιά της Mary McCarthy μέχρι τις περίφημες πια σελίδες του Jorge Luis Borges για το είδος και ιδιαίτερα για τον αγαπημένο του Edgar Alan Poe, ο τόμος είναι αποτελεί σωστή δοκιμιακή δικογραφία. Σε τούτη την ογκώδη δικογραφία εγκλημάτων που έγιναν στα χαρτιά, φαίνεται πως οι λογοτέχνες τα διαλευκάνουν καλύτερα από τους δικαστές.

3 grahamsutherlandsmaugham1Τέλος, μια ιδιαίτερη περίπτωση εκδοτικής εκδοχής αστυνομικής λογοτεχνίας παρουσιάζει, ανάμεσα στις τυπολογικές του αναλύσεις ο Tzvetan Todorov. Ένας εκδοτικός οίκος είχε εκδώσει αληθινούς φακέλους δικογραφιών που περιελάμβαναν φανταστικές εκθέσεις της αστυνομίας, ανακρίσεις, φωτογραφίες, δακτυλικά αποτυπώματα, ακόμα και μπούκλες μαλλιών· αυτά τα «αυθεντικά» τεκμήρια θα έπρεπε να οδηγήσουν τον αναγνώστη στην ανακάλυψη του ενόχου, ενώ σε περίπτωση αποτυχίας του ένας κλειστός φάκελος, κολλημένος στην τελευταία σελίδα, έδινε την λύση του παιγνιδιού, για παράδειγμα, τη δικαστική απόφαση! Με όλες αυτές τις σύγχρονες πολυδιαδεδομένες τηλεοπτικές σειρές όπου η διαλεύκανση του εγκλήματος διαρκεί μια ώρα χάρη σε όλα αυτά τα στοιχεία, δεν το θεωρώ και απίθανο αυτή να είναι η ύστατη εξέλιξη της αστυνομικής λογοτεχνίας!

Εκδ. Άγρα, 2009, μτφ. Βαγγέλης Μπιτσώρης, Ανδρέας Αποστολίδης, Λήδα Παλλαντίου, Παναγιώτης Ευαγγελίδης, Αχιλλέας Κυριακίδης, σελ. 414 [Autopsies du roman policier, 1983].

Στις εικόνες: W.H. Auden, Ernst Bloch, G.K. Chesterton, Somerset Maugham.

Σύντομα και στο mic.gr [Βιβλιοπανδοχείο, 148].

25
Φεβ.
14

Ανδρέας Αποστολίδης – Αρχαιοκαπηλία και εμπόριο αρχαιοτήτων. Μουσεία, έμποροι τέχνης, οίκοι δημοπρασιών, ιδιωτικές συλλογές

teliko arxaiokapiliaΛηστές της τέχνης, κλέφτες του πολιτισμού

Ο συγγραφέας σχεδίαζε την συγγραφή ενός μη μυθοπλαστικού βιβλίου – μελέτης για την σύγχρονη αρχαιοκαπηλία κατά τη διάρκεια των ερευνών και των γυρισμάτων του ντοκιμαντέρ για το παράνομο εμπόριο ελληνικών αρχαιοτήτων [Το κύκλωμα, 2006]. Κινητήρια έμπνευση υπήρξε, μια δεκαετία περίπου νωρίτερα, η μετάφραση των βιβλίων του Όλιβερ Μπανκς Μανία για τον Καραβάτζο και Ο χαμένος πίνακας του Ρέμπραντ [εκδ. Άγρα, 1990 και 1995 αντίστοιχα]. Και να φανταστεί κανείς πως τα πρωτότυπα, τότε άγνωστα μυθιστορήματα προτάθηκαν στον συγγραφέα από φίλο του που τα ανακάλυψε σε κάποιο αεροδρόμιο. Δεν είναι συναρπαστική η αλυσιδωτή πορεία που μας οδηγεί μερικές φορές εδώ που βρισκόμαστε;

Το ντόμινο της έμπνευσης μόλις είχε ξεκινήσει, καθώς η αρχαιολογία ως μέθοδος ανασκαφής, το αστυνομικό μυθιστόρημα και η οπτικοακουστική λειτουργία του ντοκιμαντέρ αποτελούσαν αγαπημένα του παίγνια. Και το τιτάνιο σχέδιο του συνδυασμού τους, τυπωμένο τώρα πια, καλύπτει κάθε μορφή έρευνας και συγγραφής. Η πρωτογενής του έρευνα περιλαμβάνει μια μεγάλη σειρά συνομιλιών, αφηγήσεων, ερμηνειών. Ακόμα εντρυφά σε αρχεία, αποδελτιώνει τον τύπο, μελετά μελέτες. Ποτέ άλλοτε δεν είχε φωτιστεί τόσο πολύ ο θεοσκότεινος και μουχλιασμένος κόσμος των κλεμμένων αρχαίων. Παρουσιάζονται αδιανόητες περιπτώσεις εγχώριας αρχαιοκαπηλίας, εκτίθενται όλα τα νομικά δεδομένα, αποκαλύπτονται όλοι οι εμπλεκόμενοι – πρόσωπα και, το ελεεινότερο, θεσμοί.

Κεφαλή Διονύσου Ληστεία ΚορίνθουΑπό πού να αρχίσει κανείς, από ποιο νήμα να πιάσει αυτή την Ατέλειωτη Ιστορία; Στην ιστορία των αμερικανικών μουσείων σταθμός υπήρξε το 1870, όταν δημιουργήθηκαν οι δυο μεγάλοι οργανισμοί: το Μητροπολιτικό Μουσείο της Τέχνης της Νέας Υόρκης και το Μουσείο Καλών Τεχνών της Βοστόνης. Ήταν από τις πρώτες «εγκυκλοπαιδικές γκαλερί», που επιθυμούσαν να επιδείξουν την παγκόσμια τέχνη όλων των περιόδων και περιοχών. Μιλάμε για μια εποχή όπου ο αμερικανικός εμφύλιος πόλεμος είχε τελειώσει και η διάχυτη εθνικιστική αναζωογόνηση έφερνε τους αμερικανούς σε ανταγωνισμό με την ευρωπαϊκή κουλτούρα. Κι έτσι ενορχηστρώθηκε η μεγάλη μετανάστευση: τον επόμενο μισό αιώνα οι άδειες αίθουσες γέμισαν με έργα τέχνης απ’ όλο τον κόσμο και όλες τις εποχές.

Η έννοια του μουσείου, μια ευρωπαϊκή ανακάλυψη του 18ου αιώνα τώρα έπαιρνε διαφορετική μορφή στο Νέο Κόσμο. Σε αντίθεση με το Βρετανικό ή το Λούβρο που ήταν υπό κρατικό έλεγχο, τα αμερικανικά μουσεία ήταν ιδιωτικά, συνεπώς μπορούσαν να λειτουργούν χωρίς να αποδίδουν λογαριασμό σε κανέναν. Το μέτρο δε της επιτυχίας τους ήταν ο αριθμός των επισκεπτών τους – η δημοκρατική επιβεβαίωση ενός θεσμού αριστοκρατικής προέλευσης, γράφει ο Αποστολίδης. Κι η πολυπόθητη επισκεψιμότητα δεν μπορούσε παρά να επιτευχθεί παρά με νέα, εντυπωσιακά αποκτήματα. Κάπως έτσι, με διεργασίες που περιγράφονται στο βιβλίο, η μισή αρχαιολογική ιστορία της Κύπρου βρίσκεται στις αποθήκες του ΜΜΝΥ.

από την Γόρτυνα στο Λούβρο 1Στις αρχές της δεκαετίας του ’70 άρχισε να γίνεται λόγος για το ύψος των χρημάτων που διακυβευόταν από τα μεγάλα μουσεία των ΗΠΑ και μια από τις απόψεις που διατυπώθηκαν υποστήριζε την στροφή στην αγορά μικρών αρχαίων ευρημάτων. Η τάση αυτή συνδέεται άμεσα και με το κύμα σύλησης ταφών σε όλη την Ελλάδα σ’ εκείνη και την επόμενη δεκαετία, ιδιαίτερα στη Νεμέα, τις Κυκλάδες και την Κρήτη. Άλλωστε εκτός από τα μουσεία υπάρχουν και οι αγοραστές ιδιώτες, που ζούνε σε σχετικά μικρά διαμερίσματα στη Νέα Υόρκη και προτιμούν τα μικρού μεγέθους αρχαία από τα μνημειώδη. Κάπως έτσι οι συλλέκτες μεταπήδησαν από τις κλασικές στις κυκλαδικές αρχαιότητες!

Γύρω στο 1961 έγινε ηΤΟ-ΚΥΚΛΩΜΑ-ΝΤΟΚΙΜΑΝΤΕΡ- μεγάλη λαθρανασκαφή στην Κέρο, μία από τις σημαντικότερες και αινιγματικότερες αρχαιολογικές θέσεις των Κυκλάδων, η οποία συνεχίστηκε σε όλη τη δεκαετία του ’60. Εκατοντάδες θραύσματα αγγείων και ειδωλίων κατέκλυσαν τη διεθνή αγορά, σχηματίζοντας στα χέρια του Ελβετού καθηγητή Ερλενμάγιερ τον λεγόμενο Θησαυρό της Κέρου. Η οικογένεια Γουλανδρή αμέσως απέκτησε τη συλλογή, ακολουθώντας μια γραμμή που έκτοτε τήρησε το ελληνικό κράτος, με βάση έναν νόμο του 1935: καλύτερα τα αρχαία να καταλήξουν σε ιδιωτικό συλλέκτη παρά να εκπατρισθούν. Η συναίνεση της αρχαιολογικής υπηρεσίας στην ανάμειξη ενός ιδιώτη σε μια ελληνική συλλογή εξυπηρετούσε το βασικό κριτήριο να μη φύγουν τα αντικείμενα στο εξωτερικό.

Έτσι η συγκέντρωση των κυκλαδικών ευρημάτων έδωσε την ευκαιρία στους Έλληνες αρχαιολόγους να ασχοληθούν με την καταγραφή τους και συνεπώς οι εγχώριοι επιστήμονες αποτέλεσαν ανεπίληπτα συστατικό μέρος της όλης προβληματικής κατάστασης. Είναι η αντίληψη που επικρατεί τη δεκαετία του ’60 πριν από τη Συνθήκη της ΟΥΝΕΣΚΟ που έμελλε δραματικά να αλλάξει ολόκληρη την ηθική γύρω από τη διεξαγωγή του εμπορίου αρχαιοτήτων και τη συγκρότηση ιδιωτικών συλλογών.

christiesΤι συμβαίνει όταν κάτι βγαίνει από το έδαφος στην Ελλάδα, την Τουρκία, την Ιορδανία ή την Ιταλία; Μια μεγάλη διαδρομή που έχει ως πρώτο σταθμό το Φρη Πορτ της Γενεύης, ένα τεράστιο συγκρότημα αποθηκών στο οποίο μπορεί να εισάγονται και να εξάγονται αρχαιότητες χωρίς κανέναν τελωνειακό έλεγχο, πιστοποιητικό ή παραστατικό προέλευσης. Μα πώς διαφεύγει, αναρωτιέμαι, από τους τόσο νομότυπους Ελβετούς; Μια σταθερή κατάληξη αποτελούν οι γνωστοί οίκοι Κρίστι’ς και Σόθμπι’ς. Η μεγαλύτερη δημοπρασία ελληνικών αγγείων που έγινε ποτέ πραγματοποιήθηκε το 2000 στους Κρίστι’ς. Η ελάχιστη έστω νομιμοποίηση της δημοπρασίας αυτής και κάθε ανάλογης στηρίζεται πρώτα στο γεγονός ότι κάποιος αρχαιολόγος παίρνει την ευθύνη να συντάξει, να προλογίσει και να σχολιάσει τον κατάλογό της!

Το 1992 εγκαινιάζεται στην Ιερουσαλήμ ένα νέο ιδιωτικό μουσείο, το Μουσείο των Χωρών της Βίβλου, που σε λίγα χρόνια εμφανίζει μια εντυπωσιακή ξεχωριστή πτέρυγα με ελληνικές αρχαιότητες. Μόνο που δεν υπήρχε καμία συγκεκριμένη ένδειξη για το πού και πότε βρέθηκαν τα συγκεκριμένα εκθέματα. Κατά τα άλλα, σκοπός του μουσείου είναι η συγκέντρωση αντικειμένων από την βιβλική περίοδο, ώστε «άνθρωποι όλων των πεποιθήσεων να επιστρέψουν στα ήθη και την ηθική της Βίβλου». Η ηθική πάνω απ’ όλα!

Βόρεια ΚϋπροςΣε κάποιο άλλο κεφάλαιο διαβάζουμε για το Τέμπλο της Παναγίας της Κανακαριάς και την Μαφία του Μονάχου. Στο βόρειο, κατεχόμενο τμήμα του νησιού, οι είκοσι περίπου χιλιάδες εικόνες που κλάπηκαν από εκκλησίες και μοναστήρια μεταφέροντας στις καρότσες των αγροτικών ημιφορτηγών με κατάληξη συνήθως το Μόναχο. Εδώ η αφήγηση ξεπερνάει κάθε κινηματογραφική φαντασία. Η εκκλησία λεηλατήθηκε το 1976 κι έγινε γνωστή μόλις το 1979 από έναν Άγγλο τουρίστα. Δέκα χρόνια μετά μια έμπορος τέχνης στην Ινδιανάπολη αγόραζε από γνωστό αρχαιοκάπηλο τέσσερα ψηφιδωτά του ναού, αλλά η έφορος του Μουσείου Πωλ Γκεττύ την κάρφωσε στην Εκκλησία της Κύπρου, η οποία την μήνυσε και κέρδισε την υπόθεση.

Η απόφαση ήταν ιστορική, διότι δεν ασχολήθηκε με τον φυσικό αυτουργό της κλοπής αλλά με τον έμπορο τέχνης που εισέπραξε το μερίδιο του λέοντος από την όλη συναλλαγή. Φυσικά τα συγκεκριμένα συναλλακτικά «ήθη» και έθιμα δεν άλλαξαν στο παραμικρό. Η περίπτωση της Κύπρου είναι ενδεικτική: το διεθνές εμπόριο εκμεταλλεύεται ιδιαίτερα τις χώρες όπου επικρατεί πολιτική αστάθεια, εμφύλιος πόλεμος, τοπική σύρραξη ή ξένη κατοχή. Τα παραδείγματα είναι πολλά: Λίβανος, Σομαλία, Καμπότζη, Αφγανιστάν, Ιράκ. Και στον αντίποδα, η ιστορία που ούτε κινηματογραφικά δεν μπορεί να αποδοθεί: η περίφημη ληστεία της Κορίνθου, που παρουσιάζεται σε ένα αδιανόητο χρονικό, από την εμπλοκή ομογενών «πατριωτών» μας και τα κοντέινερ στο Μαϊάμι της Φλόριντα όπου βρίσκονταν κρυμμένα για οκτώ χρόνια μέχρι την επιστροφή τους.

IRAQ-US-MUSEUMΜια μεγάλη πυραμίδα αποτελεί πλέον θεσμικό και αποδεκτό μνημείο της μεγάλης πολιτισμικής κλοπής. Το εμπόριο στηρίζεται στις λαθρανασκαφές, την κλοπή και την λεηλασία. Ακολουθούν αγοραστές και συλλέκτες, μουσεία και ιδιώτες. Ο όρος κύκλωμα ίσως είναι πολύ μικρός για να περιλάβει όλα τα γρανάζια ενός τόσο βρώμικου συστήματος. Αναμφισβήτητα πρόκειται για ένα βιβλίο που οφείλουν να διαβάσουν όχι μόνο όλοι όσοι «ασχολούνται» με τον πολιτισμό αλλά και εκείνοι που υμνούν να μιλούν εξ ονόματος της εθνικής μας κληρονομιάς. Θα ήταν απλώς ένα συναρπαστικό ανάγνωσμα αν επρόκειτο για μυθοπλασία. Δεν είναι όμως, συνεπώς απαιτεί ορθάνοιχτα μάτια και πολύ γερό στομάχι για να διαβαστεί και, κυρίως, να χωνευτεί.

Εκδ. Άγρα, 2006, 535 σελ. Περιλαμβάνονται: γυαλιστερό 32σέλιδο με 72 έγχρωμες φωτογραφίες με τις επεξηγήσεις τους. Επίμετρο: Παράρτημα 1: Η Σύμβαση του 1972, Η Διακήρυξη της Φιλαδέλφειας, Πίνακας με τα 172 πιο ακριβά αγγεία που πουλήθηκαν σε δημοπρασίες από το 1960 έως το 2000, βιβλιογραφία και ευρετήριο.

Στις εικόνες: Κεφαλή Διονύσου από την ληστεία της Κορίνθου / Από την Γόρτυνα στο … Λούβρο / Βυζαντινός ναός στη Βόρεια Κύπρο / Βαγδάτη 2003.

22
Φεβ.
14

Γιώργος Χουλιάρας – Λεξικό αναμνήσεων

Τα λήμμLexiko_hiατα ως καταλύματα του βίου

«Τα γράφεις όπως τα θυμάσαι;» με ρώτησε. «Ναι», συμφώνησα, «τα θυμάμαι ακριβώς όπως τα γράφω». [σ. 50]

Αφού λοιπόν η μνήμη ακολουθεί την γραφή και όχι το αντίστροφο, τότε ο καθένας μας οφείλει να συντάξει το δικό του λεξικό, γεμάτο από λήμματα που θα τον βοηθούν να θυμάται. Αν βέβαια συντάξει αυτά τα λήμματα μνήμης από…μνήμης, τότε, υποθέτω, θα έχει διπλό το στρώμα της αυταπ…της μνήμης ήθελα να πω. Εδώ ο συγγραφέας γράφει ως λεξικογράφος και λημματογραφεί ως ποιητής, ως νοσταλγός συντάσσει σχεδίασμα αυτοβιογραφίας (που δεν μπορεί παρά να μείνει ως σχεδίασμα), ως εραστής θυμάται, ως ενήλικος επιστρέφει ως παιδί· εδώ ο σκεπτικιστής φιλοσοφεί, ο κυνικός αφορίζει, ο πειραματιστής δοκιμάζει του κόσμου τα είδη, ο υφολόγος τον μιμείται, ο συνομιλητής μονολογεί, ο μοναχικός ομιλητής αναζητεί τον διάλογο, ο ονειροκρίτης καταγράφει, ο επιστήμονας σμικρύνει τα πορίσματά του σε τρεις γραμμές, ο χιουμορίστας διαβρώνει τα πάντα, ο ειρωνευτής εγκλωβίζει τους πάντες εντός των εξωφύλλων.

Lexicon-of-novelty-Mark-Dylan-Sieber-07Το υπόδειγμα του βιογραφικού του, τύποις αλλά και ουσία υποδειγματικό, εφόσον φανερώνει τα απολύτως απαραίτητα: πως, μεταξύ άλλων, ταξίδεψε και αγάπησε αλλού και πως αν του περίσσευαν περιουσιακά στοιχεία θα τα μετέτρεπε σε μικρά ποσά μια επιτροπή, μοιράζοντάς τα σε άτομα που θέλουν να ξεχάσουν όσα γνωρίζουν για να μάθουν κάτι καινούργιο. Συνεπώς, σκέφτομαι, οι κάτοχοι ακλόνητων εθνικών, θεολογικών, ιδεολογικών και σεξουαλικών βεβαιοτήτων σαφώς και δεν θα είχαν θέση στην κοινότητα των δωρεοδόχων.

Όλοι γράφουν ξέροντας ότι δεν μπορούν να γράψουν. Μόνο οι συγγραφείς δεν γράφουν ξέροντας ότι μπορούν να γράψουν. / Για όλους θα είχε ο θεός, αν είχαν όλοι τον θεό τους. / Όσα χάνονται στη μετάφραση τα κερδίζει το πρωτότυπο;/ Στην εποχή μας το γελοίο δυστυχώς έχει χάσει τη σοβαρότητα που διέθετε άλλοτε [Διάφορα λήμματα]

lexΗ λεξικογραφία, λοιπόν, αποτελεί ζωτικό εργαλείο όπως μας πληροφορεί το λήμμα για την «Αναζήτηση», σύμφωνα με το οποίο, εντοπίζοντας λήμμα που μας κατατοπίζει, προκύπτουν μετατοπίσεις, ενώ καθώς όλοι διαρκώς ψάχνουν κάτι ή κάποιον, η ζωή συνιστά αναζήτηση αντικειμένου ή υποκειμένου, που τελικά ετυμολογείται στο λεξικό της ζωής. «Άγκυρα» σαφώς είναι τα βιβλία, άγκυρα που μας κρατά ενώ σφαδάζουν κύματα ζωής, που θα ήθελαν να παρασύρουν οτιδήποτε, όπως επίσης και «αμαρτία» είναι όσα θέλουμε εμείς να λέμε πως τα θέλει η ζωή.

Εσώκλειστα στα λήμματα, μεταξύ άλλων, μια σημείωση του Ισαάκ Μπασέβις Σίνγκερ, κάποια αποφθέγματα του Καρλ Κράους, ο κατά Βάλτερ Μπένιαμιν πιο αξιέπαινος τρόπος απόκτησης βιβλίων, η νήσος Αντίθασος ως διαλεκτική Antithesis, ένα δελτάριο συμμετοχής σε απομνημονεύματα, μια γενεαλογία σκληρών συζύγων που τυγχάνει να υπήρξαν συγγραφείς, επιβεβαιώνοντας την σαρτρική ρήση πως στη ζωή οι συγγραφείς είναι κατώτεροι των βιβλίων τους, ένα εμβριθές δ2013_62620_190971οκίμιο πάνω στην μεταφυσική των πλυντηρίων της δημόσιας αμερικανικής ζωής, η Αναζήτηση του Χαμένου Γλυκού και μια εκτενής σημασιολόγηση των σχετικών προβληματισμών του Προυστ, του Μπερξόν και άλλων χρονομετρητών,

Υπήρχε ένας διαρκής διάλογος μεταξύ μας, ιδίως όταν δεν μιλούσαμε, γεγονός που μας καθιστούσε αχώριστους μετά από κάθε αποχωρισμό, γράφεται στο λήμμα «Ασανσέρ», το οποίο χωράει μια πλήρη ερωτική ιστορία σε εξίσου πλήρη μικρή φόρμα. Στα ίδια μεγέθη ένα εξίσου εξαιρετικό διήγημα με αρχή, μέση και τέλος [«Χάρλεμ»] κι ένα κανονικότατο αφήγημα [«Χάος»] που, πιστό στην ερμηνεία που καλείται να αποκαλύψει, ξεκινάει με μια καλή συμβουλή σε φίλο για το πώς θα πιάσει κουβέντα σε κοπέλες στο μπαρ αλλά, μπροστά στην εμπλοκή της, επεκτείνεται στην θεωρία του χάους, την αναζητά στις επιστημονικές φαντασίες του Ρέι Μπράντμπερι και καταλήγει σε προσωπικές ιστορίες με χαοτικές επιπτώσεις.

Izola_ad_1950sΘα διαβάσετε επίσης πως γίνεται και στο λήμμα Φάρσαλα ενυπάρχει όχι απλώς το μικρό και μικρογράμματο έπος Φαρσαλιάδα αλλά και το σύντομο δράμα Τριστάνος και Ιζόλα, φόρος τιμής σ’ εκείνες τις οικιακές συσκευές, σε κάποια από τις οποίες άλλωστε η οθόνη του φούρνου καθιστά την οικιακή συσκευή κουζίνας μια θερμά (παρά τον ΜακΛούαν) τηλεόραση, που φιλοξενεί ένα σίριαλ δικαίως ψητών και αδίκως ψημένων. Και παρόλο ο συγγραφέας συχνά διαφωνεί με συμβουλές που δίνει, προτείνει σε υπεύθυνο κινηματογράφου να μην δείχνει Προσεχώς, αφού κάποιο κοινό θα έρθει έτσι κι αλλιώς, αλλά Προηγουμένως, σκηνές από ταινίες που ήδη προβλήθηκαν, ώστε να δουν τι έχασαν. Κατά τα άλλα, αν η μόνη απάντηση στο ερώτημα «ποιο θεωρείτε το καλύτερό σας έργο» είναι Το επόμενο, τότε αξίζει να γράψει ένα βιβλίο με αυτόν ακριβώς τον τίτλο.

lLgΤι μουσική «παίζει» άραγε στο Λεξικό; Μα την υδραυλική, δηλαδή την μουσική των νερών, όπου και το σπαρταριστό αληθές περιστατικό με πρωταγωνιστή τον Τζόσουα Μπελ. Ο κορυφαίος βιολιστής έπαιξε στο μετρό στην Ουάσιγκτον επί σαράντα πέντε λεπτά και δεν σταμάτησαν παρά έξι άτομα για να σταθούν να τον ακούσουν, ρίχνοντας ελάχιστα κέρματα, ενώ είχε προηγηθεί δυο μέρες πριν μια sold out συναυλία με ακριβά εισιτήρια. Η εφημερίδα που ενορχήστρωσε το πείραμα έθεσε τα σχετικά ερωτήματα: Αντιλαμβανόμαστε κάτι όμορφο σε ακατάλληλη στιγμή σε κοινόχρηστο χώρο; Σταματάμε να το απολαύσουμε; Αναγνωρίζουμε το ταλέντο σε περιβάλλον όπου δεν το περιμένουμε; Πόσα πράγματα μπορεί να μας διαφεύγουν; Αν δεν έχουμε ούτε μία στιγμή να σταθούμε να ακούσουμε έναν κορυφαίο μουσικό να παίζει ορισμένα από τα ομορφότερα κομμάτια σε ένα σπουδαίο μουσικό όργανο, ποια άλλα πράγματα μας διαφεύγουν; [σ. 176 – 177]

Η μοναδική ζαβολιά του συγγραφέα είναι πLexicon-of-novelty-Mark-Dylan-Sieber-01ως μας υποκλέπτει την τελευταία μας παράγραφο, όπου συνήθως, κι ενώ μέχρι τότε έχουμε ευφρανθεί επαναδιατρέχοντας, αντιγράφοντας και ενοποιώντας τα σημειωμένα αποσπάσματα του βιβλίου, αντιλαμβανόμαστε πως πρέπει να γράψουμε και τρεις κουβέντες για το τι και το πώς του βιβλίου, εκείνος μας προλαβαίνει, τα γράφει όλα στο οπισθόφυλλο (που συνήθως αντιγράφουν επί λέξει οι βιαστικοί δημοσιογράφοι του βιβλίου), τα περιλαμβάνει και στο σχετικό λήμμα, κι εμείς τώρα από/με δεύτερο χέρι γράφουμε πως το Λεξικό του συνιστά αλφαβητικό μυθιστόρημα ενός συγγραφέα, αλφαβητάριο νεκρών και ζωντανών και άλλα άγραφα αλλά τόσο απολαυστικά στην ανάγνωση λήμματα.

Οι αναγνώστες διαβάζουν Kleidia 1λογοτεχνία πιστεύοντας ότι πρόκειται για αυτοβιογραφία, γεγονός που εξάπτει την φαντασία, γράφει ο Χουλιαράς στο λήμμα «Αυτοβιογραφία & Λογοτεχνία». Οι συγγραφείς γράφοντας αυτοβιογραφίες πιστεύοντας ότι παράγουν λογοτεχνία, γεγονός που ευεργετεί τη φαντασία, συνεχίζει η δεύτερη παράγραφος του ίδιου λήμματος. Και βιβλία αγοράζονται για δώρα, που κανείς δεν πρόκειται α διαβάσει, γιατί αν η λογοτεχνία αντικαθιστούσε τη ζωή, κανείς δεν θα έγραφε όσο ζούσε – ψελλίζεται κάπου παρακάτω. Σύμφωνοι, λοιπόν, ας κλείσουμε τις λογοτεχνίες και ας πάμε να ζήσουμε. Αλλά προικισμένοι όσοι, αυτά που θα ζήσουν και τα άλλα που θα δουν, τα εντάξουν σ’ ένα τέτοιο λεξικό.

Εκδ. Μελάνι, 2013, σελ. 215.

Πρώτη δημοσίευση: mic.gr, στο Βιβλιοπανδοχείο, 147/Λήμματα – καταλύματα ζωής.

20
Φεβ.
14

Κώστας Μαυρουδής – Η αθανασία των σκύλων

Η 1αειθαλής κυνότητα

Για χρόνια παρακολουθώ σκύλους να οσμίζονται «σήματα» των πεζοδρομίων και των πάρκων, να ερμηνεύουν το αθέατο κρυπτογράφημα, να μεταβάλλουν ασαφείς πληροφορίες σε απαντήσεις. Μόνο που στο σκύλο το ζητούμενο, αν και κρίσιμο, δείχνει στοιχειώδες […] δεν υπάρχει ο κοινός τόπος, οι ειδήσεις διαθέτουν την αμεσότητα, τη φρεσκάδα, την επικαιρότητα της Γένεσης. Η ζωή, σύνθεση από άμεσες εντυπώσεις και έμφυτους αυτοματισμούς, απλώς «είναι», χωρίς την εμπλοκή που φτιάχνει η συνείδηση, δηλαδή χωρίς μοίρα: λόγος κοινός και συνάφεια εδεμική με τον κόσμο, με τον οποίο δεν μπορεί να μην ταυτίζεται. [σ. 162, 163]

Η συλλογή ιστοριών με κοινό θέμα αποτελεί οπωσδήποτε μια σαγηνευτική ιδέα που μπορεί να μας προσφέρει πολλαπλές τέρψεις, από εκείνη της ανθολογημένης συλλογής πάνω σε αγαπημένο έμψυχο ή άψυχο μέχρι την συμμετοχή στο λογοτεχνικό και καλλιτεχνικό εύρος του βίου του και από την δοκιμή πάνω σε διάφορες μορφές γραφής μέχρι την απόσταξη αληθειών και φιλοσοφιών μέσα από οικείες σκέψεις και εικόνες.

Θυμάμαι μάλιστα, την εποχή που «άνοιξα» το Πανδοχείο, ένας εκλεκτός συνεργάτης σ’ εκείνο το ερευνητικό κέντρο, μου αποκάλυψε το δικό του ιστολόγιο, εξολοκλήρου αφιερωμένο στους σκύλους, το Κυνολόγιο. Βρήκα την ιδέα εξαιρετική και καθώς επρόκειτο γBill Styron walking with Aquinnah, Roxbury, Connecticut, April 29, 1979ια ανθολογία ειδήσεων, διαφόρων κειμένων, φωτογραφιών, μαρτυριών, λογοτεχνικών αποσπασμάτων κ.ά. αμέσως σκέφτηκα το εκδοτικό κενό μιας αμιγούς τέτοιας λογοτεχνικής συλλογής.

Ο Μαυρουδής, σεσημασμένος συμμέτοχος της κοινότητας ή της μοναχικότητας των σκύλων, μιας ευρύτερης κυνότητας (δεν αντέχω να μην εντυπώσω το λογοπαικτικό ομόηχο) αναλαμβάνει το έργο σε εβδομήντα κείμενα – διηγήματα, αφηγήματα, μικρές φόρμες. Η γραφή του, ακριβώς όπως την γνωρίζουμε: μνημονική αλλά προσγειωμένη, νοσταλγική και ταυτόχρονα ψύχραιμη, ειρωνική όπως και τρυφερή, αισθητική και αισθητηριακή· ανοιχτή σε όλους τους χαρακτήρες, διαχέεται στον χρόνο και εκτείνεται στον τόπο, προσκαλεί την ποίηση, λογοτεχνεί την λεπτομέρεια, αποφθεγματίζει και φιλοσοφεί, γνωρίζοντας την ίδια στιγμή την ίδια την ακύρωση των αληθειών που τόσο πειστικά διακρίνει.

Neil YoungΜια ανάμνηση μπορεί να εκκινεί από κάποια κινηματογραφική σκηνή ή απλώς να συνομιλεί μαζί της στο ίδιο κείμενο. Οι τυφλοί εκδρομείς που βλέπουν δια της περιγραφής τα μνημεία στο ντοκιμαντέρ του Βέρνερ Χέρτσογκ Η χώρα της σιωπής και του σκότους φέρνουν στην μνήμη ένα συμβάν από μια πλατεία στο Ρίμινι. Ένας τυφλός νέος χαϊδεύει έναν σκύλο που τον πλησιάζει και αποφαίνεται αλάνθαστα για το χρώμα και την ράτσα· την ίδια στιγμή ο αυτόπτης συγγραφέας ως αδιάκριτος κατάσκοπος αισθάνεται το ερώτημα του Πώς σου φαίνεται, περίεργε, που το μάτι της αφής έχει την ίδια βεβαιότητα με την όρασή σου;

Σε μια άλλη σύντομη σκηνή από την Βιριδιάνα ένας άνθρωπος απελευθερώνει έναν δεμένο σκύλο, αλλά αμέσως μετά βλέπει μια ανάλογη εικόνα. Σύμφωνα με την άποψη ενός κριτικού τότε, η απελευθέρωση του ενός δεν προσφέρει τίποτα και η λύση, αν δεν είναι συλλογική, δεν είναι λύση. Έπρεπε να ειπωθεί μιfrancoise saganα φράση στον Σίντλερ χρόνια μετά, πως Εκείνος που σώζει έναν άνθρωπο είναι σαν να σώζει όλο τον κόσμο. Και αυτή η άποψη για τον Έναν, γράφει ο συγγραφέας, ακούγεται πιο κατανοητή και ανθρώπινη, σε σχέση με το επικό σχέδιο της οικουμενικής σωτηρίας. Και, προσθέτω, αυτό άλλωστε κινεί καθημερινά όλους εμάς στη σωτηρίου ενός κουταβιού ή ενός κακοπαθημένου σκύλου; Σώζουμε το ένα και σφίγγουμε τα δόντια για τα υπόλοιπα· κι αυτές οι μονάδες, πολλές στο ανοιχτό τελικό άθροισμα, αποτελούν ισάριθμες ζωές. Όπως άλλωστε και η δική μας, μία αναλογεί στον καθένα μας.

Και ενώ, όπως τόσες δευτερεύουσες ή ασήμαντες παρουσίες στη ζωή οδήγησε σε κάτι κεντρικό που μετράει περισσότερο, μολονότι η φωτογραφία του Μαξ είναι αφηγηματική λεπτομέρεια, ο ίδιος κερδίζει πόντους, δεν χάνει τη σημασία του. Τον σκεπτόμαστε περισσότερο απ’ ότι του αναλογεί, κατανοούμε τη συντομία του περάσματος, αφού, όπως εκείνος, είμαστε κι εμείς πολύ συχνά για τους άλλους βιαστικές, χωρίς προσδιορισμούς αναφορές, ποιο υπήρξαμε πραγματικά, τι κάναμε. [σ. 143]

E.L. Doctorow with Becky. a Weimaraner, swimming in Gardiner's Bay, Ny August 3, 1975Στο μυθιστόρημα του Τζούλιαν Μπαρνς Χωρίς να φοβάμαι τίποτα πια ο συγγραφέας εντοπίζει στην τσάντα της νεκρής πια μητέρας του την φωτογραφία ενός Γκόλντεν Ριτρίβερ που είχε μικρός, του Μαξ. Ο σκύλος σαν διακριτική σκιά περνάει αδιάφορα στην αφήγηση, καθώς αποτελεί ευκαιρία και μόνο για να βγει στο προσκήνιο ένας άλλος ήρωας – και ακριβώς αυτό το πέρασμα δίνει το έναυσμα στον Μαρουδή για τις παραπάνω σκέψεις.

Κάποτε η αυτοβιογραφικότητα του συγγραφέα και το ύφος του αφηγητή αναζητούν την τετράποδη αφορμή για να εκφράσουν την δική τους ουσία. Το κείμενο που βρίσκεται στο νούμερο 38 εκφράζει το παρόν μιας εποχής όπου η απόκρυψη της ταυτότητας και η συνακόλουθη διαδικτυακή φάρσα αποτελούν εκτός από ηθικό αδίκημα, ευκαιρία ψυχολογικών διαπιστώσεων και εκδικητικής δικαίωσης. Εδώ η κοκερίνα Κορντέλια αποδεικνύεται ιδανική παγίδα για το θύμα που τόλμησε να αγνοεί επιδεικτικά για καιρό απροσμέτρητο τον συγγραφέα φαρσέρ.

James Ellroy - DogΊσως το κείμενο που δεν κουράζομαι να διαβάζω και να μεταφέρω είναι το υπ’ αριθ. 21, που πρωτοδιάβασα στο ιστολόγιο του συγγραφέα. Εδώ ο αφηγητής βρίσκεται, Χριστούγεννα του 1972, στην είσοδο ενός μεγάλου παρισινού «Πριζουνίκ» όπου τον πλησιάζει μια γυναίκα για να του ζητήσει να κρατήσει τρία λεπτά τον σκύλο της, για να μπει για λίγο στο κατάστημα. Μετά από πολλαπλάσια λεπτά, ο προσωρινός κάτοχος εντοπίζει ένα σημείωμα: «δεν έχω άλλη επιλογή». Ο σκύλος τώρα ανήκει σε αυτόν εκτός αν επαναληφθεί το παραπλανητικό εύρημα, σε μια πιθανή εις το άπειρο διαιώνιση…

Οι σελίδες του Συμβολισμού βρίθουν από εικόνες συναντήσεων ανάμεσα σε πρόσωπα που κοιτάζονται για λίγο και το επόμενο λεπτό χάνονται για πάντα. Το βιαστικό βλέμμα είναι μια εμμονή της λογοτεχνίας η οποία, ως γνωστόν, διψά για εμπόδια και διαψεύσεις…γράφει στον 45ο παράλληλο ο συγγραφέας, παραλληλίζοντας τον περίφημο μπωντλαιρικό στίχο  – μυστική συνεννόηση ανάμεσα στα βλέμματα με την ενθύμηση εκείνης που διέσχισε μια διάβαση στη νότια Γαλλία κρατώντας ένα μεγαλόσωμο αγγλικό Φοξχάουντ. Άραγε οι δυο ραφινάτες φιγούρες, συμπλήρωμα η μια της άλλης, θα δικαιώσουν το φιλολογικό ανεκπλήρωτο ή η εξέλιξη θα είναι διαφορετική;

P.G. Wodehouse with his Dachshund, Jed, Remsenberg, NY, February 21, 1973Το εκλεκτό κυνοκομείο είναι ευρύχωρο: περιλαμβάνει γραπτές φωτογραφίες (κι ας είναι αυτές «ψίθυροι, το “αντ’ αυτού”, ο αδύνατος αντίλογος στην εμπειρία»), σχόλια πάνω σε ποίηση (π.χ. στον Επιτάφιο για ένα Σκύλο του Μπάιρον [1808]), ένα αξέχαστο ιαπωνικό παραμύθι, τις λέξεις του Ζαν Ζενέ για τον μπρούντζινο σκύλο του Τζακομέτι, επίμονα γαβγίσματα που «δεν αξιολογήθησαν» στις στρατιωτικές επιχειρήσεις του 1912 (στην υπέροχη μικροϊστορία υπ’ αριθμ. 51), τον στρατό των χιλιάδων ανατολικογερμανικών σκύλων του Τείχους του Βερολίνου, στα αχρείαστα πλέον, που βρήκε καταφύγιο σε σπίτια εθελοντών ιδιοκτητών, μακριά από τον ρόλο του κρατικού φύλακα, αδυνατώντας να αποφύγει την ταραχή όποτε πλησιάζουν τις ανύπαρκτες πια διαδρομές.

Townes van ZandtΚάποια στιγμή την αφήγηση την αναλαμβάνει το τιμώμενο ζώο. Μιλάει για τις διαθέσεις που δημιουργεί η μετακίνηση των μεγάλων αποστάσεων – την συγκίνηση, την αρχαία ανησυχία της αλλαγής και εστιάζει στον δικό του αισθητικό και αισθητηριακό κόσμο: μυρίζει δέντρα, φανοστάτες, πυροσβεστικούς κρουνούς για να μάθει τα κατορθώματα του δικού του πληθυσμού, όπως ο άνθρωπος διαβάζει την εφημερίδα. Και, εντέλει, οι σκύλοι είναι όντως αθάνατοι, όχι μόνο χάρη στο αναντίλεκτο αξίωμα που κρύβεται κάπου μέσα στα κείμενα αλλά και επειδή έγιναν, γίνονται και μπορούν να γίνουν λογοτεχνικοί. Ποια άλλη ύπαρξη νοιώθει παρείσακτη, ποια μηχανεύεται ταυτότητες που την υπερβαίνουν, τι απ’ όλα γύρω μας είναι συγχρόνως και κάτι άλλο; Σίγουρα όχι αυτοί.

Υστερόγραφο: ένα προσωπικό κείμενο του Πανδοχέα που αφιερώνεται στον Συγγραφέα.

Ο σκύλος της ΦωκίωνοςΥπάρχει κάτι πρόσθετο που μένει από την ανάγνωση της διόλου κυνικής Κυνικής Αθανασίας: η αίσθηση ενός παιχνιδιού ατελεύτητου, μια πρόσκληση ενθύμησης όλων των σκύλων με τους οποίους κάποτε και με κάποιο τρόπο διασταυρωθήκαμε σε ιστορία διηγήσιμη και μια παράλληλη ώθηση εγγραφής της σε κείμενο μικρό και ευσύνοπτο. Η μονάκριβή μου Πέτρα τετράποδη συμβία από εξαετίας είναι τόσο παρούσα και τόσο ενεργή στη ζωή μου ώστε η όποια διήγηση να μοιάζει ανεδαφική μπροστά στα συμβαίνοντα και τα αξιοβίωτα. Αν αναζητούσα το άλλο χρονικό άκρο της συναισθηματικής μου εμπλοκής με σκύλο, θα έφτανα μέχρι τα παλαιότερο δυνατό ενθύμιο παρελθόν μου· εκεί, θα με περίμενε στην ίδια θέση όπως και τότε, σαράντα χρόνια πριν, ένας μαρμάρινος καθιστός σκύλος στην πράσινη νησίδα στο μέσον της Φωκίωνος Νέγρη: [έργο του Ευριπίδη Βαβούρη, 1940].

abbaΔεν θυμάμαι πόσες φορές κάθισα πάνω του, ακίνητος ιππέας με την βεβαιότητα πως δεν γίνομαι βάρος στο λείο του κορμί· θυμάμαι όμως καλά την λευκότητα και την δροσιά του μαρμάρου, την αναζήτηση μιας ζωντάνιας στο ακίνητο πρόσωπο, την υπόθεση της ευτυχίας που υποκρύπτει το ελαφρώς υψωμένο πρόσωπο, την ασφαλή αλλά και ζηλευτή θέση του στο μέσο των περιπάτων. Αλλά αυτό που βλέπω πια σήμερα είναι ακριβώς ένα σημείο όπου κάθισα μικρός, ίσως το μόνο που διατηρεί την μνήμη του αγγίγματός μου αλλά και που μου επιστρέφει ατόφια την ανάμνηση του παππού μου. Στις δικές μου εβδομήκοντα ιστορίες, αυτή θα ήταν η πρώτη, η Πετρούλα η τελευταία, και σίγουρα οι ενδιάμεσες 68 έχουν ήδη τους ήρωες και τις ηρωίδες τους.

Cat Stevens - DogΚαθώς πάλι ολοκληρώνεται το πάντα εν θερμώ γραμμένο κείμενο και αναζητώ στο γνωστό κυβερνητικό χάος τις φωτογραφίες που θα πλαισιώσουν την ανάρτηση, καταλήγω σε ζεύγη πολύ αγαπημένων συγγραφέων ή μουσικών με τον σκύλο τους, που με τη σειρά τους εμπνέουν κι εκείνοι την δική τους κατάθεση στην οιονεί ανοιχτή συλλογή. Από την πλευρά των σελίδων βλέπω τον William Styron, να ισορροπεί σαν άθλημα πάνω στην δική του λεπτή ψυχική ισορροπία, που διαταράχθηκε βαθειά αλλά ακόμα και τότε απέδωσε άξια γραφή. Τα μισόκλειστα μάτια του σχεδόν μοιάζουν να εμπιστεύονται τον ακόλουθο σύντροφό του. Στην πλευρά του «πενταγράμμου», στέκομαι στο βλέμμα των Townes van Zandt και Cat Stevens, προτού απεκδυθούν την ταυτότητά τους και χαθούν σε άλλους πολιτισμούς – ένα βλέμμα που διηγείται την επιθυμία της φυγής από τον κόσμο των ανθρώπων, αλλά όχι των σκύλων.

Εκδ. Πόλις, 2013, σελ. 212. Με δεκαπέντε σημειώσεις του συγγραφέα.

Πρώτη δημοσίευση σε συντομότερη μορφή: mic.gr, υπό τον τίτλο Βιβλιοπανδοχείο, 146 / They wanna be your dog.

Στις εικόνες: William Styron, Neil Young, Francoise Sagan, E.L. Doctorow, James Ellroy, P.G. Wodehouse, Townes van Zandt, O σκύλος της Φωκίωνος Νέγρη, 2 Abba, Cat Stevens.

17
Φεβ.
14

Νέο Πλανόδιον, τεύχος 1 (χειμώνας 2013 – 2014)

ΝΠ, τχ. 1, εξώφυλλοΟυσιαστικά δεν έχουμε καμία δυνατότητα να αλλάξουμε στο παραμικρό το σώμα μας. Το αποδεχόμαστε όπως είναι, όσο κι αν οι εγχειρήσεις, οι παρεμβάσεις των αισθητικών, οι ατυχίες της ζωής ενδέχεται να αφήσουν ανεξάλειπτα ίχνη. Ισχύει με άλλα λόγια ένα αόρατο συμβόλαιο ανάμεσα στη συνείδησή μας και στη σαρκική ύπαρξη που αποδεικνύεται μοίρα, ιδιωτικό πεπρωμένο και γρίφος αμετάθετος. Άλλωστε πρόκειται για ένα περικαλλές συγκρότημα που ταχέως μπολιάζει τον ψυχισμό, συνταυτίζεται μαζί του καταλήγοντας άθροισμα άνευ προθέσεως.

… γράφει ο Κωστής Παπαγιώργης, στο δοκίμιό του Ο εαυτός στο πρώτο τεύχος του Νέου Πλανόδιου που αφιερώνεται στον ίδιο, σ’ ένα αφιέρωμα που έλειπε σε όλους εμάς που ερχόμαστε και επανερχόμαστε στα βιβλία του απολαυστικού δοκιμιογράφου. Ο Κώστας Κουτσουρέλης στο εκτενές κείμενό του «Ένας δοκιμιογράφος» διατρέχει το έργο και την γραφή του Κ.Π. από την εποχή που υπέγραφε ως Κίμων Νησιώτης στο περιοδικό Κριτική και κείμενα και Κ. Πλάνης στο Πλανόδιον και εντοπίζει μια σειρά αξιόγραπτων στοιχείων μέσα στην αχανή εργογραφία, κριτικογραφία και σημειωματογραφία του δαιμόνιου γραφέως. Ας συνοψίσουμε το απολαυστικό πορτραίτο του με τα δικά του λόγια.

kostis-papagiorgis-Πολέμιος του «πανεπιστημιακού καθωσπρεπισμού» και επικριτής των επιδόσεων της αφηγηματικής μας πρόζας, ο Παπαγιώργης σύντομα εξέρχεται από τον κλειστό περίβολο της θεωρίας προς τον ρευστό κόσμο των οικείων παθών και αργότερα από την μάχιμη κριτική προς το μόνο είδος που είναι ικανό να χωρέσει τα πολυσχιδή του ενδιαφέροντα και, ταυτόχρονα, το άκρως προσωπικό ιδίωμα της γραφής του: το δοκίμιο. Σε αυτόν τον κατεξοχήν δυτικό τρόπο του γράφειν, στην σύμπτωση της σκέψης με το ύφος, ο Παπαγιώργης βρίσκεται στο στοιχείο του, καθαρόαιμος δοκιμιογράφος με την απόλυτη έννοια του Μονταίνιου. Εδώ μορφή και περιεχόμενο συμπλέκονται τόσο στενά, ώστε η διάκρισή τους αποτελεί δύσκολο εγχείρημα.

b64182Πώς μπορεί να ξεφύγει η ελληνική πεζογραφία από αυτή την ανεξάντλητη τράπεζα βιωμάτων που επιμένει να σκαρώνει βιβλία με μόνο άλλοθι το «γράφω επειδή έζησα»; / Η νοσταλγία δεν είναι ο καλύτερος σύμβουλος για ένα συγγραφέα και τα καλά αισθήματα, είναι πασίγνωστο, τις περισσότερες φορές οδηγούν στην κακή λογοτεχνία.

Αντιδιανοητής και αντισχολαστικός, ο Παπαγιώργης αφοσιώνεται πια σε θέματα βιωμένα και πρωτοπρόσωπα σε σημείο κάθε φορά που παίρνει τον λόγο να είναι σαν να μιλάει επί προσωπικού. Πέρα από τους κλασικούς του δοκιμίου, επηρεάζεται από το εκφραστικό συνεχές του ευρωπαϊκού μυθιστορήματος του 19ου αιώνα, την γαλλική πρόζα, την λόγια παράδοση του ελληνικού δοκιμίου (από τους Ροΐδη και Παπαρρηγόπουλο μέχρι την κουβεντιαστή δοκιμιογραφία των Σεφέρη και Λορεντζάτου). Ρομαντικός στην βιοθεωρία του και κλασσικότροπος στην πρόζα, ενίοτε ερωτοτροπών με τον μανιερισμό και το μπαρόκ, κάποτε στο μπορχεσιανό στυλ, ο Παπαγιώργης αδιαφορεί για τις καινοτομίες και τους μοντερνισμούς του 20ού αιώνα, δελεάζεται από την λεπτομέρεια κατά την σχολή του Ηροδότου, αποφεύγει να ιδεολογεί.

b45213Ο Παπαγιώργης δεν είναι ο θεωρητικός δοκιμιογράφος με την συστηματική έννοια, όπως υπήρξε στα καθ’ ημάς ο Παναγιώτης Κονδύλης, δεν είναι ούτε ο ιστορικός ή κριτικός δοκιμιογράφος, αλλά ένας δοκιμιογράφος καθολικός, με την αρχετυπική έννοια του όρου, ένας καλλιεργητής της στοχαστικής, νευρώδους, ελευθέριας γραφής, που παλινδρομεί διαρκώς ανάμεσα στην προσωπική έκφραση και τη γενική ερμηνευτική, ανάμεσα στη φιλοσοφία και τη λογοτεχνία, χωρίς να λογοδοτεί σε καμία. Κι αν η αποστροφή του για τοις ποιητές είναι δεδομένη, τότε η εσωτερική του συγγένεια με τους δοκιμιογράφους ποιητές, από τον Πολυλά και τον Παλαμά ως τον Σεφέρη και τον Λορεντζάτο μας προσφέρει την κορυφαία ειρωνεία.

Το αφιέρωμα συμπληρώνεται με αποσπάσματα από τη συνομιλία του Κ.Π. με τη συντακτική ομάδα του περιοδικού και κείμενα των Κωνσταντίνου Πουλή και Λεωνίδα Σταματελόπουλου. Ένα δεύτερο ερεθιστικό θέμα του τεύχους αφορά την λογοκλοπή στην Ελλάδα από τις αρχές του 19ου αιώνα ως τις μέρες μας, με μια αναδρομή σε απροκάλυπτες και μη, γνωστές και λιγότερο γνωστές, παλαιές και φρέσκιες περιπτώσεις κλεφτών και λογοκλόπων. Ο αριθμημένος κατάλογος περιλαμβάνει λογοτέχνες, πανεπιστημιακούς, πολιτικούς, δημοσιογράφους και άλλους ανήθικους.

Ο Γιώργpaul valéryος Βαρθαλίτης παρουσιάζει το «Θαλασσινό Κοιμητήρι» του Πωλ Βαλερύ, από τα σημαδιακότερα ποιήματα του 20ού αιώνα, σε νέα δική του μετάφραση και επίμετρο, ο Παναγιώτης Κονδύλης γράφει για τον «Συντηρητισμό ως πολιτικό σύνθημα» σ’ ένα αδημοσίευτο στα ελληνικά κείμενό του που αντιστρατεύεται ευθέως τις κρατούσες στη θεωρία σχετικές αντιλήψεις, ο Φώτης Τερζάκης περιηγείται συγγραφικά τη Μικρά Ασία και την Κωνσταντινούπολη και μαζί τους τις προφανείς αλλά απωθημένες συνάφειες αυτού του κοινού «ελληνοτουρκικού» κόσμου,  ο Χανς Μάγκνους Εντσενσμπέργκερ σατιρίζει τους οικονομολόγους και τις ψευδαισθήσεις της επιστήμης τους. Περιλαμβάνονται ακόμα ποιήματα Κικής Δημουλά και Διονύση Καψάλη, συνοδευόμενα από δοκίμια για το έργο τους (Σεσίλ Ιγγλέση Μαργέλλου και Άρης Μπερλής αντίστοιχα), διήγημα του Κωνσταντίνου Πουλή.

Το Νέο Πλανόδιον ανατρέχει συνειδητά σb3726την κληροδοσία του Πλανόδιου (1986 – 2012), που υπό την διεύθυνση του Γιάννη Πατίλη υπήρξε ένα κορυφαίο λογοτεχνικό περιοδικό. Ο Πατίλης εδώ επιμελείται την στήλη Το Μέγα Πανελλήνιον, με αντικείμενο ετούτη τη φορά ένα Ημερολόγιο Αιχμαλωσίας (1944 – 1945) του Παναγιώτη Νικόπουλου (εισαγωγή Ηρώ Νικοπούλου). Κατά τα λοιπά, ο Τζόζεφ Έπσταϊν υποστηρίζει πως ο Κάφκα είναι υπερτιμημένος, ο μεταφραστής του κειμένου Γιώργος Λαμπράκος αντικρούει με τα δικά του επιχειρήματα, πιο πέρα ένας άλλος διάλογος αφορά την σχέση της ποίησης με την μουσική (Φίλιππος Τσαλαχούρης – Κώστας Κουτσουρέλης), η Έλενα Σταγκουράκη θεατρολογεί, οι Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλος, Δάνος Παπαδημητρίου, Λεωνίδας Σταματελόπουλος κ.ά. ασκούν το κατοχυρωμένο δικαίωμα της βιβλιοκριτικής, και στο οπισθόφυλλο ο Μιχάλης Γκανάς μας αποχαιρετάει με μια απρόσμενη μπολερό μεταγραφή ενός αγάπης εγκωμίου. Η μεταβίωση του Πλανόδιου ως Νέο Πλανόδιον δημιούργησε ένα απολαυστικό, χορταστικό πρώτο τεύχος. Με τις ευχές μας για εμπνευσμένη μακροημέρευση. [208 σελ.]

Ηλεκτρονικό Επισκεπτήριο: http://neoplanodion.wordpress.com/

16
Φεβ.
14

Τετράδια Πολιτικού Διαλόγου, Έρευνας και Κριτικής, τεύχος 62 – 63 [καλοκαίρι – φθινόπωρο 2013]

Το1 λαϊκό στοιχείο αισθάνεται, αλλά δεν κατανοεί πάντα ή δεν ξέρει. Ο διανοούμενος ξέρει, αλλά δεν κατανοεί πάντα και ειδικότερα δεν αισθάνεται. / Το λάθος του διανοούμενου συνίσταται στο ότι πιστεύει πως μπορεί να ξέρει χωρίς να κατανοεί και ειδικότερα χωρίς να αισθάνεται και να ενδιαφέρεται ζωηρά, δηλαδή πως ο διανοούμενος μπορεί να είναι τέτοιος μόνο αν διακρίνεται και αποχωρίζεται από το λαό – έθνος, δηλαδή χωρίς να αισθάνεται τα στοιχειώδη πάθη του λαού, κατανοώντας τα και μετά εξηγώντας τα και δικαιολογώντας τα μέσα στην καθορισμένη ιστορική κατάσταση. / Δεν γίνεται πολιτική ιστορία χωρίς αυτό το πάθος, δηλαδή χωρίς αυτό το συναισθηματικό δεσμό ανάμεσα στους διανοούμενος και το λαό – έθνος.

Η παραπάνω θέση για την διανόηση, επίκαιρη ξανά και ξανά, γράφτηκε από τον μαρξιστή Αντόνιο Γκράμσι, έναν από τους σημαντικότερους στοχαστές και πολιτικούς ακτιβιστές του 20ού αιώνα, τον οποίο και αφορά το αφιέρωμα του τρέχοντος τεύχους των Τετραδίων, Η σημασία και η ιδιαίτερη θέση του γκραμσιανού έργου στο μαρξιστικό πολιτικό – θεωρητικό οικοδόμημα έχει ορισμέν1a-Leggi-Gramsciα «παράξενα» στοιχεία, γράφει ο Ρούντι Ρινάλντι (συνεκδότης της εφημερίδας «Δρόμος της Αριστεράς»), αφού τα Τετράδια της φυλακής, το κύριο θεωρητικό έργο του, δεν γράφτηκαν για να εκδοθούν, ενώ διαβάστηκαν κατά κύματα και εκδόθηκαν το ίδιο τμηματικά, για να εξυπηρετηθούν πολιτικές σκοπιμότητες.

Πράγματι, ο διανοητής ηγέτης του ιταλικού κομμουνιστικού κινήματος, του οποίου η ζωή και το έργο αποτελούσαν μια αξεδιάλυτη ενότητα, δεν δημοσίευσε κανένα βιβλίο ενώ απέφευγε ακόμα και να υπογράφει τα άρθρα που έγραφε για τον Τύπο. Τα Τετράδια της φυλακής γράφτηκαν το 1929, όταν πρωτοδόθηκε στον Γκράμσι η δυνατότητα να γράφει, τρία χρόνια μετά την σύλληψή του, και σταμάτησαν το 1935 όταν η υγεία  του δεν του επέτρεπε να συνεχίσει, αλλά και ουσιαστικά δεν τελείωσαν ποτέ, αφού πρόκειται για ένα σύνολο σημειώσεων μεταγραμμένων σε τετράδια.

3Δίκαια το έργο του αποτελεί πηγή έμπνευσης και στοχασμού, ενώ ταυτόχρονα αποτελεί ένα μεγάλο εργαστήρι σκέψης και διάνοιξης νέων πολιτικών δρόμων – πόσο μάλλον στην μετά τον 20ό αιώνα εποχή όπου ζητήματα όπως η παλινόρθωση του καπιταλισμού στις μεταβατικές κοινωνίες, η διάψευση της σωτήριας λύσης που θα ερχόταν μέσα από την τεχνολογική και επιστημονική επανάσταση και η ανάδυση ζητημάτων που φαίνονταν να έχουν ξεπεραστεί, όπως οι θρησκευτικοί και εθνικιστικοί φονταμενταλισμοί, ζητούν μια βαθύτερη και εκτενέστερη θεωρητική και πρακτική αντιμετώπιση. Αυτή ακριβώς η επείγουσα ανάγκη για την αντιμετώπιση του προβλήματος της σχέσης θεωρίας και πράξης, είχε ήδη τεθεί από τον Γκράμσι, που όριζε ως «πρωτόγονη ιστορική φάση» τη περίοδο κατά την οποία αμφότερες έχουν διασπαστεί. Φαίνεται πως και η τρέχουσα συγκυρία αποτελεί μια τέτοια φάση, όπου η έλλειψη κάθε επαναστατικής θεωρίας είναι εμφανής.

4 antonio_gramsci_by_ludilozezanje-d5eqwsvΤο αφιέρωμα συμπληρώνεται με κείμενα των Αλέξη Τσίπρα, Λαοκράτη Βάσση, Γιώργου Μανιάτη και Νίκου Γ. Ξυδάκη. Ο τελευταίος επιχειρεί την δική του διαδρομή «προς μια νέα Γενική Διάνοια», παίρνοντας μερικά αναλυτικά μοτίβα από την γκραμσιανή σκέψη, συγκρίνοντας με τις θεωρητικές επεξεργασίες άλλων στοχαστών από τη ίδια παράδοση, τον πρωτομοντέρνο Καρλ Μαρξ των Χειρογράφων 1848 και τον υστερομοντέρνο Ιταλό Πάολο Βίρνο της Γραμματικής του Πλήθους, και εφαρμόζοντάς τα στο Ελληνικό Παράδειγμα. Η διαπίστωση ενός βαθύτατου κοινωνικού μετασχηματισμού δεν αφορά μόνο την Ελλάδα, τουλάχιστον στο πολιτικό – κοινωνικό πεδίο. Στην αγωνιώδη έκκληση δέκα επιφανών Ευρωπαίων συγγραφέων (μεταξύ των οποίων και οι Αντόνιο Λόμπο Αντούνες, Ουμπέρτο Έκο, Μπερνάρ – Ανρί Λεβί, Κλάουντιο Μάγκρις, Φερνάντο Σαβατέρ κ.ά.), αλλά και στο μανιφέστο των Χάμπερμας, Μπόφινγκερ και Νίντα – Ρίμελιν διαβάζουμε ότι η Ευρώπη μπορεί να μην περνάει ανάλογη κρίση αλλά πεθαίνει όπως την γνωρίζαμε και απειλείται η δημοκρατία και ο πολιτισμός της.

2Εδώ τίθεται το ερώτημα πως γίνεται και οι ευφυείς και ικανότατοι επιβιωτές Έλληνες επιλέγουν για ηγέτες τους πρόσωπα χαμηλών προσόντων και προσδοκιών· πώς, ενώ στο ατομικό πεδίο η ευφυΐα και η μέριμνα καρποφορούν, στο δημόσιο πεδίο όλα καρκινοβατούν· πώς ο Έλληνας της μαζικής δημοκρατίας σιχαίνεται πάντα τα δημόσια. Όμως η επίγνωση της νέας ανθρώπινης κατάστασης που αναδύεται με τη παγκοσμιοποίηση, παράλληλα με την κατίσχυση της ιδεολογίας της απληστίας και της ακατάσχετης συσσώρευσης πλούτου με κάθε τίμημα, οδηγεί σε μια νέα γενική διάνοια, General Intellect, σκέψη που επιθυμεί και επιθυμία που σκέφτεται, όπως εισηγήθηκε ο Μαρξ στα χειρόγραφα και όπως πριν από αυτόν είχαν περιγράψει τη Γενική Βούληση ο Ζαν Ζακ Ρουσώ και τον Ποιητικό  Νου ο Αριστοτέλης στο Περί Ψυχής. Μια νέα γενική διάνοια κυοφορείται δύσκολα, επώδυνα, στα έγκατα της κοινωνίας, βουβά, με πρόδρομες αναταράξεις […]. Οι νέοι, καλωδιωμένοι από τα γεννοφάσκια τους, γαλακτισμένοι στο κυβερνοσύμπαν, αφουγκράζονται εναργέστερα αυτό το επερχόμενο κύμα. Είναι οι μόνοι άλλωστε που μπορούν να ζουν στις φαντασιακές κοινότητες του Δικτύου […] και ταυτόχρονα να βγαίνουν στον φυσικό χώρο, στην ένυλη πραγματικότητα, νεοχίππυς, τοπικοί σαμάνοι και πολίτες του κόσμου μαζί, glocal υποκείμενα. [σ. 93]

5 - Pag.-II-Gramsci«Είμαι πεπεισμένος πως πάντα πρέπει να στηριζόμαστε στον εαυτό μας και στις δικές μας δυνάμεις· να μην περιμένουμε τίποτα από κανένα κι έτσι να μην εισπράττουμε απογοητεύσεις», έγραφε ο Γκράμσι και οι φράσεις του αποτελούν και την βάση του μελετήματος του Λουκά Αξελού Η στήριξη στις δικές μας δυνάμεις ως θεμέλιος λίθος της εθνικής στρατηγικής του Ρήγα. Τα υπόλοιπα ενδιαφέροντα κείμενα: Αξίες και πολιτική ευθύνη (Μανόλης Αγγελίδης), Κρίση, συσσώρευση και κοινωνική ανατροπή (Ηλίας Ι. Νικολόπουλος), ΑΚΕΛ-ΚΚΕ στις δεκαετίες ’40 – ’50 (Σπύρος Σακελλαρόπουλος), Περί φαντασμάτων (και άλλων πλασμάτων της ιδεολογίας) (Στάθης Ανδρέου), Ασταθείς πολιτικές ισορροπίες σε εύφλεκτο κοινωνικό τοπίο (Σταύρος Λυγερός), Ο μετασχηματισμός του ελληνικού τραπεζικού συστήματος (Γιώργος Τοζίδης), Έλληνες εθνικιστές και Γερμανοί εθνικοσοσιαλιστές (Δημήτρης Δεληολάνης), Από την μεταπολίτευση στο μνημόνιο (Βασίλης Ασημακόπουλος), Δικαιοσύνη και αποζημίωση. Το ζήτημα των γερμανικών οφειλών (Αριστομένης Ι. Συγγελάκης), Από την οικονομική κρίση στην κρίση της δημοκρατίας; (Χρύσανθος Δημ. Τάσσης). Ακόμα, δυο καθιερωμένα Scripta που Manent,  In Memoriam Παναγιώτη Κατερίνη, Ανδρέα Παστελλά και Περικλή Ροδάκη και Έντεκα και έξι Νέα Βιβλία από την Χριστίνα Ανδρέου. Βλέπω πως πρόκειται για εκδόσεις που σπάνια μαθαίνουμε την κυκλοφορία τους αλλά μας αφορούν άμεσα. [σελ. 200]

14
Φεβ.
14

Ισαάκ Μπάσεβις Σίνγκερ – Ένας φίλος του Κάφκα και άλλες ιστορίες

1Στα βάθη των ανθρώπινων αντιφάσεων

Αν υπήρχε όντως ένα επέκεινα, αυτό θα ήταν η μεγαλύτερη σκαιότητα. Γιατί να θυμάται μια ψυχή όλη την αθλιότητα της ύπαρξής της; Γιατί είναι τόσο υπέροχο η ψυχή του πατέρα μου να συνεχίσει να ζει και να θυμάται πώς ακριβώς σούφρωσε τα λεφτά ο συνεργάτης του, πώς καταστράφηκε το σπίτι του από πυρκαγιά, πώς η αδερφή μου η Μίρελε πέθανε στη γέννα, και ύστερα τα γκέτο, τα στρατόπεδα και τους φούρνους των Ναζί. Αν στη φύση υπάρχει έστω και η παραμικρή δικαιοσύνη, βρίσκεται στην εξάλειψη του πνεύματος όταν το σώμα σαπίζει. Δεν μπορώ να κατανοήσω πώς γίνεται κανείς να σκέφτεται διαφορετικά [σ. 128].

Τα λόγια της Φρέιντλ, πρώην μαθήτριας και κρυφού έρωτα του αφηγητή, που επιστρέφει στο Τελ Αβίβ το 1955 ως καταξιωμένος γίντις συγγραφέας και επιχειρεί να ξανασυνδεθεί με την παλαιά του ζωή, είναι ενδεικτικά της εσωτερικής μεταστροφής της σύγχρονης εβραϊκής ψυχής. Κατά την μεσονύκτια περιπλάνηση στην πόλη με το αυτοκίνητό της, ο χρόνιος ανεκπλήρωτος έρωτάς τους τ2ίθεται σε δεύτερη μοίρα και αμφότεροι αναζητούν απαντήσεις απέναντι στην πεζή, απογοητευμένη τους ζωή. Απογοητευμένη από τα κιμπούτς «που έχουν όλα τα λάθη του κομμουνισμού και του καπιταλισμού μαζί», τον γάμο της, καθώς «δεν υπάρχει μεγαλύτερος πόνος απ’ το να αγαπιέσαι από ένα βλάκα» και την κόρη της, που ακολουθεί τυφλά έναν μέντορα, η Φρέιντλ υποστηρίζει ότι, μετά από όλα όσα συνέβησαν στους Εβραίους, «πρέπει να είναι κανείς εντελώς ηλίθιος για να πιστεύει στο Θεό και σ’ όλα αυτά τα φληναφήματα. Άλλωστε, η πίστη σε έναν ελεήμονα Θεό αποτελεί τη χειρότερη προδοσία προς τα θύματα. Δεν χρειάζεται να’ σαι ψυχολόγος για να καταλάβεις τι ακριβώς αναπληρώνει μια τέτοια πίστη». Η παράλληλη οδική και ψυχική περιπλάνηση καταλήγει στο μονόδρομο τέρμα των κιμπούτς όπου βιώνεται η έσχατη οικογενειακή απογοήτευση («Ο μέντορας»).

3Αυτή είναι μία από τις γοητείες του Σίνγκερ: την ίδια στιγμή που αποθεώνει μια ακλόνητη βεβαιότητα (θρησκευτική, πολιτισμική, προσωπική) την επόμενη την αποκαθηλώνει, γυμνώνοντας με κυνισμό τις έκθετες πλευρές της. Τόσο στα μυθιστορήματα (ιδίως στα «Σκιές στον ποταμό Χάντσον» και «Σκλάβοι. Μια ερωτική ιστορία») όσο και στα διηγήματα, κυρίως τα εκτενή, οικοδομεί έναν κόσμο όπου η εβραϊκότητα συνυπάρχει με την αμφισβήτησή της, η θρησκευτικότητα με τον σαρκασμό της, ο ερωτισμός με την ενοχική απομόνωση, η αδηφαγία του πνεύματος με την δίψα του σώματος. Οι χαρακτήρες του την μία στιγμή ανταλλάσουν ερεθιστικότατους διαλόγους για τα πιο βαθειά θέματα και την επόμενη διολισθαίνουν σε ποταπές συμπεριφορές ή αναλώνονται σε χαμερπείς σκέψεις. Ακόμα κι όταν ο εκφραστής των αντιφάσεων δεν είναι ο ίδιος ο αφηγητής αλλά κάποιος συνομιλητής του, ο πρώτος παραδέχεται πως μοιράζεται τις ίδιες βασανιστικές αβεβαιότητες.

4Ένας μέρος των ιστοριών του συγγραφέα αντλεί από το ανεξάντλητο απόθεμα του προγονικού πολιτισμού, επιστρέφοντας σε βάθος χρόνου και σε περίκλειστες επαρχίες. Αλλά τα πιο ενδιαφέροντα διηγήματά του είναι εκείνα που αφορούν τους σύγχρονούς του εβραίους, κατά την νέα τους ζωή στις αμερικανικές μεγαλουπόλεις. Μια απολαυστική ενδεικτική ιστορία είναι «η καφετερία», ένα στέκι στο άνω Μπρόντγουεϊ όπου συχνάζει ένας γίντις συγγραφέας, μια τυπική αφηγηματική περσόνα του Σίνγκερ. Σε αυτό τον τόπο, που συχνά παρομοιάζει με το γειτονικό γραφείο τελετών, «είδος καφετερίας και αυτό, όπου παίρνει κανείς μια ευλογία στα γρήγορα ή ένα καντίς στο δρόμο του προς την αιωνιότητα», γνωρίζει την Εσθήρ, μια γυναίκα που έχει επιστρέψει από την καταστροφή, «εύθυμη και πάλι». Ανάμεσα στις εξομολογήσεις της για τους χαμένους της άντρες, θύματα των χιτλερικών και των σταλινικών ετών, η ισχυριζόμενη αναγνώστριά του, αποκαλύπτει την τρομερή της εμπειρία: μια νύχτα είδε στην κλειστή καφετερία τον Χίτλερ με τους στρατηγούς του.

6Ο ακροατής της δεν εκπλήσσεται: για εκείνον πρόκειται για μια επιστροφή στο χρόνο. Το παρελθόν δεν έχει χαθεί. Μια εικόνα απ’ τα παλιά παραμένει παρούσα κάπου μέσα στην τέταρτη διάσταση και έφτασε σ’ εσένα ακριβώς εκείνη τη στιγμή, την καθησυχάζει. Πράγματι, σε γραφές ανάμεσα στο όνειρο και το γκροτέσκο αλλά και την απατηλότητα του πνευματισμού και των σύγχρονων ψυχολογικών ρευμάτων, μπορεί όντως ο Χίτλερ να βρεθεί στο Μπρόντγουεϊ. Διόλου τυχαία, άλλωστε, η καφετερία την επόμενη ημέρα βρίσκεται καμένη. Αν ο χρόνος και ο χώρος δεν είναι παρά μορφές αντίληψης, όπως θεωρεί ο Καντ, και η ποιότητα, η ποσότητα, η αιτιότητα είναι απλώς κατηγορίες της σκέψης, γιατί να μη συσκέπτεται ο Χίτλερ με τους Ναζί του σε μια καφετέρια στο Μπρόντγουεϊ; Η Εσθήρ δεν ακουγόταν τρελή. Είχε δει ένα κομμάτι πραγματικότητας, που η ουράνια λογοκρισία απαγορεύει κατά κανόνα. Είχε προλάβει να δει φευγαλέα πίσω από το παραπέτασμα των φαινομένων. [σ. 119 – 120]

7Με τις σχετικά σύντομες, κοφτές αλλά ταυτόχρονα περιεκτικές φράσεις του ο Σίνγκερ εισάγει τον αναγνώστη όχι μόνο στην ευρύτερη επιφάνεια του κόσμου των χαρακτήρων αλλά και στα βάθη της εκάστοτε ιστορίας του. Με τον ίδιο απολαυστικό τρόπο χειρίζεται την ταπεινότητά τους και τις ασήμαντες ανθρώπινες εμμονές.«Η κοκέτα» αφορά την ιστορία μιας γυναίκας που ενδιαφέρεται σε τέτοιο βαθμό για την εμφάνισή της ώστε να γίνει χριστιανή, για να ταφεί με τα ρούχα που επιθυμεί και όχι με το απλό εβραϊκό σάβανο. Ο «Σλόιμελε» αποτελεί μια τυπική περίπτωση αποτυχημένου (θεατρικός επιχειρηματίας χωρίς θέατρο, κατακτητής γυναικών που τον εγκαταλείπουν άμεσα, οραματιστής σχεδίων που δεν πραγματοποιούνται ποτέ) που συναντιέται σε διάφορα μέρη με τον αφηγητή, που είναι ένας εξίσου αποτυχημένος συγγραφέας – με την διαφορά ότι το γνωρίζει.

8Κωμικοτραγικοί ή σοφοί, διαβολικοί ή αγνοί, αφελείς ή κυνικοί, οι χαρακτήρες των είκοσι ενός διηγημάτων αφορίζουν τους ηλίθιους που διαθέτουν «μια μυστηριώδη δύναμη, βαθιά ριζωμένη στο αρχέγονο χάος», τα παιδιά που δεν είναι παρά τυχαία γονιμοποιημένα ωάρια, την γονεϊκή αγάπη που δεν είναι παρά ένα τυφλό ένστικτο, τον σύγχρονο Εβραίο «που δεν μπορεί να ζήσει χωρίς τον αντισημιτισμό, που υποστηρίζει την επανάσταση και ταυτόχρονα θέλει δικό του κάθε προνόμιο του καπιταλισμού, που προσπαθεί να καταστρέψει τον εθνικισμό στους άλλους, αλλά ο ίδιος καυχιέται ότι ανήκει στον Περιούσιο Λαό». Χαρακτήρες που αδυνατούν ακόμα και να κοιμηθούν στον τόπο όπου βαραίνει η Ιστορία, που δεν γνωρίζουν σε τι μπορούν πια να ορκιστούν και που θέλουν να γράψουν αλλά αναρωτιούνται ποιος χρειάζεται τις ιστορίες τους. Αναμφισβήτητα εμείς, που τις διαβάζουμε μέχρι σήμερα.

Εκδ. Καστανιώτη, 2013, μτφ. από τα αγ5γλικά: Βασίλης Αμανατίδης, σελ. 371, με τρισέλιδο χρονολόγιο του συγγραφέα.

Πρώτη δημοσίευση: Εντευκτήριο, τεύχος 102 – 103 [Ιούλιος – Δεκέμβριος 2013, κυκλοφ. 4 Μαρτίου 2014].

13
Φεβ.
14

Nicholas Murray – Κάφκα

 0Ο χωρομέτρης της αγωνίας

Όταν ήταν πια ξεκάθαρο μες στον οργανισμό μου ότι το γράψιμο είναι η πλέον αποδοτική κατεύθυνση της φύσης μου, τα πάντα άρχισαν να συνωστίζονται προς τα κει κι αφήσανε να στέκουνε κενές όλες οι ικανότητες που κατευθύνονταν στις χαρές της γενετήσιας ορμής, της βρώσης, της πόσης, του φιλοσοφικού στοχασμού, της μουσικής πρωτίστως. Άρχισα ν’ απισχαίνομαι προς όλες αυτές τις κατευθύνσεις. Αυτό ήταν απαραίτητο, επειδή οι δυνάμεις μου στο σύνολό τους ήσαν τόσο λιγοστές, ώστε μόνο συγκεντρωμένες μπορούσαν να υπηρετήσουν κάπως τον σκοπό του γραψίματος . [σ. 147]

Ο συγγραφέας που στο έργο επισκόπησε με αγωνία το όριο μεταξύ ατομικής και κοινωνικής εμπειρίας γεννήθηκε σε μια θνήσκουσα αυτοκρατορία, την γλώσσα της οποίας ως Γερμανός της Πράγας χρησιμοποίησε ως όχημα της συγγραφικής του τέχνης, ενώ την ίδια στιγμή έζησε τη γέννηση της νέας Δημοκρατίας της Τσεχοσλοβακίας προτού βυθιστεί στην ναζιστική και στην σταλινική τυραννία. Ο Κάφκα αντιμετωπίστηκε ανάλογα με την οπτική γωνία και ιδεολογική σκοπιά του καθενός: αλληγοριστής θρησκευτικών θεμάτων, συγγρα1φέας του υπαρξισμού και του παραλόγου κ.ο.κ. Υπήρξε όμως και συνεχίζει να είναι ένα διαφυγόν υποκείμενο, μια άπιαστη λογοτεχνική προσωπικότητα.

Στην περίπτωσή του συνηθίζουμε να βλέπουμε μόνο την μία πλευρά και να αγνοούμε πλήρως την άλλη· είναι περισσότερο γνωστός ως μια νευρασθενική καρικατούρα που μόνιμα υποφέρει και όχι ως ένας ζωντανός άνθρωπος με φίλους, μέλος σ’ έναν ενεργό κύκλο αξιόλογων συγγραφέων και διανοούμενων, έστω κι αν τα μείζονα μυθιστορήματά του παρέμειναν αδημοσίευτα όσο ζούσε· τον φανταζόμαστε δε κυρίως να βασανίζεται από προσωπικούς φόβους και μοναχικά άγχη, αγνοώντας πως, παράλληλα μ’ εκείνα, αγαπήθηκε από όλους όσοι ήλθαν σε επαφή μαζί του αλλά και πόσο χαιρόταν την συντροφιά των γυναικών, για τις οποίες ήταν και ιδιαίτερα ελκυστικός.

6 - franz-kafka-by-pietro-spicaΤα πρώτα κεφάλαια της βιογραφίας παρουσιάζουν με ανάγλυφο και λεπτομερή τρόπο αφενός το οικογενειακό περιβάλλον – μήτρα απ’ όπου προήλθε η βαθειά του αμφιθυμία απέναντί στην οικογένειά του αλλά και η τρομακτική κλειστοφοβία του Γκρέγκορ Σάμσα της Μεταμόρφωσης και αφετέρου το περιβάλλον της Βοημίας και της Πράγας ειδικότερα, που έβριθαν από πολιτικές και εθνικές εντάσεις. Χωρίς να είναι ένας ιδεολογικός ή προγραμματικός συγγραφέας, o Κάφκα είχε πάντα οξυμένη πολιτική συνείδηση, μια συμπάθεια για τον αδύναμο και μια δυσπιστία απέναντι στον ισχυρό. Η βιογράφηση των σχολικών του χρόνων έχει ανάλογο ενδιαφέρον, ιδίως όσον αφορά τις αναγνώσεις και τους προβληματισμούς του – για παράδειγμα ήδη από το Γυμνάσιο ήταν φανατικός αναγνώστης κοινωνιολογικών περιοδικών και μηνιαίων επιθεωρήσεων της διανόησης, μια συνήθεια που διατήρησε σε όλο τον βίο του.

Η σχέση με τον πατέρα του, στα μάτια του οποίου – και κατ’ επέκταση ενώπιον όλου του κόσμου – ένοιωθε σωματικά κατώτερος, υπήρξε, ως γνωστόν, βαθύτατα καθοριστική. Είναι χαρακτηριστική μια από τις πρώιμες σχετικές εγγραφές του: Εσύ αποκτούσες για μένα την αινιγματικότητα που έχουν όλοι οι τύραννοι που το δίκιο τους εδράζεται στο πρόσωπό τους και όχι στη σκέψη. Ο πατέρας 5 - der schloss comicsταυτίζεται με παντοδύναμο κριτή που χρησιμοποιεί μια σειρά ανάλογων λεκτικών μέσων για την διαπαιδαγώγηση: ειρωνεία, καγχασμός, απειλές αλλά και αυτοκατηγορίες.

Ο Κάφκα δεν απώλεσε ποτέ την πεποίθησή του ότι σύνολη η πορεία της ζωής του αποφασίστηκε μέσα στα πνιγηρά δωμάτια του πατρικού του σπιτιού – για τον λόγο αυτό η διασύνδεση μεταξύ του παιδικού του κόσμου και της ώριμης μυθοπλασίας του δεν πρέπει να υποτιμηθεί, καθώς εντοπίζεται μια εντυπωσιακή αναλογία θεμάτων στη ζωή και την τέχνη του. Ακόμα κι αν συγχωρήσουμε έναν βαθμό υπερβολής ή παράνοιας, τα μυθοπλαστικά δημιουργήματα του Κάφκα διέπονται συχνά από ένα σύστημα σκέψης και αντίληψης ανάλογο με τον εφιαλτικό κόσμο του φόβου, της αβεβαιότητας και της ενοχής που περιγράφει στην επιστολή προς τον πατέρα του. Η σύγκρουσή τους καθόρισε και τον ίδιο τον σκληρό τρόπο με τον οποίο ο συγγραφέας δεν έπαυσε να κρίνει τον εαυτό του αλλά και τους άλλους.

7Κάποια βιβλία επενεργούν σαν κλειδί για άγνωστες αίθουσες του δικού μας πύργου έγραφε σε μια επιστολή του το 1903. Η γραφή ήταν για τον Κάφκα ένα ουσιώδες μέσο επίγνωσης του εαυτού του. Είναι καλό όταν μπορεί κανείς να κρυφτεί από τον εαυτό του θαμμένος μες στις λέξεις, αλλά ακόμα καλύτερο είναι όταν μπορεί να στολιστεί και να πλουμιστεί με λέξεις, μέχρι να γίνει ένας άνθρωπος, όπως το επιθυμεί μες στην καρδιά μου. [σ. 84]. Παρέμεινε φανατικός αναγνώστης επιστολών και βιογραφιών συγγραφέων, ενίοτε προτιμώντας τα αντί των ίδιων των έργων τους, στοιχείο άλλωστε που ενισχύει την βάση για να αντιμετωπίζονται οι δικοί του τόμοι επιστολών και ημερολογίων «ως έργα γραμμένα με την ευμήχανη πληρότητα έργων τέχνης». Παράλληλα διάβαζε ιδιαίτερα το λογοτεχνικό του είδωλο Χάινριχ φον Κλάιστ.

3Κατά την υπαλληλική του σταδιοδρομία γνώρισε τον αδηφάγο κόσμο της γραφειοκρατίας, ασκήθηκε στην «παθητική ανθεκτικότητα», έζησε ως υπεύθυνος βιομηχανικών ατυχημάτων τις ταλαιπωρίες και τους τραυματισμούς των εργατών και άντλησε μεγάλος μέρος της γνώσης του για τον κόσμο αλλά και των σκεπτικιστικών  και πεσιμιστικών ιδεών από την εμπειρία του στο γραφείο. Ο εμβαπτισμός του στο δημοσιοϋπαλληλικό χαρτοβασίλειο του ενέπνευσε τους γραφειοκρατούμενους εφιάλτες της Δίκης. Ήταν θέμα χρόνου η συστολή και η μοναχικότητά του να μεταμορφωθούν σ’ εκείνη την τρομερή, υπαρξιακή μοναξιά και στον ψυχικό σπαραγμό της αγωνίας με τα οποία η ώριμη γραφή του αντιμετώπισε τον κόσμο. Την ίδια στιγμή η σχολαστική προσέγγιση της τροφής τον οδηγούσε στην χορτοφαγία.

8Η διαρκής αποτυχία του να εναρμονισθεί με τον κόσμο, γράφει ο Murray [σ. 301], να συμφιλιωθεί με την εργασία του, να εξασφαλίσει μια σωστή έγγαμη σχέση, να βρει (παρ’ όλα εκείνα τα σανατόρια, τις δίαιτες, τις γυμναστικές ασκήσεις γυμνός στο ανοιχτό παράθυρο, τις κωπηλασίες και το κολύμπι) καλή υγεία […] και ανανέωση ενός σώματος, με το οποίο δεν ένιωθε ποτέ άνετα, του φαινόταν ότι δεν οφειλόταν σε δικό του σφάλμα. Και τέλος, το γράψιμο, το οποίο θεωρούσε μοναδικό μέσο διαφυγής, μοναδικό μέσο πλήρωσης, μοναδικό σκοπό της ζωής του, δεν τον λύτρωνε πάντα από ένα αίσθημα αποτυχίας και ενοχής. Στο τέλος της ζωής του μάλιστα ζήτησε να καταστραφεί το έργο του, έτσι ώστε να μην απομείνει τίποτα από τις ατελέσφορες απόπειρές του, να ζήσει μέσω της γραφής σε αρμονία με τον κόσμο.

9Σε ένα χωρίο του ημερολογίου του ο Κάφκα δηλώνει ότι η αϋπνία του προέρχεται από μια έντονη επίγνωση αυτού που διακυβευόταν στο γράψιμό του, αυτού για το οποίο ήταn ικανός, φθάνει μόνο να μπορούσε να το φέρει εις πέρας: Πιστεύω ότι η αϋπνία αυτή έρχεται μόνο και μόνο επειδή γράφω. Διότι όσο λίγο κι όσο άσχημα κι αν γράφω, γίνομαι πάντως ευαίσθητος μ’ αυτούς τους μικρούς κλονισμούς, νιώθω ιδιαίτερα κατά το βράδυ κι ακόμη περισσότερο το πρωί την έλευση, τη μεγάλη πιθανότητα σπουδαίων καταστάσεων να με ανοίγουνε, που θα μπορούσανε να με κάμουν ικανό για τα πάντα και μ’ όλο τον θόρυβο που έχω μέσα μου και που δεν έχω χρόνο να τον ορίσω δε βρίσκω ύστερα καμία ησυχία. [σ. 130 – 131]

2Η έρευνα του Murray είναι πλήρης και εξαντλητική. Εκθέτει, σχολιάζει και αναλύει όλα τα διαθέσιμα στοιχεία που μπορούν να συγκροτήσουν μια πλήρη βιογραφία. Είναι γνωστό ότι η άρνηση του Μαξ Μπροντ να εκτελέσει την τελευταία επιθυμία του Κάφκα να καταστραφεί σύνολο το ανέκδοτο έργο του, πρόσφερε στον κόσμο τα τρία μείζονα μυθιστορήματα, μεγάλο μέρος των συντομότερων μυθοπλαστικών έργων του, τις επιστολές και τα ημερολόγια. Ο βιογράφος βυθίζεται αύτανδρος στον αρχειακό κόσμο των καφκικών γραπτών. Παρουσιάζει με εμβρίθεια τα έργα του συγγραφέα αλλά και τις σχέσεις του με τις γυναίκες της ζωής του, εφόσον άλλωστε επρόκειτο για επιστολιμιαίες ερωτικές σχέσεις που ενέπνευσαν αμέτρητα γραπτά. Διόλου τυχαία επιλέγει να τιτλοφορήσει τρία από τα τέσσερα κεφάλαια του τόμου με τα ονόματά τους: Φελίτσε, Μιλένα, Ντόρα.

5Η πιθανή ευτυχία βαίνει όλο και περισσότερο προς το απίθανο, διάγω ένα τρομερό υποκατάστατο ζωής [σ. 140]

Εκδ. Ίνδικτος, 2005, μτφ. Ξενοφών Κομνηνός – Αλέξανδρος Κυπριώτης, σελ. 522

Περιλαμβάνονται: πρόλογος του συγγραφέα στην ελληνική έκδοση, σημείωμα των μεταφραστών, βιβλιογραφία χωρισμένη στις κατηγορίες A. Franz Kafka, B. Σχετικά με τον Φραντς Κάφκα, Γ. Ενδεικτική βιβλιογραφία του Φραντς Κάφκα στα ελληνικά, Δ. Διαδικτυακοί τόποι για τον Φραντς Κάφκα. Ακόμα: χρονολόγιο Κάφκα, ευρετήριο ονομάτων και έργων και 106 μαυρόασπρες φωτογραφίες, με επεξηγηματικές λεζάντες, κατανεμημένες σε γυαλιστερά ένθετα. [Nicholas Murray – Kafka, 2004]

12
Φεβ.
14

Στο αίθριο του Πανδοχείου, 144. Γιάννης Λειβαδάς

ΛΕΙΒΑΔΑΣ 2013Περί γραφής 

Θα μας συνοδεύσετε ως την θύρα των βιβλίων σας;

Είμαι σίγουρος ότι για να εισέλθει κανείς στα βιβλία που έγραψα ή θα γράψω, θα πρέπει να το κάνει ασυνόδευτος. Η έμπαση δεν αποτελεί υποχρεωτικά και δίοδο ή άνοιγμα προς κάτι. Τρώει κανείς τα μούτρα του, ή καταλήγει σε λαβύρινθο, υπάρχει βεβαίως και η πιθανότητα να υπάρξουν άλλα φαινόμενα. Έχω σημειώσει από χρόνια πως «Αυτός που διαβάζει με όρους ανοχής μπορεί να με διαβάσει, αυτός που διαβάζει με όρους συμμετοχής όχι». Φαντάζεσαι λοιπόν πως συμβαίνουν και πιο σημαντικά πράγματα από τα συνήθη δράματα.

b188011Θα μοιραστείτε μια μικρή παρουσίαση-εισαγωγή στο κάθε σας βιβλίο χωριστά (είτε σε μορφή επιγραμματικής παρουσίασης, είτε γράφοντας για το πότε, πώς, υπό ποιες συνθήκες και ποιους πόθους συνεγράφησαν);

Τα βιβλία, οι συλλογές δηλαδή των ποιημάτων, πέφτουν ως αβαρία από τα αμπάρια μου. Στο παρελθόν κάποιες συλλογές εκδόθηκαν μόνο και μόνο για να αντιπαραβάλλω ορισμένες υποψίες με τις εκκαθαρίσεις που αναζητούσα. Τα περισσότερα από τα ποιήματα που δημοσίευα ήταν φάκες ή χρονικά παροράματα, τα ποιήματα που προτιμούσα δεν θα δημοσίευα και τόσο. Ο τρόπος δεν αφορούσε το περιεχόμενο αλλά το αντίθετο.

b185467Τα τελευταία χρόνια, από τη συλλογή «Άπτερος Νίκη-Μπίζνες-Σφιγξ», και ύστερα, λειτουργώ διαφορετικά. Πλέον η δημοσιοποίηση των ποιημάτων αποτελεί μονάχα διαφήμιση, (υπό την έννοια της κοινής ρεκλάμας) των σχέσεων που διατηρώ με το σύμπαν, την κοινωνία, τον εαυτό μου. Το περιεχόμενο έχει πια μετουσιωθεί σε τρόπο. Ξέρεις τι μπορεί να κρύβει μια διαφήμιση και τι μπορεί να πάθει κανείς από μία διαφήμιση. Επέλεξες να πάρεις συνέντευξη από έναν σκληρό άνθρωπο που ζει αποκλειστικά την ετερότητα, που εκφράζει την ετερότητα. Ομηρικός γέλως. Το 2012 ολοκλήρωσα ένα τόμο με δοκίμια και σημειώματα, τον οποίο μου ζήτησαν να εκδώσουν τρεις διαφορετικοί εκδότες, μόλις διέτρεξαν όλο του το υλικό το μετάνιωσαν για να μην έρθουν σε ρήξη με πρόσωπα και πράγματα, εκεί μέσα γράφω σε κάποιο σημείο: «Η μόνη επανάσταση λαμβάνει χώρα μέσα στην ελευθερία μας και η μοναδική μας ελευθερία είναι η μοναξιά μας».

b178275Έχετε γράψει σε τόπους εκτός του γραφείου σας/σπιτιού σας;

Όντας νεότερος έγραφα παντού, όπου και αν βρισκόμουν, σήμερα, προτιμώ να γράφω κλεισμένος στο σπίτι. Πλησιάζοντας τα 45 συλλαμβάνω καθημερινά τον εαυτό μου να συναρπάζεται και να χάνει εύκολα τη συγκέντρωσή του.

Σας ακολούθησε ποτέ κανένας από τους ήρωες των βιβλίων σας; Μαθαίνετε τα νέα τους;

Ήρωες; Εντός βιβλίων δεν υπάρχουν. Μόνο εκτός βιβλίων υπάρχουν ήρωες.

b164281Ποιος είναι ο προσφιλέστερός σας τρόπος συγγραφής; Πώς και πού παγιδεύετε τις ιδέες σας;

Η ιδέα είναι πανάρχαια. Παρόλα αυτά δεν κατάφερα να βρω λόγο να την αντικαταστήσω. Απλά κάθομαι και γράφω, όλα γίνονται από μόνα τους, δηλαδή, γίνομαι από μόνος μου.

Εργάζεστε με συγκεκριμένο τρόπο; Ακολουθείτε κάποια ειδική διαδικασία ή τελετουργία; Επιλέγετε συγκεκριμένη μουσική κατά την γραφή ή την ανάγνωση; Γενικότερες μουσικές προτιμήσεις;

b135224Σχεδόν πάντα όντας χαρούμενος. Ορισμένες φορές ακούω μουσική, δηλαδή τζαζ, μα τις περισσότερες μέρες του χρόνου μου αρέσει να μην ακούω τίποτα. Κάνοντας όμως άλλες, εξίσου σημαντικές δουλειές, όπως το πλύσιμο των πιάτων, των ρούχων, το μαγείρεμα, καμιά φορά αντί για μουσική υπόκρουση ακούγεται ο ήχος κάποιας παλιάς ταινίας, από το διαδίκτυο, την οποία δεν παρακολουθώ εκείνη τη στιγμή.

Ποιες είναι οι σπουδές σας και πώς βιοπορίζεστε; Διαπιστώνετε κάποια εμφανή απορρόφηση των σπουδών και της εργασίας σας στη γραφή σας (π.χ στην θεματολογία ή τον τρόπο προσέγγισης);

b118629Σπουδές; Αγαπητέ μου, εγκατέλειψα συνειδητά το λύκειο, λίγες μόλις μέρες πριν τις τελικές εξετάσεις αποφοίτησης, ακριβώς για να υποβάλλω τον εαυτό μου σε σημαντική μοίρα, ώστε να ακυρώσω τον τρόπο λειτουργίας των ανώτερων και ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, και να είμαι όσο το δυνατόν, επί της ουσίας, ανεξάρτητος. Διδάχθηκα και μελέτησα μόνος, εξελίχθηκα μόνος. Όλο και περισσότερο, καθώς περνούν τα χρόνια, αντιλαμβάνομαι πόσο αναρχιστής και πόσο παράτολμος είμαι. Σε όλη μου τη μέχρι τώρα ζωή τα έβγαλα πέρα κάνοντας διάφορες δουλειές, με εξαίρεση την τελευταία περίοδο που απασχολούμαι αποκλειστικά με την μετάφραση. Φυσικά αυτό δεν γνωρίζω πόσο θα διαρκέσει.

b83329Γράψατε ποτέ πεζογραφία– κι αν όχι, για ποιο λόγο;

Δεν είμαι πεζογράφος, αλλά έγραψα και εξέδωσα ένα σπονδυλωτό, παράταιρο, μυθιστόρημα, το οποίο κυκλοφόρησε πριν από κάνα δυο χρόνια με τίτλο «Το Σύμπλεγμα Του Λαοκόοντα». Προτιμώ την ποίηση, διότι η ποίηση είναι πιο φυσική, συνεπώς πιο επικίνδυνη.

Αν είχατε σήμερα την πρόταση να γράψετε μια μονογραφία – παρουσίαση κάποιου προσώπου της λογοτεχνίας ή γενικότερα ποιο θα επιλέγατε;

b163078Αναμφισβήτητα κανενός. Είμαι ο πλέον ακατάλληλος για να αναλάβω κάτι τέτοιο. Πέραν αυτού όμως, σε κάθε άλλη περίπτωση, δεν θα δυσκολευόμουν αφού οι πραγματικά σημαντικοί λογοτέχνες, των τελευταίων εκατό χρόνων λόγου χάρη, δεν είναι παραπάνω από δεκαπέντε ή είκοσι, εάν μιλάμε για την Ευρώπη. Μέσα σε λίγες μέρες θα είχα οπωσδήποτε καταλήξει σε κάποια επιλογή.

Τι γράφετε τώρα;

Αυτήν την περίοδο δεν γράφω. Εξακολουθώ να μεταφράζω και παράλληλα επιμελούμαι την επόμενη ποιητική συλλογή που θα κυκλοφορήσει  το 2015 από τις εκδόσεις Κέδρος.

Περί μετάφρασης

b110537Διακονείτε το κοπιώδες έργο της μετάφρασης. Εργάζεστε με συγκεκριμένο τρόπο; Τι είδους σχέση συνδέει τον μεταφραστή και τον συγγραφέα που ο πρώτος μεταφράζει;

Σε μία ειδική μάζωξη με ανθρώπους του χώρου το 2005, στην Αθήνα, είχα δηλώσει πως η μετάφραση είναι μία οριακά αντεστραμμένη μορφή της γραφής, κάπως έτσι το εξέφρασα και σε κάποια παλαιότερη συνέντευξη – πιστεύω πως είμαι υποχρεωμένος να πω το ίδιο και σήμερα. Σύνδεση μεταξύ δημιουργού και μεταφραστή δεν υφίσταται υποχρεωτικά. Ορισμένες φορές μόνο. Μάλλον σπάνια, πολύ σπάνια. Κι αυτή η σύνδεση δεν είναι τίποτε άλλο από μία μορφή πνευματικής συνοδοιπορίας.

b141002Από τις μεταφράσεις σας ποια σας δυσκόλεψε περισσότερο και ποια σας πρόσφερε τις μεγαλύτερες ηδονές;

Έχω την εντύπωση πως το πιο απαιτητικό κείμενο ήταν τα  «Όράματα του Κόντι» του Τζακ Κέρουακ. Το βιβλίο πρόκειται να κυκλοφορήσει σύντομα από τις εκδόσεις Ηριδανός. Πιθανότατα έχουμε να κάνουμε για το κορυφαίο πεζογραφικό έργο της πρώτης περιόδου του αμερικανικού μεταμοντερνισμού, και με ένα από τα σημαντικότερα βιβλία που γράφτηκαν μέσα στον εικοστό αιώνα. Επί ηδονών, είναι παραπάνω από δύσκολο να απαντήσω: τα ποιήματα του Κέρουακ, του κάμινγκς, του Μπέριμαν και πολλών ακόμη.

b128336Από τα βιβλία που μεταφράσατε υπάρχουν κάποια στα οποία επιθυμείτε να κάνετε ιδιαίτερη αναφορά ή να συστήσετε στους αναγνώστες;

Δεν έχω μεταφράσει βιβλίο που να μην θεωρώ πως είναι σημαντικό, άλλωστε δεν δέχομαι προτάσεις αναλήψεων έργων, ανέκαθεν επέλεγα ο ίδιος τα βιβλία που μετέφραζα και προωθούσα στους εκδότες. Κατά κόρον μεταφράζω οτιδήποτε θεωρώ πως δίχως αυτό δεν μπορεί να αποκτήσει κανείς μία κάπως συνολική αίσθηση του λογοτεχνικού χάρτη των νεώτερων χρόνων.

b193215Μπορείτε να μας μιλήσετε και για τα υπόλοιπα βιβλία που μεταφράσατε (ή όσα επιθυμείτε); Για την μεταφραστική τους εμπειρία, τις ηδονές, τις απομαγεύσεις τους. Εργάζεστε με συγκεκριμένο τρόπο; Ακολουθείτε κάποια ειδική διαδικασία ή τελετουργία; Επιλέγετε συγκεκριμένη μουσική κατά την ανάγνωση και την μετάφραση; Γενικότερες μουσικές προτιμήσεις;

Απαντώ με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που απάντησα στην ανάλογη ερώτηση για την γραφή της ποίησης.

b73740Υπάρχουν συγκεκριμένοι συγγραφείς με τη μετάφραση των οποίων θα επιθυμούσατε να αναμετρηθείτε;

Τέτοια αναμέτρηση δεν θεωρώ πως υπάρχει, μα οι δημιουργοί είναι όλοι αυτοί τους οποίους έχω μεταφράσει και θα μεταφράσω ίσως στο μέλλον.

Τις περισσότερες φορές ο μεταφραστής τίθεται στο περιθώριο. Τα φώτα στρέφονται αποκλειστικά στον συγγραφέα, ενώ σπάνια οι κριτικές αναφέρονται στο έργο του. Για ποιο λόγο συμβαίνει αυτό και τι θα προτείνατε ώστε να έχει τη θέση που του αρμόζει;

b128004Τα φώτα, όπως ακριβώς το λες, οφείλουν να πέφτουν στον συγγραφέα, τον ποιητή κτλ. Ο μεταφραστής όσο άξιος και να είναι παραμένει μεταφραστής. Δεν νομίζω πως χρειάζεται να συμπληρώσουμε κάτι επ’ αυτού, παρεκτός και αν μιλήσουμε για τον ξεπεσμό που παρατηρείται στην Ελλάδα, δηλαδή, ανάξιοι ποιητές να θεωρούνται αξιότεροι λόγω των μεταφράσεων που έχουν κάνει, το έργο των μεταφραστών ακμής να αποσιωπείται συστηματικά ενώ το έργο των μετρίων ή ακόμη και των μετριότατων, να δέχεται  επιβράβευση. Δείτε για παράδειγμα τι συνέβη τη χρονιά που κυκλοφόρησε στα ελληνικά το «Ταξίδι Στην Άκρη Της Νύχτας» του Σελίν.

Από την άλλη οι επιμελητές και οι διορθωτές τίθενται σε ακόμα μεγαλύτερη «αφάνεια». Τι προβλήματα παρουσιάζει η συνεργασία μαζί τους και ποια θα ήταν η ιδανικότερη μορφή της;    

b174559Για το έργο των διορθωτών δεν μπορώ να μιλήσω, παρότι έχω και ο ίδιος όχι μικρή εμπειρία. Προβλήματα σε επίπεδο διόρθωσης και επιμέλειας, ως ποιητής δεν αντιμετώπισα ποτέ, ως μεταφραστής κάμποσες φορές, σε βαθμό που ορισμένα βιβλία θα παραμείνουν στιγματισμένα, λόγω της ανικανότητας των διορθωτών ή των επιμελητών, για πάντα.

Περί ανάγνωσης

Τι διαβάζετε αυτό τον καιρό;

Κάθε πρωί, πριν ακόμη ξημερώσει διαβάζω ανελλιπώς την πρόγνωση του καιρού στο διαδίκτυο, ενώ πίνω τον καφέ μου. Και αυτό δίχως να με ενδιαφέρει.

11
Φεβ.
14

Γιάννης Ευσταθιάδης – Εκατό

ΕΚΑΤΟΤο μουσείο του ενός αριθμού

Οι θεματικές ανθολογίες αλλά και οι παραλλαγές πάνω στο ίδιο θέμα αποτελούν δυο από τις όψεις του πολυπρόσωπου νομίσματος μιας αφήγησης που επιχειρεί να εστιάσει στο ειδικό και επίκαιρο για να καταγράψει το γενικό και διαχρονικό. Κάθε λέξη, όρος, έννοια, ψηφίο κ.λπ. μπορεί να αποτελέσει το κεντρικό θέμα μιας τέτοιας εξαιρετικά ενδιαφέρουσας συλλογής, η οποία θα αποκαλύπτει όχι μόνο τις πλείστες χρήσεις του αλλά και θα προσφέρει την ευκαιρία για πειραματισμό πάνω σε ισάριθμα είδη γραφής.

Ο συγγραφέας εδώ εμπνέεται από το επετειακό εκατοστό τεύχος του περιοδικού Εντευκτήριο, που προσκάλεσε τους συνεργάτες του σε συγγραφή κειμένου με τον όρο της μνημόνευσης του αριθμού εκατό και των παράγωγών του. Ποιο είναι άραγε η πρώτη περίσταση – περίφραση που μας έρχεται στο νου; Σε τούτο τον αριθμό δεν ενοικεί το παραδεδεγμένο όριο του βίου (συνεπώς «στα πενήντα ένα αποκτάς την απόλυτη πλειοψηφία της ζωής σου»), το εναρκτήριο ποσό κατά το παζάρι των αργυρίων, ο απόλυτος βαθμός οινοπνευματώδους και ντεσιμπέλ και βέβαια η διαχρονική γενέθλια ευχή; Ανάλογη θέση στα «μικρά διηγήματα» του Ευσταθιάδη έχουν ρόδα εκατόφυλλα και πόλεμοι εκατονταετείς, αφορμές επετειακές και σημεία βρασμού, άρθρα νομικά και συμφωνίες μουσικές, λαμπτήρες εκατό κηρίων και σημεία εθνικών οδών, μιλιγκράμ φαρμακευτικά και αντίτυπα ευπώλητα, μαζί με τα σημαίνοντα της εκατόμβης και της εκατονταπυλιανής.

0000259929_500Εκατό λοιπόν … αριθμός δεσποτικός, συντριπτικός, απόλυτος και υπεροπτικός τουλάχιστον όσον αφορά την ψυχολογία των καταναλωτών, αδιαπραγμάτευτος ως τελεσίδικος, σε αντίθεση με το ελαστικό, καμπύλο και χαριτόβρυτο 99, 99 με το οποίο το χωρίζει διαφορά γελοία αλλά ψυχολογική επίπτωση μέγιστη. Μόνο που ο τριψήφιος αριθμός πολλές φορές δεν αποτελεί παρά την αφορμή για μια διαφορετική ανάγνωση βεβαιοτήτων ακλόνητων και συμβάντων αποδεκτών. Ο περίφημος εκατόμετρος αγώνας ταχύτητας στον στίβο μετατρέπεται σε θρησκευτική τελετουργία με θεούς και προσευχόμενους και ο διάλογος ανάμεσα στην εξουσία και στον πολέμιό της (εδώ μεταξύ εκατόνταρχου και επαναστάτη) μετατρέπεται σε διαλεκτική αντιπαράθεση μπορχεσιανής έμπνευσης. Ο αυτόματος τηλεφωνητής ενός αριθμού που τελειώνει σε εκατό αποτελεί δοκιμή επιστροφής στο παρελθόν κι ένας κωδικός αυτόματης ανάληψης οριακών ποιητικών στίχων σε χρήσιμη τεχνολογική ευκολία.

Shostakovich-Στην «μικρή αγγελία» το σύνηθες περιεχόμενο του λιλιπούτειου ενημερωτικού κειμένου περί του ενοικιαζόμενου διαμερίσματος μεταλλάσσεται σε ποιητικό πεζό κομψοτέχνημα. Εδώ η προσφερόμενη επιλογή έχει επενδυθεί με πατώματα από ξυλεία κιβωτού που διασώζει τη μνήμη, μεγάλους καθρέφτες για αξιοσημείωτο αντικατοπτρισμό του εγώ, στάζουσες βρύσες για μουσικό ηχητικό υπόστρωμα, αχρησιμοποίητη γραφομηχανή για επίδοξους συγγραφείς ή αυτόχειρες, και κουνουπιέρες που προφυλάσσουν από δυσάρεστες αναμνήσεις ή ανεπιθύμητα ενύπνια. Σ’ ένα τέτοιο κείμενο οι εκατοστιαίες διαστάσεις του χώρου σαφώς περνούν σε ύστατη μοίρα.

Απαραίτητο στοιχείο του μινιμαλιστικής μουσικής, τουλάχιστον όπως την ορίζει ο Φίλιπ Γκλας, που επιλέγει τρεις νότες και τις επαναλαμβάνει εκατό φορές, βολικό εργαλείο στην τέχνη του Μοντριάν, που ζωγράφισε είκοσι πέντε παραλληλόγραμμα μεpiet-mondrian-self-portrait_zelfportret-1 εκατό γραμμές, ανοιχτό ερώτημα ως προς το αισθητικό αποτέλεσμα της ακρόασης των δίσκων στις εκατό στροφές, το τριψήφιο νούμερο εμπνέει θαυμαστά κειμενικά αποκόμματα όπου η κάθε ιστορία, είτε δυο γραμμών είτε τριών σελίδων είναι αυτάρκης και αρκεί για να ευφράνει ή να κινητοποιήσει επιθυμητούς μηχανισμούς.

Στο τέλος ο αριθμός δεν αποτελεί παρά μια δικαιολογία εκκίνησης· ίσως πάλι εξαρχής αποτελούσε μια τέτοια αφορμή. Κατά τα άλλα προσκαλούνται και γίνονται δεκτές όλες οι εποχές και όλες οι διαθέσεις, όλα τα λογοτεχνικά είδη και όλες οι γραφές, με κυρίαρχη μια διακειμενική ποιητική, πάντα με απολύτως ακριβή και διασταυρωμένα τα ιστορικά πρόσωπα, τα γεγονότα και τις χρονολογίες και απολύτως φανταστικά όλα τα υπόλοιπα, όπως εξηγείται στο δισέλιδο επίμετρο και ενίοτε επεξηγείται στις εξασέλιδες σημειώσεις.

Lucio DallaΜετά την ανάγνωση σκεφτόμουν να καταλύσω σ’ ένα δωμάτιο με τον αριθμό 100, διαθέσιμο σε ξενοδοχεία και νοσοκομείο. Κι εκεί που ετοιμαζόμουν να επιλέξω το ξενοδοχείο, διαβάζω πως ο αισιόδοξος του σχετικού κειμένου «συνειδητοποιεί ξαφνικά ότι η απαισιοδοξία του ήταν άστοχη, αφού στο νοσοκομείο δεν εισάγεται κανείς για να πεθάνει, αλλά για να ιαθεί. […] Ενώ ήξερε πως η θαλπωρή της επιγραφής «Μην ενοχλείτε» είναι αποτρεπτική για τις καθαρίστριες, αλλά όχι το ίδιο αποτρεπτική όταν πλησιάζει ο θάνατος, συμπέρανε πως η μελαγχολία της αναχώρησης είναι κοινή, είτε πρόκειται για αλλαγή χώρου, είτε για αλλαγή χρόνου σε μη χρόνο. […] Κατέληξε πως  φόβος των δυο δωματίων είναι ίσως διαφορετικός, αλλά η μοναξιά των ανθρώπων μέσα σ’ αυτά, ίδια, και πως οι αριθμοί είναι πιο ασφαλείς απ’ ό,τι τα συναισθήματα. Έγραψε, λοιπόν, για ένα δωμάτιο με τον αριθμό 100, αφήνοντας τον προσδιορισμό του χώρου στο τυχαίο, μια και γνώριζε καλά πως για τον αναγνώστη μετράνε περισσότερο – όπως θα ’λεγε ο Αλεξανδρινός – οι «στοχαστικές προσαρμογές». [σ. 104 – 105]

Γ.Ε.Σε μια συλλογή μεταξύ ίσων, ποιο θα είναι άραγε το προνομιούχο καταληκτήριο κείμενο; Μα δεν υπάρχει! Όπως και στις Οδηγίες χρήσεως της Ζωής του Ζορζ Περέκ και τις Ασκήσεις Ύφους του Ραιημόν Κενώ, η αρίθμηση σταματάει στο 99, αλλά με μια διαφορά: εδώ το τελευταίο, ενενηκοστό ένατο κείμενο λειτουργεί ως «τέλειον – ατελές», μια πόρτα ανοιχτή προς τους αναγνώστες, που δεν θα γράψουν μόνο το δικό τους εκατοστό κείμενο – αυτό που αναμφίβολα θα τριγύρισε στο μυαλό τους κατά την ανάγνωση – αλλά και θα εξακτινώσουν τον τιμώμενο αριθμό στο άπειρο.

Εκδ. Μελάνι, 2013, σελ. 190.

Στις εικόνες: Lucio Dalla, Dmitri Dmitriyevich Shostakovich και Fernando de Lucia σε εξώφυλλο, Piet Mondrian – όλοι με διακριτική θέση σε κάποια εκατοστιαία ιστορία.

Πρώτη δημοσίευση: περιοδικό (δε)κατα, τεύχος 37 [άνοιξη 2014].

09
Φεβ.
14

Λογοτεχνείο, αρ. 139

alasdair_gray1Άλιστερ Γκρέυ, Χαμένα κορμιά. Επεισόδια από τη νεανική ζωή ενός γιατρού του Δημόσιου Οργανισμού Υγείας της Σκωτίας, εκδ. Νεφέλη, 2001, μτφ. Δημήτρης Βαρδουλάκης, σ. 175 – 176 [Alasdair Gray, Poor things, 1992]

ΕΙΔΗ ΑΝΘΡΩΠΩΝ: «Υπάρχουν τρία είδη ανθρώπων. Οι πλέον χαρούμενοι είναι οι αθώοι που νομίζουν ότι βασικά οι πάντες και τα πάντα είναι καλά. Τα περισσότερα παιδιά ανήκουν σ’ αυτή την κατηγορία κι έτσι ήσουν κι εσύ μέχρι που ο Χούκερ σου έδειξε, παρά τη θέλησή μου, την άσχημη πλευρά της ζωής. Η δεύτερη και μεγαλύτερη μερίδα ανθρώπων είναι οι ήπια αισιόδοξοι, εκείνοι που ο εγκέφαλός τους μ’ ένα ταχυδακτυλουργικό κόλπο τους επιτρέπει να αντικρίζουν τους λιμασμένους και τους ακρωτηριασμένους δίχως ίχνος δυσφορίας. Νομίζουν ότι όσοι πάσχουν το αξίζουν ή ότι η χώρα τους δεν προκαλεί, αλλά καταπολεμά τη μιζέρια ή ότι ο Θεός, η Φύση κι η Ιστορία θα τα διορθώσουν όλα κάποια μέρα. Ο δρ. Χούκερ είναι έτσι και χαίρομαι που οι δημαγωγίες τους δε σε απέτρεψαν από την αλήθεια. Το τρίτο και σπανιότερο είδος είναι όσοι γνωρίζουν ότι η ζωή είναι ουσιαστικά μια επώδυνη αρρώστια που μόνο ο θάνατος μπορεί να θεραπεύσει. Έχουμε τη δύναμη να ζούμε με τα μάτια μας ανοιχτά εκεί που άλλοι κάνουν τους τυφλούς. Είμαστε οι κυνικοί».

07
Φεβ.
14

Νίκος Ξένιος – Ένα τριάρι για τον Οιδίποδα

Πρtriari-oidipodas-smallόβα θεάτρου, πρόβα ζωής και θανάτου

αρχίζει να ψηλαφεί τ’ αντικείμενα στο δωμάτιο. Δεν είναι πια αυτά φλιτζάνια, τασάκια, βιβλία, αφίσες: είναι σκίνα, είναι τα ριζά του βράχου, το φτενό χαμομήλι που φυτρώνει στα αλσύλλια έξω απ’ την Αθήνα. Κάθε βήμα του κι ένα αγκάθι, κάθε ψηλάφισμά του κι ένα γδάρσιμο. Αλλ’ η μικρή εκδορά γίνεται ανοιχτή δίοδος στο άβατο αυτής της πόλης. Τα κουρελιασμένα του ρούχα αφήνουν ξεσκλίδια σ’ όλα τα αιχμηρά και τα γωνιώδη. Περιηγητικός της βίας και της εξορίας. Με τη δική του αναχώρηση, η αρχαία Θήβα χάνει την ευλογία και κληρονομεί την κατάρα. Οι άμοιροι συμπολίτες του φαντασιώνονται πως υπάρχει ένα καλύτερο αύριο γι’ αυτούς που έσφαλαν. Όμως, τίποτε. Τίποτε απ’ αυτά. Μόνο λάσπη, πεσμένα σπίτια. [σ. 46]

1464029_10201500071687096_1836896833_nΟ Λεωνίδας είναι συνταξιούχος ηθοποιός και ετοιμάζεται για την παράσταση που γνωρίζει πως θα είναι η τελευταία του: Οιδίπους επί Κολωνώ. Οκτώ χρόνια μετά τον θάνατο της γυναίκας του Μαγδαληνής από αλτσχάιμερ ζει μια ασκητική ζωή, αφοσιωμένη στο θέατρο, με μοναδική υποβοήθεια, τα χάπια Νοοτρόπ για τους νευρώνες του εγκεφάλου. Τώρα εκείνη τον κοιτάζει από την φωτογραφία της, δίπλα στα θεατρικά του Μπρεχτ και του Ιονέσκο, πλάι από την Μεγάλη Σοβιετική Εγκυκλοπαίδεια. Της στάθηκε ως το τέλος, ως ένας άγνωστος που την φρόντιζε και την έπλενε, ως κάποιος που μιλούσε μόνος του κι έπαιρνε μόνος του τις απαντήσεις. Σε μια άλλη παράσταση, σκέφτομαι, για έναν ρόλο και κανέναν θεατή.

18043_OedipusAtColonusTitlegrΔιακριτική συνοδοιπόρος στην μοναχική του πορεία η πολύ νεότερη φίλη του Βέρα,  που τον επισκέπτεται συχνά, πρόθυμη «αναγνώστρια» των αφηγήσεων της ζωής του. Σε κάθε επίσκεψή της αναλογεί κι ένα αυτοβιογραφικό κομμάτι αφηγημένο από τον οικοδεσπότη: ο πρώτος γάμος της Μαγδαληνής, η ατυχής ζωή στην ομογένεια, η επιστροφή στα ματαιωμένα πάτρια, η συνοδοιπορία με τον Λεωνίδα, η εκ μέρους του υιοθεσία των παιδιών της, οι σκηνικοί αγώνες του, ο δόλιος εκμεταλλευτής πρώην σύζυγος. Και πάντα στο υπόβαθρο, η γελοία νεοελληνική μικροαστικότητα να συνυπάρχει με την ματαιωμένη μεταπολιτευτική πραγματικότητα.

Oedipus, 1941. GottliebΗ Βέρα δεν τον διακόπτει – είναι τέτοιος ο οίστρος του όταν ξεχύνει τις αναμνήσεις του που θα ήταν ιεροσυλία. Όλα αυτά τα χρόνια στέκεται στο ευγενές περιθώριο της ζωής του, στα ευχάριστα και στα σκληρά· ήρθε και η στιγμή που πλάγιασαν μαζί αλλά ο σεβασμός υπερίσχυσε της παρόρμησης. Θυμάται άραγε το άγγιγμά τους ή έχει σβηστεί απ’ τη μνήμη; Το βέβαια είναι πως της εξομολογείται όλα τα υπόλοιπα · άλλωστε η υποταγή στις προσταγές του συναισθήματος αποτελεί τον ιδανικότερο σύμβουλο του ηθοποιού κατά τη μελέτη του ρόλου. Η τελετουργία της προετοιμασίας του, η χρονοβόρα ανάγνωση, η συζήτηση με μια γυναίκα που αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες απολαύσεις της ζωής, όλα αποτελούν μέρος της θεατρικής μύησης. Είναι αυτή η διαλεκτικότητα της σχέσης που τον ωθεί σε μια δεύτερη, πρώιμη και ένθετη παράσταση μέσα στο εξαρχιώτικο τριάρι του. Αυτό το γεροντικό σπίτι, «ένα εργαστήριο αλχημείας, πλημμυρισμένο αναμνήσεις και απραγματοποίητα σχέδια» μετατρέπεται σε μια άλλου είδους σκηνή όπου ο Λεωνίδας επιχειρεί να διαχειριστεί τα δαιμόνια του δικού του κόσμου.

314107_3564478994061_830712301_nΗ πρόβα του είναι ώριμη και κατασταλαγμένη. Έχει διασχίσει την ανάγνωση, έχει περάσει πλέον στην ερμηνεία, έχει ενδυθεί το πετσί του Οιδίποδα. Ο τυφλός βασιλιάς της Θήβας έχει κάνει την πρώτη αυτόβουλη χειρονομία του ελεύθερου ανθρώπου, αυτήν που οι θεοί δεν μπορούν ν’ ακυρώσουν. Αλλά δεν ξεχνάει και το παράπονο του Σοφοκλή, για την δικαστική δοκιμασία στην οποία τον υπέβαλε ο γιος του. Ο Λεωνίδας το γνωρίζει: κανείς δεν είναι απόλυτα υπεύθυνος για τις σκοτεινές πτυχές του χαρακτήρα του – ο χαρακτήρας είναι κάτι χαραγμένο. Ούτε κι αυτός άλλωστε επαναπαύθηκε στην υποκριτική πείρα και τα κεκτημένα της. Δεν έπαψε να ψυχολογεί την ανθρώπινη φύση και να εφαρμόζει το «εάν» του Στανισλάβσκι, να μην είναι ο χαρακτήρας που υποδύεται αλλά να προσπαθεί να νιώσει πώς θα ήταν εάν ήταν ο χαρακτήρας αυτός. Άλλωστε από τις μνήμες να λείπουν οι οριακές παραστάσεις: το Μπαλκόνι του Ζενέ και ο Καλός Άνθρωπος του Σετσουάν του Μπρεχτ, και σε κάθε περίπτωση Έτσι Είναι Αν Έτσι Νομίζετε.

OLYMPUS DIGITAL CAMERAΑλλά ποτέ δεν ήταν, σκέφτομαι, όπως νομίζαμε, και το ίδιο βιώνει τώρα και ο Οιδίπους Λεωνίδας, ξετυλίγοντας το ατέλειωτο κουβάρι των συγγενικών δεσμών, ένα αξεδιάλυτο γαϊτανάκι ευτέλειας και αχαριστίας. Οι συγγενείς της Μαγδαληνής, οι πρόγονοι και οι επίγονοι, που αποδεικνύονται όλοι άπληστα αρπακτικά. Η έννοια της συγγένειας αφορά πλέον αποκλειστικά συμφεροντολογικά συμφραζόμενα. Κολωνός 1936, Petit Paris στον Πειραιά, Ντίσελντορφ και Κάιρο, μαύρες πολιτικές δεκαετίες και φρούδες φιλελεύθερες ελπίδες, έρωτες και διαζύγια, τυλίγματα και προικοδοσίες, πίστεις και ιδεολογίες, όλα αλέθονται στις πρωθύστερες εξομολογήσεις του ηθοποιού λίγο πριν την τελευταία αυλαία.

Πιστός στην παλαιάchorus_mask_for_oedipus_play_by_jemmanicolejoyce-d3ay08y αριστερή ψυχή που βιώνει με σιωπή και αξιοπρέπεια, χωρίς φανφάρες, χωρίς φωναχτές αυτοθυσίες, ο Λεωνίδας παλεύει με την απογοήτευση από τον στενό του κύκλο και τον διχασμό ανάμεσα στην δικαιοσύνη και την συγχώρεση, την μάχη και την αποδοχή της ηλικιακής του πια αδυναμίας. Είναι άλλωστε γνωστό πως το τρίτο στάσιμο του Οιδίποδα επί Κολωνώ είναι πιθανώς ό,τι πιο βαθύ και σκοτεινό έχει γραφτεί στην ελληνική αρχαιότητα για τα «άνευρα, άφιλα, ασυντρόφευτα» γερατειά. Ίσως γι’ αυτό, όπως κι εκείνος, έτσι κι αυτός ψάχνει έναν τόπο μακριά απ’ όλα αυτά, έστω και ως μεταφορά, ως αίσθηση. Η απόλυτα ρεαλιστική και αστόλιστη γραφή του συγγραφέα συμβαδίζει απόλυτα με την απλότητα της ζωής του ήρωά του, μιας ζωής σε μηδαμινά ύψη επίδειξης αλλά μεγάλα βάθη ύπαρξης.

Ο Οιδίποδας βγάζει τα μάτια του με τα ίδια του τα χέρια μόνο και μόνο για ν’ αντικρύσει την αλήθεια που του στερεί ο κόσμος των αισθητών. Να είναι άραγε αυτό, πέρα από ιδεαλισμός, και η πεμπτουσία του Τραγικού; Η παρεξήγηση, να νομίζεις ότι είσαι ένας άλλος απ’ αυτόν που πραγματικά είσαι… [σ. 45]

Εκδ. Φαρφουλά, 2012, σελ. 123.

Πρώτη δημοσίευση: Περιοδικό (δε)κατα, επόμενο τεύχος.

Ο συγγραφέας στο Αίθριο του Πανδοχείου, εδώ.

06
Φεβ.
14

Συλλογικό – Το γυναικείο σώμα στον δυτικό πολιτισμό. Σύγχρονες προσεγγίσεις

[Επιμ. Susan Rubin Suleiman]s

Το γυναικείο σώμα καταλαμβάνει κεντρική θέση στο φαντασιακό του δυτικού πολιτισμού και η αναπαράστασή του έχει αποτελέσει μείζον ζητούμενο στην λογοτεχνία, την μυθολογία, την φιλοσοφία, την τέχνη, την επιστήμη, την θρησκεία. Ο τόμος περιλαμβάνει ακριβώς ποικίλες δοκιμιακές οπτικές διαφορετικών επιστημονικών και πνευματικών έργων πάνω σε μια ευρεία γκάμα θεμάτων σχετικών με την απεικόνιση του θηλυκού σώματος.

Τα σωμογράμματα της Gertude Stein αποτελούν το αντικείμενο ενός από τα πλέον ενδιαφέροντα κείμενα του τόμου [Catharine R. Stimpson]. Η Stein υπήρξε μια κατεξοχήν μοντερνίστρια συγγραφέας και οι πειραματισμοί της με τις μορφές τέχνης ήταν εξίσου, αν όχι περισσότερο, ριζοσπαστικοί με των άλλων μοντερνιστών συγγραφέων. Στα πορτραίτα της, ιδίως από τον Man Ray, βρίσκεται πέρα από την συνηθισμένη σεξουαλικότητα, άρα και πέρα από την ανάγκη για σεξουαλικό έλεγχο. Αδιάφορη για της «θηλυκές» νόρμες ντυσίματος, στιλ και δράσης, συμπεριφερόταν με τρόπο ώστε αυτή η ανοίκεια κατάσταση να είναι αυθεντική και σωστή μαζί – ακριβώς όπως και η γραφή της. Ούσα ευτραφής, αφομοίωσε αντιφατικές νοοτροπίες σε ό,τι αφορά το γυναικείο σώμα, θεωρητικοποιώντας το πάχος της και θεωρώντας το σώμα της μια μεγάλη μηχανή που μετέφερε κατ’ απαίτηση της πληθωρικής της φύσης.

1Η απεικόνιση του πάχους της υπήρξε και ένας έξυπνος ελιγμός που παρεξέκλινε από την ανάγκη να καταγραφεί δημοσίως ο λεσβιασμός της, για τον οποίο κανείς δε μιλούσε ανοιχτά ως και μετά τον θάνατό της, το 1946. Η ευτυχία που βίωνε με την Alice Toklas διέλυσε τις ενοχές και το στίγμα της ομοφυλοφιλίας, ενισχύοντας με θυελλώδη τρόπο την συγγραφική της αυτοπεποίθηση. Η Stein καθιέρωσε μια ιδιωτική σεξουαλική γλώσσα με μια σειρά σωμογραμμάτων διόλου ενστικτωδών ή αναπαραστατικών, συγχωνεύοντας το σώμα στην ίδια τη γραφή, επιχειρώντας την λεκτική αναπαράσταση του σώματος ως τόπου ηδονής, ενίοτε καταφεύγοντας στην ίδια τη φύση για να συμβολοποιήσει την γυναικεία σεξουαλικότητα. Η απόρριψη της καταπιεστικής πατριαρχικης γλώσσας την οδήγησε στην δημιουργία μιας δικής της αντι-γλώσας, που μέσα από το παιχνίδι του σημαίνοντος επανακτούσε το ίδιο το σώμα.

Inez van LamsweerdeΥπό τον εύγλωττο τίτλο Σιωπές που μιλούν: Αυτοκτονίες γυναικών, η Margaret Higonnet συστηματοποιεί τις ερμηνείες της αυτοκτονίας ως σήματος, ως στοιχείου στην περίοδο του ανεπτυγμένου καπιταλισμού, ως στοιχείου μιας κατακερματισμένης ταυτότητας αλλά και ως αντικείμενο της ανδρικής άποψης. Αυτός ο εναγκαλισμός του θανάτου, αυτή η πράξη υπογραφής αυτοαποκλεισμού, φαίνεται σε πολλούς ένας γυναικείος καταστροφικός ναρκισσισμός ή μια εκδήλωση επιθυμίας χειραγώγησης της ζωής των επιζώντων. Πολλές αυτοκτονίες συνοδεύονται από ερμηνευτικά κείμενα: η γλώσσα γίνεται δράση, ενώ η δράση απαιτεί τη γλώσσα. Μόνο που στην πραγματικότητα, η συχνότητα αυτοκτονίας των γυναικών ανέρχεται περίπου στο μισό από εκείνη των ανδρών! Ακόμα και σε χώρες όπου η γυναικεία αυτοκτονία αποτελεί παράδοση, φαίνεται πως το φύλο των γυναικών τις προστατεύει.

Roy-lichtenstein_lichtenstein-expressionism_portrait-of-a-woman-1979_gagosianΗ παραδοσιακή αντίληψη περί του ασθενούς χαρακτήρα των γυναικών συνέβαλε στο να εξομοιωθεί η αυτοκτονία των γυναικών με το φαινόμενο της διανοητικής κατάρρευσης, ενώ κατά τον 19ο αιώνα «αποπροσανατολίζεται» προς την κατεύθυνση του έρωτα, της παθητικής εκχώρησης του εαυτού και της ασθένειας. Έτσι ο έρωτας γίνεται αντιληπτός όχι μόνο ως απώλεια του εαυτού αλλά και ως παράδοση σε μια ασθένεια, στην οποία η γυναίκα είναι ιδιαίτερα επιρρεπής. Αλλά οι μεγάλες λογοτεχνικές αυτοκτονίες της Έμα Μποβαρί και της Άννα Καρένια υποδηλώνουν κυρίως την κοινωνική αποσύνθεση και την θυματοποίηση της γυναίκας και όχι κάποια ηρωική αυτοθυσία. Σε σχέση με την κατάρρευση της αίσθησης της ταυτότητας, οι σύγχρονοι ψυχολόγοι θεωρούν ότι οι γυναίκες διαπράττουν το απονενοημένο διάβημα λιγότερο συχνά από τους άνδρες επειδή τα όρια του εγώ τους είναι πιο αδύναμα ή πιο ρευστά.

150393_173522165992990_3930949_nΣτις μυθιστορηματικές αναπαραστάσεις των γυναικών πολύ συχνά η αυτοκτονική κατάρρευση έχει σχέση με τις σεξουαλικές και τις ερωτικές τους σχέσεις, όπως οι μύθοι για την γυναικεία αυτοκτονία εστιάζουν στην ερωτική απογοήτευση και την αγνότητα. Αντιγόνη, Κλεοπάτρα, Αρρία και Charlotte Corday, η Πορκία του Βρούτου, η Διδώ του Αινεία, η Μαριάννα του Tennyson, η βιασμένη Λουκρητία, η Έντα Γκάμπλερ και η Δεσποινίς Τζούλι, κάθε μια με την δική της μοναδική περίπτωση καταθέτει και μια προσωπική απάντηση πάνω στα μείζονα ερωτήματα.

kisling042Την περίπτωση της Γεωργίας Σάνδη σε σχέση με τον γυναικείο φετιχισμό ερευνά η Naomi Schor, που έχει εξειδικευτεί στην «εξέταση τρόπων ανάγνωσης που θα μπορούσαν να προκύψουν από αναπαραστάσεις του γυναικείου σώματος». Η αναπαράσταση του σώματος στα έργα της Σάνδη είναι εντυπωσιακή και διαψεύδει περίτρανα τον φροϋδικό ισχυρισμό ότι ο φετιχισμός είναι η κατεξοχήν ανδρική διαστροφή, όπως και τα διδάγματα της παραδοσιακής ψυχαναλυτικής βιβλιογραφίας ότι δεν υπάρχουν γυναίκες φετιχίστριες. Η ερωτική φόρτιση του τραύματος, η γυναίκα – δανδής, η υιοθέτηση του ανδρικού ρούχου, η ανταλλαγή γυναικείων ταυτοτήτων, ο αναδιπλασιασμός των γυναικείων ρόλων, όλα εξετάζονται πάνω στην προβληματική της αμφιφυλοκειμενικότητας [bisextuality] και μας ωθούν σε μια εντελώς νέα ανάγνωση της Σάνδη.

alasdair-gray-may-in-black-dresΗ έκδοση περιλαμβάνει μια εκτενή εισαγωγή της Εύη Βογιατζάκη, με αντικείμενο μια γενικότερη κριτική θεώρηση των σπουδών για το φύλο. Οι υπόλοιπες μελέτες ανά ενότητες: Έρως: Susan Rubin Suleiman – (Επαν)εγγράφοντας το σώμα: Η πολιτική και η ποιητική του γυναικείου ερωτισμού, Thomas G. Pavel, Το εγκώμιο της ακοής (τα σχόλια του Gloss). Θάνατος: Eva Cantarella – Παρθένοι στην αιώρα: Μύθος, τελετουργία και η θέση της γυναίκας στην αρχαία Ελλάδα, Alice Jardine – Θανατικές καταδίκες: Συγγραφικά ζεύγη και ιδεολογία. Μητέρες: Julia Kristeva – Stabat Mater, Nancy Huston, Η μήτρα του πολέμου: Μητέρες και ήρωες. Ασθένεια: Ellen L. Bassuk – Η θεραπεία της ανάπαυσης: Επανάληψη ή επίλυση των συγκρούσεων των βικτοριανών γυναικών;, Mary Ann Doane -Το κλινικό μάτι: Ο ιατρικός λόγος στα γυναικεία φιλμ της δεκαετίας του 1940, Noelle Caskey – Ερμηνεύοντας τη νευρική ανορεξία.

Στην ενότητα ΕικόνεPoonam Chandrika Tyagi 1964 -  Indian Symbolist painter - Tutt'Art@ (12)ς: Margaret R. Miles – Ο γυμνός μαστός της Παρθένου: Το γυναικείο γυμνό και η θρησκευτική του σημασία στον πρώιμο αναγεννησιακό πολιτισμό της Τοσκάνης, Nancy J. Vickers – Η εραλδική στο πρόσωπο της Λουκρητίας, Carol M. Armstrong –  Ο Edgar Degas και η αναπαράσταση του γυναικείου σώματος, Janet Bergstrom – Το δίλημμα της σεξουαλικής ταυτότητας στις ταινίες του F. W. Murnau, Mary Ann Caws – Φωτογραφημένες και ζωγραφισμένες κυρίες: Η ενσωμάτωση της γυναίκας στην τέχνη του υπερρεαλισμού, Alicia Borinsky, Jean Rhys – Οι στάσεις μιας προσκεκλημένης γυναίκας. Και στα Διάφορα: Christine Brooke Rose – Η γυναίκα ως σημειωτικό αντικείμενο, Mieke Bal – Σεξουαλικότητα, αμαρτία και θλίψη: Η εμφάνιση του γυναικείου χαρακτήρα (μια ανάγνωση της Γένεσης 1-3), Monique Canto – Γυναικείο σώμα και πολιτική: Στοχασμοί πάνω στον Πλάτωνα, Nancy K. Miller – Ξαναδιαβάζοντας ως γυναίκα: Το σώμα στην πράξη, Charles Bernheimer – Huysmans: Γράφοντας εναντίον της (γυναικείας) φύσης.

Εκδ. Σαββάλας, 2008, μτφ. – εισαγωγή – ερμηνευτικά σχόλια: Εύη Βογιατζάκη, με τετρασέλιδο με τα βιογραφικά των συντελεστών του τόμου και εκτενές φωτογραφικό υλικό, σελ. 641 [The Female Body in Western Culture. Contemporary perspectives, 1985].

04
Φεβ.
14

Γιώργος Ν. Περαντωνάκης – Η μεταπολιτευτική κριτική στον καθρέφτη

ex_PERADONAKIS_EkdoseisPOLISΛογοτεχνική κριτική: κρίνοντες και κρινόμενοι

Κριτική δεν είναι μόνο η παρουσίαση και αξιολόγηση ενός βιβλίου αλλά και μια ευρύτερη λειτουργία κατά την οποία το βιβλίο αποτελεί αφορμή κάθε είδους συζήτησης και ευρύτερου διαλόγου, συνεπώς και ενεργοποίησης δράσης και αντίδρασης απέναντι σ’ ένα πνευματικό προϊόν. Η μεταπολιτευτική τεσσαρακονταετία για μεθοδολογικούς και ουσιαστικούς λόγους χωρίζεται σε δυο μέρη, με σημείο διάκρισης το 1990 για λόγους που εξηγούνται στην εισαγωγή. Έτσι το εν λόγω terminus ante quem, για να θυμηθώ και τον κατάλληλο ιστορικό όρο, σηματοδοτεί την χρονική διατομή του ερευνητή, στην οποία αφιερώνει και το πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου του, αναπτύσσοντας τα χαρακτηριστικά της κριτικής των δυο επιμέρους περιόδων.

1Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν θέματα όπως η απομάκρυνση από την παλαιού τύπου σημειωματογραφία με τον εντυπωσιολογικό κυρίως χαρακτήρα, οι προσωποπαγείς σχέσεις των κριτικών με συγγραφείς και εκδότες με αποτέλεσμα μια οικογενειακού τύπου αλληλεξάρτηση, η θεσμοθέτηση της κριτικής ως βασικού μέρους των εφημερίδων, η περιθωριοποίησή της μαζί με την απαξίωση του τυχόν ανεπιθύμητου από τους εκδότες κριτικού, τα κριτήρια με τα οποία ένας λογοτέχνης ή αρθρογράφος επιλέγεται ως κριτικός, οι ειδικότερες εγγενείς αδυναμίες του κριτικού λόγου, το ερώτημα αν η κριτική δικαιούται να έχει ένα προσωπικό ύφος και τα όρια της αυτοαναφορικότητας του κριτικού. Τα περισσότερα από τα παραπάνω ζητήματα τέθηκαν για πρώτη φορά επί τάπητος σε μια συζήτηση που οργάνωσε και δημοσίευσε το περιοδικό Δέντρο ακριβώς το 1990.

tumblr_mfd722yDgB1rrnekqo1_1280 H μεταφορά της εστίασης από το ιδεολογικό και κομματικό φορτίο προς την αισθητική αξία υπήρξε μια βασική διαφορά ανάμεσα στην μεσοπολεμική – μεταπολεμικη και ύστερη κριτική. Το ερώτημα αν είναι ακόμα επίκαιρη η διάκριση ανάμεσα στον αριστερό και δεξιό κριτικό λόγο ερευνάται στο δεύτερο κεφάλαιο. Σε ποιο βαθμό άραγε σήμερα επιβιώνει το αίτημα για ανατρεπτική δράση της λογοτεχνίας, για χρησιμοποίησή της προς μια ολοκληρωτική αλλαγή της κοινωνίας, για υποταγή της αισθητικής στην πολιτική; Οπωσδήποτε οι συνθήκες και τα δεδομένα έχουν αλλάξει, αλλά ορισμένες φωνές θέτουν σε νέες βάσεις την επανένταξη της ιδεολογίας στους κόλπους της ερμηνείας και την γενικότερη σύμπλευση του αριστερού λόγου με την κοινωνικοπολιτική και πολιτιστική αρθογραφία.

ANDRE DA LOBA - LeerLaraGrande_NinosΌσο περισσότερο ξεχάσουν η τέχνη και η λογοτεχνική κριτική το εργαλειακό οπλοστάσιο της θεωρίας, τόσο περισσότερο θα έχουν τη δυνατότητα να μιλήσουν ουσιωδώς, έλεγε παλαιότερα ο Αλέξης Ζήρας, αντιλαμβανόμενος την κριτική ως μια μορφή ασκημένης ανάγνωσης. Η εμπλοκή της θεωρίας και του ακαδημαϊκού λόγου στην πρωτογενή λογοτεχνική κριτική αποτελούν ένα άλλο πολύπλοκο και ενίοτε ακανθώδες ζήτημα, που δικαιούται την αυτόνομη επεξεργασία του στο βιβλίο. Πού σταματάει η υποκειμενική και ιδεολογική κρίση του κριτικού και πότε το υπό κρίση έργο θεωρείται μια αυτόνομη και αυτάρκης μηχανή παραγωγής νοημάτων; Πού αποτυγχάνει η εντυπωσιολογική κριτική, ποια προβλήματα καλείται να λύσει η θεωρητική εστίαση στην μορφή και τη γλώσσα εις βάρος του περιεχομένου και της ζωής που αναπαριστάται σ’ ένα βιβλίο, αλλά και ποια δημιουργεί; Πώς κρίνεται η νοοτροπία κατά τη οποία η λογοτεχνία αποτελεί κριτήριο αξιών και οδηγό σε μια ηθική και κοινωνική αντιστοιχία; Ποια επιχειρήματα προτείνονται υπέρ της θεωρίας, άρα και της αντικειμενικότητας αρχών και αντιλήψεων και ποια υπέρ της συναισθηματικής ανάγνωσης και υποκειμενικότητας της κριτικής;

ANDRE DA LOBA - Leer-mar_mar-leerΤο πρόβλημα της αντικειμενικότητας και των σχετικών ορίων λοιπόν εγείρει μια ιδιαίτερα ερεθιστική και πλούσια σε αντιπαραθέσεις συζήτηση, που παρουσιάζεται στο σχετικό ιδιαίτερο κεφάλαιο. Η κατάφαση στην υποκειμενικότητα αλλά και η αμφίβολη ατομικότητα ενός προσωπικού  γούστου, οι προσωπικές εκτιμήσεις και οι αισθητικές σταθερές, οι «ερμηνευτικές κοινότητες» και οι ποικίλες αξιολογικές διακρίσεις αποτελούν δίπολα ενός διαλόγου που ενισχύεται ακατάπαυστα στην ξένη και ελληνική βιβλιογραφία. Το αίτημα της εξόρυξης του νοήματος του κειμένου, η αναζήτηση των δυνητικών σημασιών του έργο μέσα στην ιστορική του συγκυρία και μια ενδιαφέρουσα πρόταση περί διυποκειμενικότητας σαφώς αποτελούν νέες παραμέτρους σε ένα σύνθετο και περίπλοκο λειτούργημα.

a14Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του κριτικού τοπίου κατά την 1990-2012; Ποιος ο ρόλος της κριτικής στην αναγνωστική λειτουργία και στην ευρύτερη αναγνωστική κοινότητα; Τι προσθέτουν ένθετα και περιοδικά, ιστοσελίδες και ιστολόγια; Ποια επιμέρους ζητήματα και αντιρρήσεις θέτει η αύξηση των λογοτεχνικών blogs; Ποιες οι απαιτήσεις και συμπεριφορές εκδοτών και συγγραφέων; Πως έχουμε φτάσει στην βαθιά ριζωμένη ιδέα πως η λογοτεχνική κριτική δεν αποτελεί παράδειγμα προβληματισμού αλλά μέρος της διαδικασίας για την προώθηση του βιβλίου; Ποιες είναι οι «κατηγορίες» απέναντι σε κριτική και κριτικούς εν γένει;

Αν η κριτική δεν1387587933_733e6972f3 αποτελεί απλώς μια έστω εκ των λιγότερο ευγενών τεχνών αλλά και μια μεταγλωσσική και μετα – αφηγηματική ενασχόληση με το βιβλίο, τότε τίθεται επιτακτικότερα από κάθε άλλη φορά το πρόβλημα του ισχυρού υπόβαθρου και της πάσης φύσεως θωράκισης του κριτικού, η αναγκαιότητα εμπλουτισμού της υποκειμενικής τους ματιάς με τους υποκειμενισμούς άλλων ματιών, της σύνταξης τους όχι μόνο στην πλευρά του συγγραφικού υποκειμένου αλλά και στο πλευρό του αναγνώστη και μια σειρά ακόμα ουσιώδη θέματα που ανοίγουν ακόμα περισσότερο τον διάλογο και τον προβληματισμό.

ART - Pablo-Picasso-Femme-etendue-lisant-19521Η μελέτη του Γ. Περαντωνάκη αποτελεί πολυτιμότατη συμβολή σ’ ένα θέμα πάνω στο οποίο όλοι όσοι εμπλεκόμαστε στην συναρπαστική αναγνωστική ή/και κριτική διαδικασία έχουμε προβληματιστεί, συζητήσει ή και αντιπαρατεθεί, αλλά χωρίς την δυνατότητα να έχουμε επί χάρτου όλες τις απόψεις, όλες τις προτάσεις, όλα τα επιχειρήματα. Ο μελετητής τα έχει συγκεντρώσει όλα; όχι μόνο την εγχώρια βιβλιογραφία αλλά και τα γραπτά παλαιότερων και σύγχρονων ξένων μελετητών και θεωρητικών, με ακριβείς παραπομπές σε έργα και δημοσιεύσεις, που αποδεικνύουν ότι η συζήτηση στο εξωτερικό όχι απλώς είναι διαρκώς ανοιχτή αλλά και διαρκώς τροφοδοτούμενη. Έχει κατατάξει και συστηματοποιήσει τα ποικίλα επιμέρους ζητήματα, ποιεί αντίλογο, καταδεικνύει ισχυρά και αδύναμα σημεία, καταθέτει προτάσεις, ανοίγει νέα θέματα, συντάσσει εν τέλει ένα πλούσιο, απαραίτητο μελέτημα με ευκρίνεια και καθαρότατο λόγο.

Εκδ. Πόλις, 2013, σελ.222, με 17σέλιδη βιβλιογραφία.

03
Φεβ.
14

Στο αίθριο του Πανδοχείου, 143. Διαμαντής Καράβολας / Εκδόσεις Φαρφουλάς

diamantis-karavolasΠερί εκδόσεων

Θα μας δώσετε ένα γενικό διάγραμμα της δημιουργίας του εκδοτικού οίκου; Πότε ξεκίνησε, τι θυμάστε από τις πρώτες του μέρες;

Ο Φαρφουλάς ξεκίνησε ως περιοδικό fanzine, δηλαδή αυτοσχέδια έκδοση ερασιτεχνικού χαρακτήρα, χωρίς να υπάρχει εκδοτικός οίκος κλπ. το 2001. Λίγο πριν το 2008 ξεκίνησαν οι εκδόσεις Φαρφουλάς και μέχρι στιγμής έχουμε εκδώσει περί τα 70 βιβλία, ενώ συνεχίζεται η έκδοση των περιοδικών Φαρφουλάς (βγαίνει περίπου ανά εξάμηνο) και Κλήδονας (που βγαίνει ανά έτος και ασχολείται με τον Υπερρεαλισμό).

Από τις πρώτες μέρες των εκδόσεων θυμάμαι φυσικά το υπέροχο αίσθημα ικανοποίησης όταν παρέλαβα τα πρώτα τέσσερα βιβλία, που εξαφάνισε κάθε αγωνία που είχα πιο πριν για το αποτέλεσμα. Επίσης την χαρά όταν τα είδα στους πάγκους ορισμένων βιβλιοπωλείων που εκτιμώ.

farfoulas16-smallΕίχατε κάποιο προσωπικό σχέδιο ή επιθυμία; Πώς αποφασίσατε να γίνετε εκδότης;

Αποφάσισα να γίνω …εκδότης καθώς έκανα μια χειρωνακτική εργασία για να ξεσκάσω και ταυτόχρονα μου είχε κολλήσει στο μυαλό ένα μικρό βιβλίο-διάλεξη του Δημοσθένη Βουτυρά  «Τα σύμβολα στα όνειρα», του 1933, που το είχα ξαναδιαβάσει το προηγούμενο βράδυ. Αποφάσισα, σκάβοντας ένα κήπο –αυτή τη εργασία έκανα, να βγάλω αυτό το βιβλιαράκι με κάθε τρόπο. Σίγουρα δεν ήταν μια ψύχραιμη και υπολογισμένη απόφαση. Την οργάνωσα όμως με κάποια μεθοδικότητα, και επιτεύχθηκε μέσα σε 5 μήνες από τότε. Ήταν σαν μια απόδραση από κάτι που δεν μ’ άρεσε αλλά με κράταγε σφιγμένο για καιρό, δούλευα σε μια μεγάλη εμπορική εταιρία τότε.

b128935Είχατε ή έχετε άλλη σχέση με το χώρο της λογοτεχνίας πλην της αναγνωστικής;

Γράφω κανένα δοκίμιο αραιά και που.

Πως επιλέξατε ή καταλήξατε στο όνομα;

Δεν κάνω πλάκα, αλλά μόλις είδα σε ένα βιβλίο, πάλι του Δημοσθένη Βουτυρά, τον τίτλο διηγήματος «Ο Φαρφουλάς», σκέφτηκα αυτόματα «ωραίος τίτλος για περιοδικό!» Αλλά και η ιστορία του διηγήματος ήταν πολύ βολική γιατί αν και γράφτηκε το 1935, μέσα από τον έντονο συμβολισμό της ήταν σαν να μίλαγε για το τώρα. Και έτσι έβαλα μπροστά το περιοδικό για να βρουν χώρο οι ανησυχίες, οι δικές μου και μιας μικρής παρέας, περί των «κατ’ επίφαση» λογοτεχνικών και καλλιτεχνικών προβλημάτων, και λέω «κατ’ επίφαση» γιατί στην ουσία τα προβλήματα της Τέχνης είναι και προβλήματα ζωής. Ζωής και θανάτου!

b132306Ποια ήταν τα πρώτα βιβλία που εκδώσατε,

Μαζεμένα τέσσερα: «Τα σύμβολα στα όνειρα, μία διάλεξη και εννέα διηγήματα» του Δημοσθένη Βουτυρά, «Τέσσερις λίβελοι» του Γιώργη Ζάρκου (γραμμένο σε φωνητική γραφή), «Τα γραπτά της Α-νοησίας» του Edward Leer, και «Το μπαούλο με τις μπίλιες» ποίηση του Νίκου Σταμπάκη, ο οποίος είχε μεταφράσει το βιβλίο του Leer.

Για ποιους τίτλους είστε υπερήφανος; Ποιο βιβλίο σας απολαύσατε ως την τελευταία σελίδα; Ποιο θα προτιμούσατε να μην έχετε εκδώσει;

b185038Υπερήφανος δεν είμαι γενικά. Τα βιβλία τα καμαρώνω όμως. Γιατί το καθένα είναι γραμμένο «με τίμιο χέρι», όπως είχε πει και ένας συγγραφέας που έχω εκδώσει, ο Λεωνίδας Βασιλειάδης. Όταν είμαι στην αποθήκη, που είναι στοιβαγμένα για να τα τακτοποιήσω ή να κάνω απογραφή, θυμάμαι τις χαρές και τις στεναχώριες που συνδέονται με το κάθε βιβλίο (πιο πολύ τις χαρές), αλλά για κανένα δεν έχω νιώσει ότι είναι παρείσακτο. Έχω όμως μια ιδιαίτερη αδυναμία στον Βουτυρά, στον Απολιναίρ, στον Αρχίλοχο, στον Καραγκιόζη και στον συγγραφέα που προανέφερα.

Ποιους άλλους τίτλους άλλων εκδοτικών οίκων θα θέλατε να έχετε εκδώσει εσείς;

b149223Αν δεν είχαν εκδοθεί θα ήθελα να έβγαζα «Τα άσματα του Μαλντορόρ», στην μετάφραση και έκδοση του Ελεύθερου Τύπου, την «Δυναμική της δημιουργίας» του Antony Storr από τις εκδόσεις Κάλβος, τα «Ποιήματα» του Εγγονόπουλου, την «Περίληψη Περιηγήσεων» του Παναγιώτη Ποταγού, που έβγαλαν πρόσφατα οι εκδόσεις Εκάτη και σίγουρα μερικά άλλα ακόμα.

Όλα αυτά βρίσκονται πάντα σε περίοπτη θέση στο βιβλιοπωλείο των εκδόσεών μας.

Σε ποιο βαθμό συμμετέχετε στην αισθητική εμφάνιση των εκδόσεων (εξώφυλλα κλπ.); Από πού αντλείτε τις ιδέες για τα εξώφυλλα, ποια στοιχεία υπολογίζετε για να καταλήξετε στην εκάστοτε επιλογή;

b173970Τα βιβλία τα φτιάχνουμε μόνοι μας όσο αφορά τη σελιδοποίησή τους και το εξώφυλλο που θα έχουν. Στα εξώφυλλα αποφεύγουμε τα έργα από γνωστούς ή καταξιωμένους ζωγράφους (η εύκολη λύση) και προσπαθούμε όσο μπορούμε να παίξουμε πάνω στη βασική ιδέα ή ακόμα και σε μια γοητευτική λεπτομέρεια που κρύβει το κάθε βιβλίο. Αυτό το παιχνίδι άλλες φορές πετυχαίνει άλλες όχι. Συνήθως όμως βγαίνει κάτι καλό. Εμπιστευόμαστε αρκετά την τύχη ή το απρόοπτο και την αλχημεία της Αναλογίας.

Ανάμεσα στους ποικίλους σημαντικούς αλλά συχνά αντικρουόμενους τομείς του έργου ενός εκδοτικού οίκου ορίσατε συγκεκριμένες προτεραιότητες; Για παράδειγμα, πληθώρα εκδόσεων, έμφαση στους τίτλους, ιδιαίτερη επιμέλεια, ποικιλία ειδών;

b149403Συνήθως η πρώτη προτεραιότητα καθενός είναι η επιβίωσή του. Από κει και πέρα έρχεται  η χαρά της επικοινωνίας με τους άλλους και της δημιουργικότητας. Μέσα από την κρίση όπου η επιβίωση καθίσταται περισσότερο δυσχερής, τελικά επιβεβαιώσαμε ότι αυτή πάει μαζί με την χαρά της δημιουργίας. Αν τα διαχωρίσεις ούτε το ένα θα καταφέρεις ούτε το άλλο.

Ποια είναι τα κυριότερα προβλήματα που αντιμετωπίζει σήμερα ένας εκδοτικός οίκος;

Η ανεντιμότητα που δυστυχώς υπάρχει στον χώρο του βιβλίου όσο αφορά τις οικονομικές συναλλαγές, ανεξαρτήτου τάξης μεγέθους και δυνάμεως των εμπλεκόμενων μερών. Και όλα αυτά υπό το περιτύλιγμα μιας δήθεν ψευτο-πολιτισμένης ατμόσφαιρας που πλασάρεται προς τα έξω, ενώ από πίσω είναι «ο θάνατός σου – η ζωή μου».

b136936Υπάρχει κάποιο ειδικότερο, πιθανώς λιγότερο γνωστό στοιχείο των εκδόσεων στο οποίο θα θέλατε να δώσετε ιδιαίτερη έμφαση (π.χ. κάτι που δεν γνωρίζουν οι αναγνώστες ή δεν έχει τονιστεί όσο αξίζει);

Πολύ ιδιαίτερο ρόλο στην ενθάρρυνση, την έμπνευση και το άνοιγμα των οριζόντων του περιοδικού και των εκδόσεων έπαιξε ένας μοναδικός και ανεπανάληπτος άνθρωπος, ο Μανόλης Αυτιάς, ο θρυλικός Λούης που περιγράφει στα «Βαμμένα κόκκινα μαλλιά» ο Μουρσελάς. Ο Μανόλης έφυγε από κοντά μας ακριβώς πριν 2 χρόνια, στις 28 Ιανουαρίου του 2012. Τον αγαπάμε και τον θυμόμαστε πάντα…

Διατηρείτε προσωπική σχέση με τους έλληνες συγγραφείς σας;

b155729Προσωπική σχέση πάντα υπάρχει, αλλά δυστυχώς όχι τόσο όσο θα μπορούσε να ήταν αν ζούσαμε σε μια μικρότερη και ανθρωπινότερη πόλη.

Ποιες είναι οι σπουδές σας και πώς βιοπορίζεστε; Διαπιστώνετε κάποια εμφανή απορρόφησή τους στις εκδοτικές σας επιλογές σας;

Έχω τελειώσει το τμήμα Στατιστικής και Ασφαλιστικής επιστήμης του Πανεπιστημίου Πειραιά κάτι που αποδείχτηκε παντελώς άχρηστο για ό,τι έκανα επαγγελματικά. Το ΔΙΚΑΤΣΑ του εαυτού μου δικαιολογημένα δεν το αναγνωρίζει πλέον, και ευχαρίστως θα το επέστρεφα αν υπήρχε τέτοια διαδικασία εκεί που το πήρα.

b161428Βιοπορίζεστε από τον εκδοτικό οίκο;

Από τον εκδοτικό οίκο και το βιβλιοπωλείο που φτιάξαμε με την σύζυγό μου Αργυρώ τα τελευταία 2 χρόνια στην οδό Μαυρομιχάλη 18.

Ποια βιβλία περιλαμβάνονται στα άμεσα εκδοτικά σας πλάνα;

Ακόμα δεν έχουμε οριστικοποιήσει κάποιες ιδέες που υπάρχουν, αλλά σίγουρα ό,τι κάνουμε θα είναι στα πλαίσια που έχουμε χαράξει με επίκεντρο τον Υπερρεαλισμό και τις παραφυάδες αυτού, μια σειρά αγνοημένους αλλά σημαντικούς παλιούς Έλληνες λογοτέχνες, και νέους που έχουν το στοιχείο της ανατρεπτικότητας και του πειραματισμού στη γραφή τους.

b173971Πως κρίνετε την σύγχρονη εκδοτική κατάσταση; Σε ποιο βαθμό επηρεάζουν οι τρέχουσες συνθήκες την παραγωγή και την αγορά των βιβλίων σας;

Για τα βιβλία που βγάζουμε ποτέ δεν υπήρχαν ιδανικές συνθήκες. Είμαστε όμως αναγκασμένοι να γινόμαστε πιο προσεκτικοί στα θέματα του κόστους των βιβλίων που βγάζουμε για να μην πέσουμε έξω.

Περί ανάγνωσης και συγγραφής

Αγαπημένοι σας παλαιότεροι και σύγχρονοι συγγραφείς;.

b185035Παλαιότεροι: Κάλβος, Παπαδιαμάντης, Βιζυηνός, Μητσάκης, Βουτυράς, Ζάρκος, Κόντογλου, Τσιφόρος, και φυσικά Εμπειρίκος, Εγγονόπουλος, Τριαντάφυλλος Πίτας, Θωμάς Γκόρπας και Πάνος Κουτρουμπούσης,. Από νεότερους Καλοζώης, Ρεούσης, (ζούνε και οι δύο στην Κύπρο) Λεωνίδας Βασιλειάδης, Ποιητής (έτσι είναι το παρατσούκλι του – κατά κόσμον Μιχάλης Κρίαλης) και σίγουρα είναι κι άλλοι αρκετοί που τους αδικώ που δεν τους αναφέρω, γιατί απ’ αυτούς, άντε 2 να ήταν στη λίστα των 100 καλύτερων βιβλίων που βγήκε πρόσφατα.

Από ξένους συγγραφείς αγαπημένοι είναι ο Λωτρεαμόν, ο Μπενζαμέν Περέ, ο Χάσεκ, ο Απολιναίρ, ο Λόρκα, η Ελεονόρα Κάρριγκτον και η Τζόυς Μανσούρ για να πω και δύο γυναίκες

b168176Σκεφτήκατε ποτέ το ενδεχόμενο της συγγραφής;

Ολοκληρωμένα ακόμα όχι…

Τι διαβάζετε αυτό τον καιρό;

Είναι μια περίοδο που ξαναδιαβάζω τον Παπαδιαμάντη με αφορμή ένα βιβλίο εκτός εμπορίου που κυκλοφόρησε με κείμενα της Μάρης Θεοδοσοπούλου γραμμένα κατά το έτος Παπαδιαμάντη στην εφημερίδα Εποχή. Επίσης διαβάζω παλιά τεύχη των περιοδικών «Ιστορία Εικονογραφημένη» και «Κλασσικά Εικονογραφημένα» που είναι καταπληκτικά! Να πω με την ευκαιρία ότι το βιβλιοπωλείο μας είναι και παλαιοβιβλιοπωλείο οπότε πολλά απ’ αυτά που βρίσκουμε καλύπτουν και τις δικές μας αναγνωστικές ανάγκες και ιδιαίτερες απαιτήσεις.

Διαβάζετε λογοτεχνικές παρουσιάσεις και κριτικές; Ένklidonas5-smallτυπες ή ηλεκτρονικές; Κάποια ιδιαίτερη προτίμηση στις μεν ή (και) στις δε;

Ανέφερα είδη πριν κάποια.

Κάποια ερώτηση που θα θέλατε να σας κάνουμε μα σας απογοητεύσαμε; Απαντήστε την!

Όποια και αν είναι  η ερώτηση, η απάντηση ΔΕΝ είναι –κατ’ ανάγκη– ο άνθρωπος. Ελπίζω κάποια στιγμή ν’ απαλλαγούμε και ως πολιτισμός και ως άνθρωποι από την αφόρητη φιλαυτία του ανθρωποκεντρισμού. Γιατί αλλιώς δεν μας βλέπω να επιβιώνουμε ως είδος…

Σας ευχαριστώ!

01
Φεβ.
14

Αριστείδης Αντονάς – Τα κτίσματα

Η ANTONAS_KTISMATA«άλλη» αξιοποίηση ή απαξιοποίηση

Στον ιδιόρρυθμο προσωπικό μου μικρόκοσμο ένα θεατρικό έργο έχει τρεις εντελώς ξεχωριστές, κάποτε ασύμβατες και ενίοτε αλληλοπλεκόμενες αναγνώσεις. Η επί σκηνής «παρακολούθηση» απαιτεί μια βιωματική, θεατική συμμετοχή, κατά την οποία δοκιμάζομαι σε διαφορετικά πεδία: να ακούσω τις λέξεις, να ακολουθήσω την «πλοκή», να δω χειρονομίες, να παρατηρήσω εκφράσεις, να συνδέσω με εμπειρίες. Η επί χάρτου ανάγνωση του κειμένου αποτελεί μια άλλη διαδικασία, εκ νέου διαφοροποιούμενη ανάλογα με το αν συμβαίνει μετά την παρακολούθηση της παράστασης ή άνευ αυτής. Η ανάγνωση, τέλος, ενός κριτικού ή άλλου σημειώματος (και πόσο μάλλον ενός ευρύτερου σχετικού δοκιμίου) πάνω στο έργο αποτελεί ένα αυτόνομο κείμενο που προσφέρει στον αναγνώστη πολλαπλές ματιές, από την υποκειμενικότητα του γράφοντος μέχρι τα μεταφηγηματικά δεδομένα, κι από την κάθετη ανάλυση μέχρι την ένταξη του έργου σε ευρύτερο θεατρικό πολιτισμό.

1Εικόνα και πράξη από την μία, κείμενο και λέξεις από την άλλη: είτε διαμάχη, είτε διαπλοκή, πιθανώς και αρμονικό σύνολο. Και η πολλαπλότητα της ανάγνωσης πιθανώς να αποτελεί ένα συνεχές, καθώς δυνητικά προστίθενται νέες θεατρικές εκδοχές από διαφορετικές σκηνές και άλλα κριτικά κείμενα, ενώ ένα ιδιαίτερο σώμα των τελευταίων αποτελεί και το ευπρόσδεκτο επίμετρο μιας σχετικής έκδοσης. Είναι λοιπόν ιδιαίτερα ενδιαφέρον όταν όλα τα παραπάνω κείμενα προσφέρουν την δική τους οπτική πάνω σ’ ένα έργο όπως τα Κτίσματα, έργο που συν τοις άλλοις θα αποτελούσε και ιδανική νουβέλα. Πράγματι, μπροστά στην αποστομωτική δραματικότητα της σκηνής και τους γυμνούς, καταγεγραμμένους θεατρικούς διαλόγους, τρίτος πολύτιμος συνομιλητής αποδεικνύεται το πλούσιο επίμετρο της έκδοσης.

2Δύο αδέλφια, ο Αργύρης και ο Πορφύρης, έχουν μια έντονα φορτισμένη συζήτηση γύρω από την (δυσχερή, όπως φαίνεται) αξιοποίηση της ακίνητης περιουσίας τους: μια σειρά ημιτελών και εγκαταλειμμένων κτισμάτων σε μια βουνοπλαγιά. Ένα τρίτο πρόσωπο έχει ήδη καταθέσει πρόταση για την αγορά τους. Μόνο που η επιθυμητή αυτή σύμβαση συνοδεύεται από έναν πρόσθετο όρο: την κατεδάφισή τους.  Και το αναπάντεχο της ιδιάζουσας αξιοποίησης φτάνει ως τα άκρα: ο άδειος χώρος θα παραμείνει άδειος· δεν θα ακολουθήσει καμία ανοικοδόμηση, μόνο η απελευθέρωση του τοπίου. Αντιλαμβάνεται κανείς το ισχυρό πολιτισμικό σοκ που υφίστανται τα δυο αδέλφια· καλούνται να διαθέσουν τα κτίσματά τους σε σκοπό όχι «παραγωγικό» αλλά «καταστροφικό». Νοείται αξιοποίηση όταν αναιρείται η ίδια η αξία του αξιοποιούμενου;

5Η πίεση είναι εμφανής: από την μία, η παγκόσμια οικονομική κρίση υπονομεύει σήμερα κάθε προοπτική αξιοποίησης, από τη άλλη ο ορίζοντας της κερδοφόρας εκμετάλλευσης παραμένει ενεργός μέσα σε μια απόλυτα εμπορευματική, καπιταλιστική οικονομία, όπως γράφει ο επιμετρών, αμέσως μετά την αυλαία. Η συνθήκη γίνεται ακόμα πιο περίπλοκη, δεδομένων των ισχυρών παραδοσιακών οικογενειακών δεσμών που δημιουργούν και φυσικά περιχαρακώνουν εγχώρια υβρίδια επιχειρηματικής δραστηριότητας. Έτσι κι εδώ: ο αδελφικός δεσμός λαμβάνει τη μορφή οιονεί επιχείρησης που οφείλει να λειτουργεί με βάση τους τρέχοντες επιχειρηματικούς κανόνες.

Αλλά και από ιδεολογική σκοπιά, τα αδέλφια αδυνατούν να δεχτούν την εκμηδένιση της αξίας των κτισμάτων τους, την προς καταστροφή χρήση τους. Για να τα επιθυμεί τόσο πολύ ο αγοραστής, κάποιο βαθύτερο λόγο θα έχει: κάποιο μυστικό; κάποια κρυμμένη πολυτιμότητα; κάποια θαμμένη περιουσία; Και η φορτισμένη συζήτηση αναζητά ακριβώς πάνω στο κρυμμένο νόημα, στο αίτιο της παράδοξης πρότασης. Αν δεν υπάρχει πραγματική οικονομική αξία, δε μπορεί, θα πρέπει να υπάρχει κάποια νοηματική πληρότητα! Αλλιώς, τι κόσμος είναι αυτός;

4Κι έτσι αρχίζει το κωμικοτραγικό κυνήγι ενός θησαυρού για τον οποίο τα αδέλφια είναι βέβαια πως κρύβεται μέσα στα μπάζα των κτισμάτων που ήδη αρχίζουν να καταφτάνουν στη χωματερή. Αλλά ο ίδιος ο αγοραστής και, προς νέα μεγάλη τους έκπληξη, φύλακας της χωματερής, όχι μόνο δεν δείχνει να πτοείται από την φιλέρευνη διάθεση των καχύποπτων αντισυμβαλλομένων αλλά και αδιαφορεί. Η σκηνική εικόνα είναι εύγλωττη: εκείνοι κοιτάζουν τα ερείπια, εκείνος την κατάφυτη πλαγιά.

3Βλέπετε, ο μυστηριώδης κύριος Φρέρης έχει αφεθεί στην μυρωδιά των εσπεριδοειδών, που ήδη τον είχε αιχμαλωτίσει από την πρώτη του επίσκεψη στα κτίσματα. Αυτή είναι η δική του «αξία», σχεδόν προσβλητική μπροστά στην εμμονή υλιστικής «αξιοποίησης» και του ποσοτικού κέρδους. Ποιος είναι αυτός που τολμάει να υπερβαίνει τις αξίες του σύγχρονου κόσμου; Καιρός για επέκταση των αδελφιών βεβαιοτήτων: πρόκειται αναμφισβήτητα για ύποπτο πρόσωπο, για κοινό εγκληματία!

3 - Lajos Vajda, Floating Houses, 1937Η γραφή του Αντονά είναι εντός του ρεαλισμού της σύγχρονης εποχής, άρα μέσα στο απόλυτο παράλογο. Ο απλός, κοφτός λόγος των συνομιλιών διαρκώς χάνει το νόημα των συμβάντων, ψάχνει να αγκιστρωθεί στα κτισμένα της εποχής (ακίνητα, δεδομένα) αλλά βρίσκεται στο κενό. Στο ίδιο ακριβώς κενό χάσκει και η αδυναμία κάθε λόγου να εκφράσει το «αδιανόητο»: ότι η απόλαυση μπορεί να αφορά και κάτι μη μετρήσιμο. Χρηματική οικονομία και δημιουργική καταστροφή, λογιστικό πνεύμα και προτίμηση των ανεκτίμητων, κεφαλαιοκρατική θεώρηση του κόσμου και…η άλλη ζωή στέκουν ως ενδεχόμενα μπροστά στα κτίσματα και τα μη κτίσματα. Ορίζοντας πιθανώς μια άλλη αξιοποίηση, ή μια πλήρη απαξιοποίηση.

Αλήθεια, θυμάται κανείς την ταινία του David Mamet – Glengarry Glen Ross [1992, ελλ. τίτλ. Οικόπεδα με θέα, σκην. James Foley], βασισμένο στο ομώνυμο θεατρικό του έργο [1983]; Εκείνα ήταν η απαρχή, τα Κτίσματα πιθανώς το τέλος.

ktismΤο 22σέλιδο επίμετρο του Γιάννη Σταυρακάκη συνομιλεί και με κείμενα των Max Weber, Georges Bataille, Slavoj,  Zizek, Louis Althusser, Jean – Bertrand Pontalis, Jacques Lacan, Clément Rosset, Jacques Lacan Werner Sombart. Θάνου Λίβοπατς, με καλλιτεχνικά έργα του Michael Landy, με τα ψυχαναλυτικά επιστημονικά γραπτά των Melanie Klein και Serge André ή το θεατρικό έργο των Romeo Castellucci και Joakim Pirinen – φωτίζοντας και την βλάστηση θέματος μέσα στο στενό οικογενειακό χωράφι.

Εκδ. Άγρα, 2013, σελ. 111 με επίμετρο του Γιάννη Σταυρακάκη.

To έργο παίχτηκε από την Εταιρεία Θεάτρου Μνήμη στο Θέατρο Κυδωνία στα Χανιά, σε σκην. Μιχάλη Βιρβιδάκη, τον Ιανουάριο του 2011, απ’ όπου και η φωτογραφία της παράστασης.

Πρώτη δημοσίευση: mic.gr υπό τον τίτλο Βιβλιοπανδοχείο, 145/Search and destroy




Φεβρουαρίου 2014
Δ Τ Τ Π Π Σ Κ
 12
3456789
10111213141516
17181920212223
2425262728  

Blog Stats

  • 1.051.728 hits

Αρχείο