Άρθρα – Ομιλίες – Δοκίμια, 1972 – 2012

Ανάμεσα στην επιστήμη και την τέχνη αναπτύχθηκε ένα νόθο είδος, χαριτωμένο και ωστόσο επωφελές, δισυπόστατο όπως οι Κένταυροι, οι Τρίτωνες και οι Νηρηΐδες της μυθολογίας μας, ένα είδος που μολονότι έχει ρίζες και καθαρά υποκειμενικές, φιλοδοξεί να ενδυθεί το ρούχο της επιστήμης και να μας παρουσιάσει τα πράγματα αντικειμενικώς. Αυτό το ερμαφρόδιτο δημιούργημα είναι το δοκίμιο…

…γράφει η Ελένη Λαδιά στο κείμενό της περί της «χαριτωμένης πλάνης του δοκιμίου», παρατηρώντας ότι η διεργασία του είναι σχεδόν καθωρισμένη και η ακτινογραφία του εμφανίζει τα ίδια πάντα «ευρήματα»: την σύλληψη της ιδέας από τον δοκιμιογράφο και την αποδοχή μιας δεδομένης αλήθειας – και κατά κανόνα αποδεικνύει πάντα τα αυταπόδεικτα τα αναπόδεικτα -, την πίστη ότι η ιδέα του έχει την βαρύτητα του αξιώματος, της αναπόδεικτης αλήθειας, μολονότι αυτή διαθέτει υπόστρωμα υποκειμενικό. Πόσο διαφορετική με την συμπαθητική υποκειμενικότητα των χαρακτήρων του μυθιστορήματος! Στο δοκίμιο η πειθώ βασίζεται σε μια σειρά διανοητικών διεργασιών που διαθέτουν το τελετουργικό της επιστήμης και την υποκειμενικότητα της προσωπικής γνώμης.

Το προαναφερθέν κείμενο περιλαμβάνεται στην Α΄ Ενότητα ετούτης της ποικιλόμορφης ως προς τα θέματα συλλογής κειμένων. Πρόκειται για κείμενα δημοσιευμένα σε περιοδικά και εφημερίδες, που καλύπτουν μια συγγραφική πορεία σαράντα χρόνων. Η πρώτη αυτή ενότητα περιλαμβάνει άλλα οκτώ μικρά κείμενα που δημοσιεύτηκαν στην εφημερίδα Το Βήμα (στήλη Σημασίες). Η Β΄ ενότητα είναι αφιερωμένη στους Παράλληλους Δρόμους Ελλήνων και Κοπτών, με κείμενα δημοσιευμένα στα περιοδικά Ευθύνη, Νέα Εστία, Παράδοση κ.ά. Στην Γ΄ ενότητα Ένα αγγείο μια ιστορία περιλαμβάνονται σύντομα μελετήματα δημοσιευμένα στο περιοδικό Εποπτεία, με τις απαραίτητες υποσημειώσεις και την βιβλιογραφία τους. Στην Δ΄ ενότητα διαβάζουμε Για την Λογοτεχνία και όχι μόνο.

Εδώ περιλαμβάνονται οι εξαιρετικά ενδιαφέρουσες «σκέψεις για τη λογοτεχνία του Μιρσέα Ελιάντε». Ο ύπατος των θρησκειολόγων συγγραφέας είναι κι ένας πρωτότυπος πεζογράφος, μια ιδιότητα λιγότερο γνωστή, κατά την οποία μάλιστα απέφυγε να εκμεταλλευτεί τις ιστορικές του γνώσεις ή να σκιαγραφήσει τις ιδέες του για την διαλεκτική του ιερού. Είναι βέβαια φανερό ότι η θρησκειολογία και η μυθιστορία συμπλέουν, αμφότερες γεννήματα του μύθου. Ο Ελιάντε αναγνωρίζει ότι και ο πλέον άθρησκος άνθρωπος έχει τους ιερούς τόπους του προσωπικού του σύμπαντος, με την διαφορά βέβαια πως το προσωπικό σύμβολο δεν έχει ούτε την διάρκεια ούτε την εγκυρότητα του συλλογικού.

Αποσυρμένος στη μοναξιά του, ο θεός του διηγήματος Ο Μακράνθρωπος θυμίζει τον απόμακρο θεό που δεν έχει ανάγκη από λατρείες, ιερά και λειτουργούς. Άλλωστε δεν υπάρχουν μαρτυρίες και αποδείξεις της ύπαρξής του. Όποιος πιστεύει, πιστεύει και στο θαύμα, όπως εκφράζουν στους διαλόγους τους οι χαρακτήρες. Στο μυθιστόρημα του Δεκαεννέα τριαντάφυλλα ο ήρωας γράφει: έχουμε προσπαθήσει να δώσουμε άλλη ερμηνεία στο δράμα, δηλαδή στην αρχαία μυθολογία από τη σκοπιά της σύγχρονης ιστορίας. Όμως πρέπει αντίθετα να προεκτείνουμε και να συμπληρώνουμε την αρχαία μυθολογία με ό,τι καινούργιο έμαθε ο δυτικός άνθρωπος τα τελευταία εκατό χρόνια.

Τα κείμενα της Ε΄ ενότητας αφορούν σκέψεις για τους Βιττγκεστάιν, Νίτσε και Ντοστογιέφσκι και εκείνα της Στ΄ ενότητας γράφτηκαν για τους φίλους που έφυγαν (Νανά Ησαΐα, Τατιάνα Σταύρου, Γιώργος Φέξης κ.ά.). Το τελευταίο μέρος περιλαμβάνει κριτικές και δοκίμια: Ιβάν Καραμάζωφ και Ιωσήφ Κ., Ο Δ.Π. Παπαδίτσας, η Κοσμολογία και το τελευταίο ποίημα, Η πρωτεϊκή Μελένια, Εμπεδοκλής, ο πρώτος υπερρεαλιστής κ.ά.

Ένα ιδιαίτερο κείμενο αφιερώνεται στην «Ελένη» της πεζογράφου Γαλάτειας Σαράντη. Ο τίτλος αυτής της συλλογής διηγημάτων προδιαθέτει για την μυθική και ποιητική καταγωγή του ονόματος και η Ελένη, αγαπημένη των ποιητών, για πρώτη ίσως φορά στην πεζογραφία μας φανερώνει και άλλες διαστάσεις με τρόπο πρισματικό. Με όποιο χαρακτήρα κι αν εμφανίζεται εδώ η Ελένη, πάντα φεύγει αφήνοντας κόσμους πίσω της και γυρεύοντας τον δικό της, όπως η ευριπίδεια εκδοχή της. Στους άλλους δεν απομένει παρά το ομοίωμά της, ενώ εκείνη ολομόναχη υπηρετεί σε κάποιο ιδεατό ναό τον Σκοπό της. Η «αρρενωπή» γραφή της Σαράντη, απελευθερωμένη από το «άνιμο» της γυναίκας – συγγραφέως και από τα αρχέτυπα της προσωπικότητάς της, την οδηγεί και στην αποστασιοποίηση από τους ήρωές της, σε μια σχέση απομακρυσμένης συμπάθειας που αποκτά το νόημα της αντικειμενικότητας. «Στο ίδιο κύτταρο με την Κάθριν Μάνσφηλντ» παραδέχεται ότι η θεϊκή ουσία είναι διασκορπισμένη παντού, τρομοκρατώντας εκείνους που υποστηρίζου πως είναι συγκεντρωμένη στα εκλεκτά πνεύματα.

Κι ο κύκλος κλείνει με την ίδια την πλάνη περί της χαριτωμένης του δοκιμίου πλάνης: Εξετάζοντας την λειτουργία του δοκιμίου γράφοντας ένα δοκίμιο, άλλο δεν κάνουμε παρά να πέφτουμε στο σύστημα της αυτοαναφοράς, σε έναν φαύλο κύκλο δηλαδή, αφού το παρόν δοκίμιο που μιλά για την χαριτωμένη πλάνη του δοκιμίου είναι κι αυτό ένα δοκίμιο, άρα έχει και αυτό μια χαριτωμένη πλάνη. Και έχοντας βεβαίως την χαριτωμένη πλάνη δεν λέει την αλήθεια «για την χαριτωμένη πλάνη του δοκιμίου». Γιατί αν πραγματικά θέλαμε να βρούμε την Αλήθεια, θα έπρεπε να είχαμε σιωπήσει…

Αθήνα 2012, σελ. 478.

Στις εικόνες: Mircea Eliade, η πρώτη έκδοση των Αδελφών Καραμαζώφ, έργο της Paula Rego (που θα μπορούσε κάλλιστα να απεικονίζει μια από τις μορφές της Ελένης) και Ludwig Wittgenstein

Πολύ θα θέλαμε με κάποιον τρόπο το φετινό Μουντιάλ να στιγματιστεί από τον εξωαγωνιστικό παράγοντα: να καθυστερήσει ας πούμε ένας αγώνας γιατί απεργοί έχουν μπλοκάρει τους δρόμους και δεν μπορούν να φτάσουν στο γήπεδο οι ομάδες. Ή να εμφανιστεί μια εθνική ομάδα με περιβραχιόνια διαμαρτυρίας για τα όσα έγιναν έξω από τα στάδια. Ή να σκοράρει ο Νειμάρ και να σηκώσει μπλούζα έχοντας από κάτω ατάκα «νίκη στους απεργούς». Όμως πολύ δύσκολα θα δούμε τέτοιες καταστάσεις, γιατί όπως προείπαμε όλα έχουν γίνει πολύ τυπικά και προβλεπόμενα στο σύγχρονο ποδόσφαιρο, και δεν υπάρχουν παίκτες που θα τολμούσαν να «ξεπεράσουν τα ποδοσφαιρικά όρια». Δεν υπάρχει πλέον ούτε ένας Σόκρατες να δείξει το δρόμο…

… γράφουν οι συνεργάτες στο συγκινησιακό editorial τους, που συμπορεύεται με τις τρέχουσες ραδιοφωνικές εκπομπές τους Μουντιάλ Αλλιώς και μια οπτική που εστιάζει στη κοινωνική σημασία των αθλητικών στιγμών. Τα παραδείγματα είναι αμέτρητα και από την ταύτιση του μεταξύ Ιταλίας – Γερμανίας ημιτελικού του 1970 με την αμφισβητούσα γενιά του ’60 μέχρι το αργεντινό μουντιάλ του Βιντέλα και την σημερινή τραγική πραγματικότητα στην Βραζιλία, είναι πια αδύνατο να βλέπεις το ποδόσφαιρο ως το συναρπαστικότερο αθλητικό θέαμα και μόνο. Εδώ και ένα χρόνο η Βραζιλία φλέγεται από κοινωνικές διαμαρτυρίες και προς τιμήν τους παλαίμαχοι ποδοσφαιριστές – είδωλα, όπως ο Ριβάλντο και ο Ρομάριο, παίρ­νουν το μέρος των διαδηλωτών, ενώ ακόμα και εν ενεργεία παίκτες της Σελεσάο (πχ. Νταβίντ Λουίζ, Χουλκ) δείχνουν την κατανόησή τους σε όσα συμβαίνουν εκτός γηπέδων. Η FIFA εδώ είναι ανεπιθύμητη καθώς υποτιμά με τον χειρότερο τρόπο την ζωή των πολιτών. Το Μουντιάλ πλέον έχει αλλάξει οριστικά και αμετάκλητα.

…ειδικά από τη δεκαετία του 90 και μετά, κάθε Παγκόσμιο Κύπελλο, όπως και οι Ολυμπιακοί Αγώνες αλλά και ο Γύρος της Γαλλίας, (επανα)σκηνοθετούνται πλέον σε απόλυτο τηλεοπτικό και σήμερα πλέον μηντιακό – διαδικτυακό περιβάλλον. Ένα επί πλέον πρόβλημα, ίσως το πιο σημαντικό από την υπαγωγή του αθλήματος σε τηλεοπτικό θέαμα, είναι το γεγονός, ότι το ποδόσφαιρο, σε επίπεδο τακτικής, έχει υποταχθεί πλήρως στη σκοπιμότητα των συστημάτων, που συχνά παραπέμπουν στον λειτουργισμό του Πάρσον και τη συστημική θεωρία του Λούμαν…

… γράφει μεταξύ άλλων ο Κώστας Καλφόπουλος σε μια από τις τέσσερις ερωτήσεις που απευθύνονται στους συνεργάτες του περιοδικού και αποτελούν μέρος του Φακέλου Brasil 2014 που δικαιωματικά καλύπτει αρκετές σελίδες του τεύχους. Ο ίδιος συγγραφέας προτείνει μια εντεκάδα ελληνόγλωσσων και ξενόγλωσσων μουντιαλικών αναγνωσμάτων (τα δυο ελληνόγλωσσα, των Μονταλμπάν και Perryman παρουσιάσαμε παλαιότερα εδώ και εδώ). Περιλαμβάνονται κείμενα που παρουσιάζουν με ποιο τρόπο το Παγκόσμιο Κύπελλο θα επιβαρύνει το περιβάλλον, με ποιο τρόπο δεν ανορθώνει την οικονομία της Βραζιλία κ.ά.

Πιστεύουμε σε έναν καλύτερο κόσμο, έναν κόσμο χωρίς παγκοσμιοποίηση, εμπλουτισμένο με τις πολιτιστικές διαφορές και τα έθιμα των ανθρώπων. Γι’ αυτόν τον λόγο, θέλουμε να στηρίξουμε τον αγώνα σας και είμαστε αποφασισμένοι να αγωνιστούμε για τα ιδανικά σας που είναι και δικά μας…

…έγραφε σε επιστολή του προς τους Ζαπατίστας ο Χαβιέρ Ζανέτι, αυτός ο σπουδαίος Αργεντινός αμυντικός της Ίντερ που μόλις πριν ένα μήνα κρέμασε τα παπούτσια του. και το προς τιμήν του δισέλιδο μας γνωρίζει μια σε πολλούς άγνωστη πλευρά του. Εκτός από τις πολιτικά «ορθές» του επιλογές – διευθύνει ίδρυμα για παιδιά χτυπημένα από τη μοίρα στην Αργεντινή, είναι πρεσβευτής των Special Olympic sκαι των χωριών SOS Children’s Villages στην πατρίδα του – ο Ζανέτι έχει σχετιστεί με το κίνημα των Ζαπατίστας. Όταν τον Ιούνιο του 20044 έγινε η γνωστή επίθεση των παραστρατιωτικών στο χωριό Caracol de Oventicμε αποτέλεσμα την καταστροφή του, ο Ζανέτι φρόντισε να μεταβεί εκεί ο Bruno Bartolozzi, γενικός αρχηγός της Ίντερ προσφέροντας υλικά για τη ανοικοδόμηση των κατεστραμμένων σπιτιών, ασθενοφόρο, αθλητικό υλικό κλπ. Σε μια σουρεαλιστική του απάντηση, ο Υποδιοικητής Μάρκος προσκάλεσε την ομάδα της Ίντερ σε φιλικό με μια επίλεκτη εντεκάδα των Ζαπατίστας και διαιτητές τους Μαραντόνα, Βαλντάνο, Αγκίρε και Σόκρατες. Ο αγώνας τελικά δεν έγινε, αλλά ο Μάρκος έστειλε στην GazettadelloSportκαι ευχαριστήρια επιστολή στον Ζανέτι ξεκινώντας το μήνυμά του με μια παράφραση: Hasta La Victoria Inter…

Έχουν συμβεί πάρα πολλά από την εποχή που ο Πιερ Πάολο Παζολίνι έγραφε πως το ποδόσφαιρο αποτελεί την τελευταία ιερή παράσταση των καιρών μας, κατά βάθος μια ιεροτελεστία, τη μοναδική που έχει απομείνει όταν οι άλλες ιερές παραστάσεις, από το θέατρο ως τη θεία λειτουργία έχουν χάσει το αρχικό τους περιεχόμενο. Σήμερα περισσότερο από ποτέ το ποδόσφαιρο συνδέεται με την κουλτούρα του σώματος, ένα από τα στοιχεία που αναδεικνύει η εικαστική έκθεση F is For Football.

Τα υπόλοιπα θέματα: Groundhopping: Από την εξωτική Καλιφόρνια στο βιομηχανικό Τορίνο. Φωτογραφικό οδοιπορικό στις «ακτές» της Πειραιώς. 20 λεπτά στο Ράκερ Παρκ του Χάρλεμ: το ταξίδι ενός πιτσιρικά από την άλλη άκρη των ΗΠΑ για ένα μονό στο πιο διάσημο ανοιχτό γήπεδο μπάσκετ της Νέας Υόρκης. Ο επαγγελματίας μπασκετμπολίστας είναι η βιτρίνα του μαύρου σώματος. Ici c’ est Paris: Συζήτηση με μέλη του VirrageAuteil της PSG. Graig Hodges: στην ελίτ των σουτέρ και στην πρώτη γραμμή των αντιπολεμικών διαδηλώσεων στην Αμερική. Μια ματιά στο αμερικάνο soccer: συνέντευξη με τον Αλέξανδρο Κιτρόεφ. Και μετά το Μουντιάλ, το Μουντομπάσκετ: 5 ερωτήσεις σε 4 (μπασκετικούς) αναγνώστες μας. 84 χρόνια για 87 λεπτά: Λαίλαπας Χίου εναντίον Καρσίγιακα. Το espectáculo των Dracs της Μπαρτσελόνα και η μπασκετική κόντρα Μπάρτσα – Ρεάλ.

Είναι εμφανές ότι ετούτο το απολαυστικό και τροφοδοτικό της σκέψης τριμηνιαίο περιοδικό «για το κοινωνικό και πολιτικό νόημα των σπορ, την εμπειρία του γηπέδου, την οπαδική κουλτούρα και τον κόσμο της κερκίδας» φωτίζει και τις πίσω πλευρές του αθλητισμού, χωρίς να ξεχνάει λεπτό την αιώνια μαγεία του [76 σελ. μεγάλου μεγέθους]

Εισητήριο: http://www.humbazine.gr.

Πρώτη δημοσίευση: Mic.gr / Βιβλιοπανδοχείο, 160 / Μουντιάλ εντός και εκτός.