Εάν δεχτούμε ότι η λογοτεχνία δεν μπορεί να ανταποκριθεί εξ ορισμού σε επείγοντα κοινωνικά θέματα, γιατί τα αντανακλαστικά το συγγραφέα δεν (πρέπει να) υπακούουν, σε όρους αμεσότητας αλλά διάρκειας, τότε η όποια σημερινή παραγωγή γύρω από την «κρίση» είναι συζητήσιμη. Γιατί ακόμα και οι μεγάλες φωνές της λογοτεχνίας κάποτε που ανταποκρίθηκαν στην πρόκληση της συγκυρίας, χρησιμοποίησαν το ιστορικό πλαίσιο περισσότερο ως πρόσχημα, παρά ως κέντρο προβληματισμού τους. Στις μυθοπλασίες τους κυριαρχεί η «έρημος» του ανθρώπου» και όχι το τεκμήριο της εποχής…

… γράφει ο Τάσος Γουδέλης σ’ ένα πυκνό κείμενο που με βρίσκει απόλυτα σύμφωνο· ο συγγραφέας τονίζει πως το παραπάνω τεκμήριο απασχολεί τον ενήμερο αναγνώστη ως ένας ακόμα σκηνογραφικός συντελεστής που σχετίζεται πάντα με δραματικό και υπάλληλο τρόπο με την ατομικότητα: η ύπαρξη σε κάθε περίσταση επιβάλλει αναπόφευκτα την εξουσία της. Πράγματι, ο «ιστορικός άνθρωπος» είναι πια κενός λόγος· άλλωστε όσοι αντιλαμβάνονται την λογοτεχνία ως ρεπορτάζ δεν έχουν πρόβλημα να αναπαράγουν αυτόματα το πραγματικό. Η ιδεωδέστερη στιγμή για την τέχνη ήταν ανέκαθεν εκείνη κατά την οποία ο δημιουργός ήταν σε θέση να διαχειριστεί ή απλώς να κατανοήσει την κρίση του μέσου του. Ο Ρόμπερτ Μούζιλ, για παράδειγμα, με τον ημιτελή Άνθρωπο χωρίς ιδιότητες, υπαινίχθηκε σαφώς το ατελέσφορο της γραφής (του) να αναπαραστήσει την κρίση του μοντέρνου ανθρώπου.

Το κείμενο βρίσκεται στις πολύτιμες οπισθόφυλλες σελίδες του τεύχους – που όπως έχουμε ξαναγράψει αποτελούν τον καθρέφτη αλλά και τον πνεύμονα των λογοτεχνικών περιοδικών· σχετίζεται όμως άμεσα και με το κυρίως σώμα του τεύχους, εφόσον ένα από τα τρία σύντομα αφιερώματα αφορά την «νεοελληνική κρίση». Εδώ καταθέτουν σκέψεις πάνω σε όψεις του θέματος οι Πέτρος Μαρτινίδης, Γιώργος Σιακαντάρης, Βαγέλης Χατζηβασιλείου, Ρέα Γαλανάκη, Δημήτρης Φύσσας και Δημήτρης Ραυτόπουλος. Ενδεικτικό θραύσμα από τον πάντα ευρηματικό λόγο του τελευταίου: Στα λόγια μένει η εξέγερση του 99%, παναπεί ολόκληρης της κοινωνίας, κατά του 1% των πλουτοκρατών. Γιατί μέσα στο 99% οι ανισότητες είναι τεράστιες, σκανδαλώδεις και τα όρια ρευστά. / Η Άμεση Δημοκρατία, εδώ και τώρα, εναντίον της «Πλουτοπίας», δηλαδή του ρασιοναλισμού των αγορών, της νέας θρησκείας με ιερείες τους υπερειδικευμένους αναλυτές, που χειρίζονται τα «αλγκοτρέιντινγκς».

Φυσικά εδώ μας περιμένει διόλου άσχετη και η οφειλόμενη συνέχεια του αφιερώματος στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, που ξεκίνησε από το προηγούμενο τεύχος. Στο αρχικό κείμενο [εκ] της εκδόσεως, που πάντα μοιάζει με τον εγκέφαλο αυτού του γοητευτικού σώματος, μας υπενθυμίζονται τα λόγια του Μίλαν Κούντερα για τον πόλεμο που «ονομάστηκε ψευδώς Παγκόσμιος, διότι δεν αφορούσε παρά την Ευρώπη και ούτε καν όλη την Ευρώπη. Όμως το επίθετο “παγκόσμιος” εκφράζει εύγλωττα το συναίσθημα της φρίκης μπροστά στο γεγονός ότι, στο εξής, τίποτα απ’ ότι συμβαίνει στον πλανήτη δεν θα είναι πια τοπική υπόθεση, ότι όλες οι καταστάσεις αφορούν τον κόσμο ολόκληρο…». Κάτι δηλαδή που αγνόησαν οι πάντα αδιάβαστοι κυβερνήτες.

Πόλεμος…Μέχρι το τέλος του προηγούμενου μήνα δεν ήταν παρά μια πελώρια λέξη φαρδιά πλατιά πάνω στις ναρκωμένες καλοκαιρινές εφημερίδες. Πόλεμος; Ίσως, αλλά πολύ μακριά, στην άλλη άκρη της γης. Όχι εδώ…Πώς να φανταστείς ότι θα αρκούσε να δρασκελίσει η ηχώ και μόνο του πολέμου αυτούς τους άγριους βράχους για τα νους κάνει να φανούν πιο απαλοί, με το κύμα στα πόδια τους, το αραιό θαλασσινό χορτάρι τους, το αγιόκλημα, την άμμο ρυτιδωμένη απ τα νύχια των πουλιών. …Τέτοιος παράδεισος δεν ήταν καθόλου φτιαγμένος για τον πόλεμο, μονάχα για τις μικρές διακοπές μας, για τη μοναξιά μας…

… γράφει η Κολέτ, με τον γοητευτικό της λόγο που, σκέφτομαι, μοιάζει να αποδίδει σκέψεις αμέτρητων άλλων ανθρώπων. Ο φάκελος περιλαμβάνει πεζά, ποιήματα, δοκίμια, ημερολογιακές εγγραφές Ποιήματα και πεζά των Ανρί ντε Μοντερλάν, Μπλεζ Σαντράρ, Γκιγιόμ Απολινέρ, Αντρέ Ζιντ, Κολέτ, Αντρέ Μπρετόν, Ετιέν Φορ, Γιόζεφ Βίτλιν, Μαρτσέλο Φλόρες, Γιώργο Κόκκινο, Κώστα Καραβίδα, Έλλη Λεμονίδου. Το τρίτο αφιέρωμα του τεύχους αφορά τον Φραντς Κάφκα, τον συγγραφέα του οποίου η προβληματική σχετίζεται με όσα αφορούν τις συνέπειες του Μεγάλου Πολέμου, όπως μας υπενθυμίζουν οι εκδότες: ότι οριζόμαστε όλο και περισσότερο από εξωγενή δεδομένα που μας παγιδεύουν. Περιλαμβάνονται πεζά κείμενα του συγγραφέα αλλά και κείμενα των Πρίμο Λέβι, Ντίνο Μπουτζάτι, Όρσον Ουέλς, Τζ.Μ. Κούτσι, Ούλριχ Γκέινερ, Αλέξανδρου Κυπριώτη κ.ά.

Περί παραμυθιών ο λόγος στις πίσω σελίδες, αλλά και μερικές σκέψεις που είναι απαραίτητες απέναντι στο κλίμα της εποχής που επιθυμεί, τολμώ να πω, να μεταλλάξει τον χαρακτήρα της. Ο ρόλος του παραμυθιού δεν είναι να διδάξει αλλά να διασκεδάσει μέσω της πλοκής και να κινητοποιήσει την φαντασία, γράφει η Λίτσα Χατζοπούλου. Τα παραμύθια των Γκριμ, του Άντερσεν κ.α. δεν είναι παιδικά αναγνώσματα· ακόμα και στην διασκευασμένη τους εκδοχή, την υποταγή τους δηλαδή στο «πολιτικώς ορθό» και χωρίς τρομακτικές σκηνές και «ηθικώς» ύποπτες εξελίξεις, αρκετά μας φαίνονταν μάλλον εφιαλτικά. Το «ευτυχισμένο τέλος» τους δεν αρκούσε για να απαλείψει, λ.χ., τον φόβο που είχαμε νιώσει μέσα στο ζαχαρένιο σπίτι της μάγισσας, όταν ετοιμαζόταν να μαγειρέψει τον Χάνσελ και τη Γκρέτελ (ακόμη χειρότερα, όταν δεν υπήρχε «ευτυχισμένο τέλος», όπως σε όλα τα παραμύθια του Άντερσεν.

Η Χατζοπούλου μας θυμίζει πως σε επίπεδο γενεαλογίας, τα παραμύθια δεν ήταν εξαρχής προορισμένα μόνον ή αποκλειστικά για παιδιά· αποτελούσαν πρωτίστως λαογραφικό υλικό, δηλαδή ιστορίες που κυκλοφορούσαν από στόμα σε στόμα είτε για να ερμηνεύσουν ανεξήγητα και ακατανόητα φαινόμενα (άρα είχαν ρόλο ανάλογο των μυθικών αφηγήσεων) είτε απλώς χάριν παιδιάς. Τα παραμύθια, λέει ο J.R.R.Tolkien, εξορίστηκαν στο παιδικό δωμάτιο μαζί με ό,τι δεν χωρούσε σε κανέναν άλλο χώρο του σπιτιού. Δεν αποκλείεται να αντιμετωπίστηκαν ως κείμενα χαμηλής λογοτεχνικής αξίας εξαιτίας της δημώδους προέλευσής τους. Μένει λοιπόν το ερώτημα πώς μια κοινωνία δίνει στα παιδιά της κείμενα που γενικώς περιφρονεί και πώς τα παραμύθια, σε αντίθεση με την λογοτεχνία του φανταστικού, αποκλείστηκαν ως λογοτεχνικό είδος ή εντάχθηκαν γενικώς και αορίστως στην παιδική λογοτεχνία.

Και μιλώντας για την νέα αυτή εποχή, η Ιταλίδα συγγραφέας Πάολα Μαστρακόλα εστιάζει στο απόλυτο δημιούργημά της: …το selfie είναι το χαμόγελο που απευθύνουμε στον εαυτό μας. Ο νάρκισσος δεν θα έκανε ποτέ κάτι τέτοιο. Εμείς ναι. Εμείς οι αληθινοί Νάρκισσοι. / Σίγουρα, πρόκειται για ένα χαμόγελο το οποίο θα δουν όλοι εκείνοι στους οποίους θα στείλουμε τη φωτογραφία. Αλλά απουσιάζει ο μεσάζων. Απουσιάζει ο άλλος. Υπάρχουν μόνο οι παραλήπτες (οι οποίοι είναι πολλοί). Δεν υπάρχει το μάτι (το οποίο είναι μοναδικό). Και χωρίς το μοναδικό μάτι, το οποίο μας κοιτάζει, μένουμε μόνοι. / Με τη selfie, στέλνουμε στους άλλους τη μοναξιά μας. [απόδοση Φανή Μουρίκη]  [176 σελ.]

Στις εικόνες: Henry de Montherlant, Colette [Le Petit Faun, 1906], εικονογράφηση του Jean – Michel Folon για την Μεταμόρφωση του Κάφκα [1973], εικονογράφηση από πολωνικό παραμύθι.

Μπορεί να έρθει μια μέρα που η υπόλοιπη ζωική δημιουργία θα αποκτήσει δικαιώματα που δεν θα μπορούν να της αφαιρεθούν παρά από ένα τυραννικό χέρι. Οι Γάλλοι έχουν ήδη ανακαλύψει ότι η μελανότητα του δέρματος δεν αποτελεί λόγο για να αφεθεί ένας άνθρωπος χωρίς αποκατάσταση στις ορέξεις ενός βασανιστή. Μπορεί να έρθει μια μέρα που θα αναγνωριστεί ότι ο αριθμός των ποδιών, η τριχοφυΐα του δέρματος ή η κατάληξη του ιερού οστού αποτελούν εξίσου επαρκείς λόγους για να αφήσουμε ένα ον που αισθάνεται να έχει την ίδια μοίρα. Υπάρχει κάποια άλλο στοιχείο για το οποίο θα πρέπει να σύρουμε μια ανυπέρβλητη γραμμή; Μήπως αυτό είναι η ιδιότητα του λόγου ή, ίσως, της ομιλίας; Ένα ανεπτυγμένο άλογο ή ένας σκύλος είναι ασύγκριτα πιο έλλογα και πιο συζητήσιμα ζώα από ένα βρέφος μίας ημέρας ή ενός μηνός. Αλλά, ακόμα κι αν δεν είναι έτσι, τι αλλάζει; Το ερώτημα δεν είναι Μπορούν να συλλογίζονται;. Ούτε Μπορούν να μιλούν; αλλά Μπορούν να υποφέρουν;

 …έγραφε στα τέλη του 18^ου αι. ο ιδρυτής του «ωφελιμισμού» Jeremy Bentham [Ιntroduction to the Principles of Morals and Legislation]. Πλησιάζει τελικά αυτή η μέρα ή βρισκόμαστε μακριά της; Τόσο ο ρατσισμός όσο και ο σπισισμός, που αφορά την διάκριση μεταξύ δύο ειδών, η οποία αποφέρει την εκμετάλλευση του ενός είδους από το άλλο αποτελούν μόνιμες πληγές της σύγχρονης συγκυρίας· μιας συγκυρίας κατά την οποία η ενασχόληση με τα μη ανθρώπινα ζώα φαντάζει σε πολλούς ως πολυτέλεια. Και πόσο έχουμε απομακρυνθεί από το συμπέρασμα του Hans Magnus Enzensberger [1975], πως η οικολογία αποτελεί υπόθεση της μεσαίας τάξης; Ίσως το μόνο αναμφισβήτητο είναι ότι σήμερα τα μη ανθρώπινα ζώα ζουν σε πολύ πιο άθλιες συνθήκες απ’ ότι ζούσαν πριν από διακόσια χρόνια.

Η ηθική για τα ζώα [Animal Ethics] ανήκει στην περιβαλλοντική φιλοσοφία και ασχολείται με την ηθική σχέση του ανθρώπου με τα μη ανθρώπινα ζώα (στο εξής, για λόγους συντομίας, όπως και στο βιβλίο: ζώα), τα οποία αντιμετωπίζει και ως άτομα και όχι απλώς ως είδη, κάτι που σαφώς τη διαχωρίζει από την καθιερωμένη περιβαλλοντική ηθική. Τέσσερις από τους πιο καταξιωμένους φιλοσόφους που ασχολούνται με το πεδίο της ηθικής για τα ζώα καταθέτουν τα κείμενά τους στο βιβλίο, συχνά με αντίθετες αλλά σε κάθε περίπτωση εξαιρετικά ενδιαφέρουσες απόψεις, ενώ η εισαγωγή του Σταύρου Καραγεωργάκη μας εισάγει στη σκέψη τους αλλά και μας προσφέρει ένα γενικότερο διάγραμμα της προβληματικής τους.

Στο πρώτο κείμενο [Ζώα] η Lori Gruen παρουσιάζει με κριτικό τρόπο τις τρεις σημαντικότερες τάσεις της σύγχρονης ηθικής για τα ζώα: τον ωφελιμισμό του Peter Singer (του οποίου το εξαιρετικό βιβλίο Η απελευθέρωση των ζώων κυκλοφόρησε από τις ίδιες εκδόσεις το 2010 σε μετάφραση του Σταύρου Καραγεωργάκη και εξαντλήθηκε δυο φορές), τη θεωρία των δικαιωμάτων Tom Regan και την προσέγγιση από τη σκοπιά των ηθικών συναισθημάτων από την οικοφεμινίστρια Josephine Donovan. Η συγγραφέας υποστηρίζει τη θεωρία της συμπάθειας προς τα ζώα και τονίζει την αξία του συναισθήματος για τη διαδικασία λήψης ηθικών αποφάσεων.

Οι συνθήκες κάτω από τις οποίες κρατούνται τα ζώα προς σφαγή και κατανάλωση και οι τρόποι με τους οποίους χρησιμοποιούνται από τις διάφορες βιομηχανίες εκτροφής, πειραμάτων, εμπορίας κλπ. δεν δείχνουν μόνο την περιφρόνηση του γεγονότος ότι τα ζώα είναι ζωντανά όντα που αισθάνονται αλλά και διαιωνίζουν την αρχαϊκή αντίληψη ότι τα ζώα μάς ανήκουν και μπορούμε να τα χρησιμοποιούμε με όποιο τρόπο μας βολεύει. Σήμερα όμως, χάρη στις ενέργειες του κινήματος, σε εκδόσεις και σε πλήθος ερευνών (στις οποίες όλοι στρέφουμε το κεφάλι μας ή αλλάζουμε γρήγορα τη σελίδα για να μη μας χαλάσει το κέφι) το βάρος της απόδειξης έχει πλέον μετατοπιστεί προς εκείνους που υποστηρίζουν ότι τα ζώα δεν έχουν καμία αξία.

Εδώ παρουσιάζονται οι λίγες απόψεις που επιχείρησαν ακριβώς να υποστηρίξουν ότι τα ζώα δεν είναι ηθικά υποκείμενα επειδή δεν έχουν αξιακές επιλογές (σύμφωνα όμως με τα σχετικά επιχειρήματα, το ίδιο είναι και τα νήπια, τα μικρά παιδιά, όσοι βρίσκονται σε κώμα ή έχουν Αλτσχάιμερ) ή δεν μπορούν να έχουν σκέψεις κλπ.· αντικρούονται τα επιχειρήματά τους αλλά και παρουσιάζονται οι μεταστροφές, κάποτε ολοκληρωτικές, που είχαν οι ίδιοι. Σε κάθε περίπτωση αυτό που είναι αναμφισβήτητο είναι πως τα ζώα είναι ικανά να υποφέρουν, συνεπώς δικαιούνται κάθε ηθικής εκτίμησης.

Ένας τρόπος για να ξεπεράσουμε το λαθεμένο δυϊσμό μεταξύ του ορθού λόγου και του συναισθήματος είναι να εγκαταλείψουμε το βασίλειο της αφαίρεσης και να έρθουμε πιο κοντά στις συνέπειες των καθημερινών μας πράξεων. Ένα μεγάλο μέρος του προβλήματος αναφορικά με τη στάση που έχουν πολλοί απέναντι στα ζώα πηγάζει από την απόσταση που κρατούν απ’ αυτά. Η ευθύνη για τις πράξεις μας έχουν μετατεθεί σε άλλους. Ποια είναι αυτά τα ζώα που υποφέρουν και θανατώνονται προκειμένου να μπορώ να τρώω ψητό της κατσαρόλας; Δεν είμαι εγώ αυτή που τους στερώ την κίνηση και την άνεση. Δεν παίρνω εγώ τα μικρά. Δεν πρέπει να κοιτώ εγώ στα μάτια όταν κόβεται ο λαιμός τους Οι περισσότεροι άνθρωποι κρύβονται από τις συνέπειες των πράξεών. Οι βιομηχανικές φάρμες και τα εργαστήρια δεν είναι μέρη που επισκέπτονται πολλοί. Η συμπάθεια που αυθόρμητα μπορεί να νοιώσουν οι άνθρωποι απέναντι σε ένα ον που υποφέρει, συνοδευόμενες από έλλογες ηθικές αρχές, πιθανώς θα έκανε τους περισσότερους να εναντιωθούν σ’ αυτούς τους θεσμούς. […]. Μπορεί ποτέ να μην είμαστε σε θέση να βιώσουμε πλήρως τον αντίκτυπο των ηθικών μας επιλογών, μπορούμε παρόλα αυτά να προσπαθήσουμε, όσο αυτό είναι δυνατό, να βιώσουμε συναισθηματικά τη γνώση αυτού του γεγονότος. [σ. 31 – 32]

Δέκα χρόνια μετά το προαναφερθέν βιβλίο του, ο Peter Singer γράφει για Το κίνημα της απελευθέρωσης των ζώων και προβαίνει σε μια αποτίμηση του αντίκτυπου που είχε εκείνο έργο στο κίνημα για την απελευθέρωση των ζώων. Ο συγγραφέας προβληματίζεται για την βιαιότητα πολλών ενεργειών του κινήματος και καλεί τις σχετικές ομάδες να εγκαταλείψουν τη βία τόσο για λόγους αποτελεσματικότητας όσο και για λόγους ηθικής. Εδώ τίθεται ένα από τα κρίσιμα ζητήματα της συζήτησης, καθώς ακόμα και σήμερα ο ίδιος κατηγορείται μαζί με τον Tom Reagan ότι με τα ίδια τους τα κείμενα ακριβώς παρέχουν το ιδεολογικό οπλοστάσιο σε «βίαιες» ακτιβιστικές οργανώσεις. Ο συγγραφέας παρουσιάζει το βασικό πλαίσιο της ηθικής του θεωρίας για την αντιμετώπιση των άλλων ζώων και διατυπώνει προτάσεις για την ίση εκτίμηση των συμφερόντων των ζώων που έχουν τη δυνατότητα να πονούν.

Είναι αξιοσημείωτο πάντως το γεγονός ότι μόνο στην ινδουιστική σκέψη βρίσκουμε ενδιαφέρον για την οδύνη των ζώων, ενώ η βουδιστική ιδέα της συμπόνιας είναι καθολική για όλα τα πλάσματα του κόσμου. Κάποιοι κανόνες στην Παλαιά Διαθήκη διατυπώνουν κάποιο ενδιαφέρον για την ευημερία των ζώων, αλλά δεν υπάρχει τίποτα σχετικό ούτε στην Καινή Διαθήκη ούτε στα πρώτα 1800 χρόνια του χριστιανισμού. Σκέφτομαι πως τελικά οι απεικονίσεις του Ιησού με τα προβατάκια ήταν απλώς βουκολική τέχνη. Από τον Παύλο μέχρι τον Θωμά Ακινάτη, τα ζώα είναι ανάξια ενδιαφέροντος. Μόλις το 1820 ψηφίστηκε στη Βρετανία νόμος εναντίον της κακομεταχείρισης των ζώων, που όμως δεν αμφισβητούσε το δικαίωμα να τα χρησιμοποιούμε όπως θέλουμε.

Μέσα σ’ ένα κόσμο που ήταν ξέχειλος από διακρίσεις, ο Jeremy Bentham είχε διατυπώσει στο δικό του ωφελιμιστικό σύστημα ηθικής τον κανόνα: Ο καθένας μετράει για έναν και κανένας για περισσότερο από έναν. Ο Singer καταθέτει τις σκέψεις του για την υπόθεση της ισότητας των ζώων, τις διαστάσεις του ειδισμού [σπισισμού], την ίση εκτίμηση των συμφερόντων, τα ζώα ως τροφή, ως πειραματικά αντικείμενα και ως ερευνητικά εργαλεία. Και το ερώτημα παραμένει: κατά πόσο είναι ηθικά αποδεκτά ο αναίτιος πόνος και θάνατος άλλων ζωών ή το μαρτύριο που βιώνουν δισεκατομμύρια ζώα;

Η υπόθεση των δικαιωμάτων των ζώων δια χειρός Tom Regan μας θυμίζει πως ο ίδιος ήταν ο πρώτος και συνεχίζει να είναι από τους λίγους φιλόσοφους που μίλησαν για απόδοση δικαιωμάτων στα ζώα. Έτσι όλα τα όντα έχουν εγγενή αξία και μάλιστα ίση με όλα τα άλλα και κατά συνέπεια πρέπει να αντιμετωπίζονται με τον ίδιο σεβασμό. Βασικές απαιτήσεις του αποτελούν η άμεση παύση του πειραματισμού σε μη ανθρώπινα ζώα, η απαγόρευση του κυνηγιού και η οριστική εγκατάλειψη της εμπορικής κτηνοτροφίας. Στο βιβλίο του The Case for Animal Rights ο συγγραφέας υποστήριξε πως μόνο τα όντα με εγγενή αξία έχουν δικαιώματα· και αυτή την αξία διαθέτουν όλα τα υποκείμενα μιας ζωής [subjects of a life], ανεξαρτήτως του πόσο καλά ή πόσο χρήσιμα είναι. Κάθε υποκείμενο ζωής, ανεξαρτήτως χρώματος, εθνικότητας, φύλου και είδους έχει ηθικά δικαιώματα.

Το κείμενο της Josephine Donovan, Προσήλωση στον πόνο: Η συμπάθεια ως βάση για την ηθική μεταχείριση των ζώων, ανήκει σε μια εντελώς διαφορετική σχολή από τις προαναφερθείσες εφόσον υπερθεματίζει μια συναισθηματοκρατική ηθική για τα άλλα ζώα, στηριγμένη στην ενσυναίσθηση και την συμπάθεια. Η συγγραφέας κατηγορεί την ανδροκρατούμενη φιλοσοφία ότι επένδυσε υπερβολικά στον ορθό λόγο (αλλά και τους παραπάνω φιλοσόφους για τον καρτεσιανό τους αντικειμενισμό) και μας καλεί να αντιμετωπίσουμε τα μη ανθρώπινα ζώα όχι μόνο με την λογική αλλά κυρίως με το συναίσθημα. Ο λόγος της συνδέεται με τον λόγο πολλών οικοφεμινιστριών (Carol Gilligan κλπ.) προς μια ηθική της φροντίδας.

Σε κάθε περίπτωση τα τέσσερα κείμενα μας θυμίζουν ότι το ζήτημα των ζώων δεν είναι μόνο ηθικό αλλά και πολιτικό, αν υποθέσουμε ότι είναι δυνατόν να είναι ξέχωρη η ηθική από την πολιτική. Δεν θα πρέπει να αρκεστούμε σε προσωπικές λύσεις, ακολουθώντας έναν ιδιωτικό ενάρετο βίο που θα μας εξασφαλίζει την δική μας γαλήνη, υιοθετώντας τη χορτοφαγική διατροφή, αλλά θα πρέπει, όπως γράφει ο Σ. Καραγεωργάκης, να συμβάλλουμε στην αλλαγή της πολιτικής στάσης που έχουμε απέναντι στα ζώα ως κοινωνία. Οι επιμέρους κινήσεις πρέπει να αποκτήσουν τα χαρακτηριστικά ενός κινήματος, όπως συνέβη με άλλες πρωτοβουλίες οικολογικών ομάδων που οδήγησαν στην απαγόρευση της χρήσης ζώων σε τσίρκο και κάθε είδους θεάματα, κάνοντας την Ελλάδα την δεύτερη χώρα στον κόσμο που θεσπίζει έναν τέτοιο νόμο.

Εκδ. Αντιγόνη, 2012, επιμ. Σταύρος Καραγεωργάκης, μετάφραση: Κώστας Αλεξίου, Φανή Αραμπαντζίδου, Σταύρος Καραγεωργάκης, Κωστής Κουράκης, 121 σελ. Περιλαμβάνονται σημειώματα για τους συγγραφείς, οι τίτλοι και η προέλευση των πρωτότυπων κειμένων [1985, 1991 και 1996] , επιλεγμένη βιβλιογραφία, γλωσσάρι με επιλογή των σημαντικότερων τεχνικών όρων με τις εναλλακτικές αποδόσεις στα ελληνικά, ευρετήριο ονομάτων και γενικό ευρετήριο. Στο τέλος κάθε κεφαλαίου περιλαμβάνεται ειδικότερη βιβλιογραφία.