Ορχάν Παμούκ – Ιστανμπούλ. Πόλη και αναμνήσεις.

 

Δεν μπορώ να σκεφτώ ιδανικότερο βιβλίο για να σε ταξιδέψει στην πίσω πλευρά μιας πόλης, αποτελώντας ταυτόχρονα και υπόδειγμα «τοπογραφικής» (όχι ταξιδιωτικής!) λογοτεχνίας. Όταν δε μιλάμε για την αποκαλούμενη «Πύλη της (χαμένης, να προσθέσω) Ευτυχίας» Κωνσταντινούπολη/Ιστανμπούλ, δεν υπάρχει ιδανικότερος αφηγητής των μυστικών της από τον Ορχάν Παμούκ (γενν. 1952). Ακριβώς επειδή ο μοντερνιστής Τούρκος λογοτέχνης και προπέρσινος Νομπελίστας γράφει για την δική του Πόλη, χωρίς διάθεση εξωραϊσμού ή τουριστικών περιγραφών. Αντίθετα, ξεκινώντας από τον μικρόκοσμο των διαμερισμάτων, των πολυκατοικιών και των συνοικιών όπου έζησε, εξακτινώνεται ως τα βάθη αυτής της μήτρας που τον εξέθρεψε ως άνθρωπο και συγγραφέα όχι μεν αποκλειστικά, αλλά καθοριστικά.

Ο Παμούκ δεν ενοχλήθηκε από τις εικόνες της απώλειας, της ήττας και της παρακμής της Ιστανμπούλ, αλλά τις θεώρησε μέρος του σώματός της. Αυτές ακριβώς οι σελίδες (δεν είναι τυχαίος ο τίτλος «η μελαγχολία των χαλασμάτων» σε ένα από τα καλύτερα κεφάλαια εδώ) αποτελούν τον πυρήνα της προσωπικής – βιωματικής διήγησης ενός σπλάχνου της που μελαγχολούσε μεν μπροστά στους απόμερους μαχαλάδες με τα βρόμικα σοκάκια, τα ετοιμόρροπα μαυρισμένα ξύλινα κονάκια, τους τεκέδες που έμειναν άδειοι επειδή απαγορεύτηκε η λειτουργία τους, τις κρήνες που ξεράθηκαν και τα χόρτα που φυτρώνουν στις ρωγμές αλλά συμφωνούσε με τον Ράσκιν πως το γραφικό, επειδή είναι τυχαίο, δε μπορεί να συντηρηθεί. Άλλωστε αυτό που κάνει ωραίο το τοπίο δεν είναι η συντήρηση της αρχιτεκτονικής του αλλά η μη συντήρησή της, η παρουσία της με τη μορφή ερειπίων. (σ. 425). Και πως μια συμπτωματική ομορφιά εμφανίζεται όταν δεν κοιτάζουμε ένα κτίριο υπό την οπτική γωνία που θα ήθελε ο δημιουργός του, δεν το βλέπουμε όπως ήταν όταν χτίστηκε στην αρχή, αλλά μ’ έναν ολότελα διαφορετικό τρόπο, υπό την προοπτική με την οποία μας έχει πλουτίσει η ιστορία (σ. 412).

Η πόλη του Παμούκ λογχίζεται από τρούλους και μπουριά, διχάζεται ανάμεσα στο μοντέρνο και το οθωμανικό και διαμοιράζεται ανάμεσα στις προσωπικές του εικόνες και στις εντυπώσεις περιηγητών, λογοτεχνών, ζωγράφων και σκηνοθετών. Είναι φυσικό ο λόγος του να είναι λόγος ενός γεννήματος – θρέμματος αλλά κι ενός κριτικού πλέον περιπατητή της. Γι’ αυτό άλλωστε από τη μια πλευρά συναρπάζεται από την περιπέτεια των παρηκμασμένων συνοικιών τους (αναρωτώμενος πόσα γεγονότα, πόσα περιστατικά χρειάζονται για να δώσεις σε μία συνοικία αυτό το πρόσωπο, έπειτα από πόσες ήττες, αλώσεις, μεταναστεύσεις, μετά από ποιες συμφορές και καινούργια ξεκινήματα έγιναν αυτά τα μέρη έτσι) κι από την άλλη διαπιστώνει τους τρόπους με τους οποίους αυτές ακριβώς οι παρακμιακές εικόνες έγιναν … αιτία υπερηφάνειας και συντήρησης της παραδοσιακής της ταυτότητας.

Οι πιο ενδιαφέρουσες σελίδες όμως είναι, κατά τη γνώμη μου, εκείνες όπου ο Παμούκ θυμάται την μύησή του στον θαυμαστό κόσμο των πάντων μέσα από τις εγκυκλοπαίδειες, και ιδίως εκείνη του Ρεσάτ Εκρέμ Κοτσού. Αυτός ο αδιανόητος ερασιτέχνης ερανιστής πάσης φύσεως πληροφοριών, αναμνήσεων, παράδοξων γεγονότων, σχεδίων κλπ., δεν δίσταζε να φτιάχνει λήμματα ακόμα και για τις ερωτικές του εμμονές ή τα πρόσωπα που τον γοήτευσαν! Το ογκώδες του έργο δεν προχώρησε πέρα από μερικά γράμματα, αλλά κράτησε στη ζωή έναν άνθρωπο του οποίου η Πόλη αποτελούσε την μόνη του παρηγοριά.

Η κατά Παμούκ Ιστανμπούλ αποτελεί ταυτόχρονα ημερολόγιο, αυτοβιογραφία, χρονικό, ταξιδιωτικό αφήγημα και δοκίμιο και είναι γεμάτη μαυρόασπρες φωτογραφίες, καρτ-ποστάλ, πίνακες, οικογενειακές φωτογραφίες και όψεις ενός τόπου και μιας εποχής που κανείς οδηγός δεν θα δείξει.

Συντεταγμένες: Orhan Pamuk, Istanbul, 2003 / Εκδόσεις Ωκεανίδα, 2005, μτφρ. Στέλλα Βρετού, 589 σελ.

Πρώτη δημοσίευση σε συντομευμένη μορφή σε: http://www.mic.gr/books.asp?id=15619

Καλοκαίρι στον σκληρό δίσκο

Ευτυχώς ο ανεξάντλητος ποιητής και στιχοποιός Ευγένιος Αρανίτσης με την φερώνυμη ποιητική του συλλογή με απάλλαξε από τον κόπο να ψάξω τίτλο για το κείμενο. Εύγε νιε. Άλλωστε δεν μπορώ να κρύψω πως έχω σε ειδικό φάκελο θησαυρίσματα για αυστηρά εποχιακή χρήση.

Φαίνεται πως η κίτρινη εποχή προκαλεί δονήσεις ανά τις άκρες της γης, από την Αυστραλία έως τη Σουηδία. Φαίνεται επίσης πως διαλέγει να εκφραστεί μέσα στους καλύτερους δίσκους που έβγαλαν ποτέ δύο από τα πλέον αξιοσέβαστα σχήματα των παραπάνω τόπων. Δύο κορυφαία κομμάτια για το καλοκαίρι είναι τα Hell Of A Summer (Τriffids) και Pretty Days In The Summer Time (Watermelon Men), από τους καλύτερους δίσκους τους Treeless Plain και Past, Present and Future, που θα φυτέψουν καλοκαιρίες στην καρδιά σας.

Φαίνεται επίσης πως το καλοκαίρι εμπνέει για ιδανικούς ποπ ύμνους, αν κρίνουμε από τα Sun Sea Sand (Revolving Paint Dream) και The Summer You Love (St. Christopher). Το πρώτο το γνωρίσαμε από το ψυχεδελικό ποπ ντεμπούτο τους Off to heaven, στα καλά χρόνια της Creation. Μέσα στη δίλεπτή του διάρκεια η φωνή της Christine Wanless σε βουτούσε σε πελάγη ηλιόκαυστης μελαγχολίας. Δεν είναι πλέον δυσεύρετο, κυκλοφόρησε remastered μαζί με τα υπόλοιπά τους το 2006 στη συλλογή Flowers in the sky. Το δεύτερο, όπως και πολλά άλλα σιροπιαστά τους, δεν περιλαμβάνονταν σε δίσκο, αλλά στην πίσω πλευρά ενός σίνγκλ (εδώ του You Deserve More Than A Maybe) Καμπανιστές κιθάρες και ευάερα πιατίνια για ένα ακόμα καλοκαίρι που περίμεναν να είναι το καλύτερο (και προφανώς την πάτησαν, όπως κι εμείς κάθε φορά…).

Αισθήσεις όπως εκείνη της περιπλάνησης ή του αργού ψησίματος στο ηλιακό καμίνι εκφράζονται τέλεια και παύλα με τις σπονδές των ευγενών αυστραλών ψυχεδελιστών Moffs και του υποχθόνιου Mick Harvey στα Another Day In The Sun (με δροσερό απογευματινό του αντίστοιχο το By The Breeze) και The Sun Directly Overhead αντίστοιχα. Φυσικά ορισμένα στιγμιότυπα δεν έχουν θέση στην τριάδα των περισσευούμενων εποχών. Έχει μάλιστα φτάσει η στιγμή που οι αισθήσεις της άμμου στο παπούτσι και του χαζέματος παντός πλεούμενου απέκτησαν μουσική έκφραση που από μόνη της μεταδίδει ραστώνη: Sightseeing Boat (Isolation Years), Sand In Your Shoe (Αspera).

Όμως το θέρος προκαλεί και τέλειες αυταπάτες και προσμονές, αν κρίνουμε από τα ηδυπαθή Let’s Pretend It’s Summer (Brian Jonestown Massacre) και Indian Summer (James Taylor Quartet). Τα προτείνουμε όχι λόγω των ψευδαισθησιακών τίτλων αλλά και λόγω της πλαστής αναβίωσης ευγενών ειδών, όπως η ψυχεδέλεια και η acid jazz. Άψογα εις το ψευδο-είδος τους! Να προσθέσουμε την αναζήτηση του πολυτιμότερου καλοκαιρινού φίλου (του σερβιτόρου) για τον οποίον επιτέλους γράφεται ικανό κομμάτι (The black heart procession – The waiter 5), τις περίεργες ωκεάνιες μνήμες που αισθανόμαστε στα απανταχού καταστρώματα (Jack or Jive – Memory of the ocean) και ένα που περίσσεψε αλλά είναι από τα αγαπημένα μου: Τhe soundtrack of our lives – Lone summer dream. Για τίτλους τέλους έχουμε να επιλέξουμε μεταξύ μιας ροκ εντ ρολλ υποτιθέμενης άνεσης (Leather Nun – Summer’s So Short) ή μιας δακρύβρεχτης ποπ θλίψης (Hit Parade – Now The Holiday’s Over). Now the holiday’s over, I’m shaking sand from my shoes and my bag, now it’s over… Πάντως την μεγαλύτερη ποσότητα αλατιού βρίσκουμε στους δύο δίσκους των τριών/τεσσάρων κοριτσιών της Cherry Red, των Marine Girls (Beach Party και Lazy Ways), που κυκλοφόρησαν μαζί: κατά βάση με ακουστικές κιθάρες και αυτοσχέδια κρουστά, θαρρείς φτιάχτηκαν πάνω στην άμμο και δίπλα σε σκηνές.

Η λογοτεχνική ανίχνευση του θέρους είναι ακόμα δυσκολότερη, εφόσον αναρίθμητα μυθιστορήματα έχουν εντός τους καλοκαιρινές σελίδες. Όμως η χρήση αντίστοιχου λεξιλογίου στον τίτλο δείχνει ή κρύβει αρκετά περισσότερα: Αδιάβαστα εξακολουθώ να έχω τα Μετά από πολλά καλοκαίρια του Άλντους Χάξλευ, Το καλοκαίρι πριν από το σκοτάδι της Ντόρις Λέσσινγκ και το μυθικό πλέον Δέκα και μισή βράδυ καλοκαίρι της Μαργκερίτ Ντιράς. Από την Καλοκαιρινή γραφή του Τρούμαν Καπότε και το Καλοκαιρινό ειδύλλιο της Πατρίσια Χάισμιθ, αμφότερα βουτημένα σε μελαγχολίες και σαρκασμούς, προτιμώ τις εκδοχές από δύο συγγραφείς που ύμνησαν σε πολλές σελίδες όλα όσα φέρνει και παίρνει το αγενές τούτο τρίμηνο: Ένα επικίνδυνο καλοκαίρι του Έρνεστ Χέμινγουεη και ένα Ωραίο Καλοκαίρι του Τσέζαρε Παβέζε. Μην σας παρασύρουν τα επίθετά τους, είναι σχετικά.

Πρώτη δημοσίευση σε: http://www.mic.gr/Team.asp?id=13745