Πρόβα θεάτρου, πρόβα ζωής και θανάτου

…αρχίζει να ψηλαφεί τ’ αντικείμενα στο δωμάτιο. Δεν είναι πια αυτά φλιτζάνια, τασάκια, βιβλία, αφίσες: είναι σκίνα, είναι τα ριζά του βράχου, το φτενό χαμομήλι που φυτρώνει στα αλσύλλια έξω απ’ την Αθήνα. Κάθε βήμα του κι ένα αγκάθι, κάθε ψηλάφισμά του κι ένα γδάρσιμο. Αλλ’ η μικρή εκδορά γίνεται ανοιχτή δίοδος στο άβατο αυτής της πόλης. Τα κουρελιασμένα του ρούχα αφήνουν ξεσκλίδια σ’ όλα τα αιχμηρά και τα γωνιώδη. Περιηγητικός της βίας και της εξορίας. Με τη δική του αναχώρηση, η αρχαία Θήβα χάνει την ευλογία και κληρονομεί την κατάρα. Οι άμοιροι συμπολίτες του φαντασιώνονται πως υπάρχει ένα καλύτερο αύριο γι’ αυτούς που έσφαλαν. Όμως, τίποτε. Τίποτε απ’ αυτά. Μόνο λάσπη, πεσμένα σπίτια. [σ. 46]

Ο Λεωνίδας είναι συνταξιούχος ηθοποιός και ετοιμάζεται για την παράσταση που γνωρίζει πως θα είναι η τελευταία του: Οιδίπους επί Κολωνώ. Οκτώ χρόνια μετά τον θάνατο της γυναίκας του Μαγδαληνής από αλτσχάιμερ ζει μια ασκητική ζωή, αφοσιωμένη στο θέατρο, με μοναδική υποβοήθεια, τα χάπια Νοοτρόπ για τους νευρώνες του εγκεφάλου. Τώρα εκείνη τον κοιτάζει από την φωτογραφία της, δίπλα στα θεατρικά του Μπρεχτ και του Ιονέσκο, πλάι από την Μεγάλη Σοβιετική Εγκυκλοπαίδεια. Της στάθηκε ως το τέλος, ως ένας άγνωστος που την φρόντιζε και την έπλενε, ως κάποιος που μιλούσε μόνος του κι έπαιρνε μόνος του τις απαντήσεις. Σε μια άλλη παράσταση, σκέφτομαι, για έναν ρόλο και κανέναν θεατή.

Διακριτική συνοδοιπόρος στην μοναχική του πορεία η πολύ νεότερη φίλη του Βέρα,  που τον επισκέπτεται συχνά, πρόθυμη «αναγνώστρια» των αφηγήσεων της ζωής του. Σε κάθε επίσκεψή της αναλογεί κι ένα αυτοβιογραφικό κομμάτι αφηγημένο από τον οικοδεσπότη: ο πρώτος γάμος της Μαγδαληνής, η ατυχής ζωή στην ομογένεια, η επιστροφή στα ματαιωμένα πάτρια, η συνοδοιπορία με τον Λεωνίδα, η εκ μέρους του υιοθεσία των παιδιών της, οι σκηνικοί αγώνες του, ο δόλιος εκμεταλλευτής πρώην σύζυγος. Και πάντα στο υπόβαθρο, η γελοία νεοελληνική μικροαστικότητα να συνυπάρχει με την ματαιωμένη μεταπολιτευτική πραγματικότητα.

Η Βέρα δεν τον διακόπτει – είναι τέτοιος ο οίστρος του όταν ξεχύνει τις αναμνήσεις του που θα ήταν ιεροσυλία. Όλα αυτά τα χρόνια στέκεται στο ευγενές περιθώριο της ζωής του, στα ευχάριστα και στα σκληρά· ήρθε και η στιγμή που πλάγιασαν μαζί αλλά ο σεβασμός υπερίσχυσε της παρόρμησης. Θυμάται άραγε το άγγιγμά τους ή έχει σβηστεί απ’ τη μνήμη; Το βέβαια είναι πως της εξομολογείται όλα τα υπόλοιπα · άλλωστε η υποταγή στις προσταγές του συναισθήματος αποτελεί τον ιδανικότερο σύμβουλο του ηθοποιού κατά τη μελέτη του ρόλου. Η τελετουργία της προετοιμασίας του, η χρονοβόρα ανάγνωση, η συζήτηση με μια γυναίκα που αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες απολαύσεις της ζωής, όλα αποτελούν μέρος της θεατρικής μύησης. Είναι αυτή η διαλεκτικότητα της σχέσης που τον ωθεί σε μια δεύτερη, πρώιμη και ένθετη παράσταση μέσα στο εξαρχιώτικο τριάρι του. Αυτό το γεροντικό σπίτι, «ένα εργαστήριο αλχημείας, πλημμυρισμένο αναμνήσεις και απραγματοποίητα σχέδια» μετατρέπεται σε μια άλλου είδους σκηνή όπου ο Λεωνίδας επιχειρεί να διαχειριστεί τα δαιμόνια του δικού του κόσμου.

Η πρόβα του είναι ώριμη και κατασταλαγμένη. Έχει διασχίσει την ανάγνωση, έχει περάσει πλέον στην ερμηνεία, έχει ενδυθεί το πετσί του Οιδίποδα. Ο τυφλός βασιλιάς της Θήβας έχει κάνει την πρώτη αυτόβουλη χειρονομία του ελεύθερου ανθρώπου, αυτήν που οι θεοί δεν μπορούν ν’ ακυρώσουν. Αλλά δεν ξεχνάει και το παράπονο του Σοφοκλή, για την δικαστική δοκιμασία στην οποία τον υπέβαλε ο γιος του. Ο Λεωνίδας το γνωρίζει: κανείς δεν είναι απόλυτα υπεύθυνος για τις σκοτεινές πτυχές του χαρακτήρα του – ο χαρακτήρας είναι κάτι χαραγμένο. Ούτε κι αυτός άλλωστε επαναπαύθηκε στην υποκριτική πείρα και τα κεκτημένα της. Δεν έπαψε να ψυχολογεί την ανθρώπινη φύση και να εφαρμόζει το «εάν» του Στανισλάβσκι, να μην είναι ο χαρακτήρας που υποδύεται αλλά να προσπαθεί να νιώσει πώς θα ήταν εάν ήταν ο χαρακτήρας αυτός. Άλλωστε από τις μνήμες να λείπουν οι οριακές παραστάσεις: το Μπαλκόνι του Ζενέ και ο Καλός Άνθρωπος του Σετσουάν του Μπρεχτ, και σε κάθε περίπτωση Έτσι Είναι Αν Έτσι Νομίζετε.

Αλλά ποτέ δεν ήταν, σκέφτομαι, όπως νομίζαμε, και το ίδιο βιώνει τώρα και ο Οιδίπους Λεωνίδας, ξετυλίγοντας το ατέλειωτο κουβάρι των συγγενικών δεσμών, ένα αξεδιάλυτο γαϊτανάκι ευτέλειας και αχαριστίας. Οι συγγενείς της Μαγδαληνής, οι πρόγονοι και οι επίγονοι, που αποδεικνύονται όλοι άπληστα αρπακτικά. Η έννοια της συγγένειας αφορά πλέον αποκλειστικά συμφεροντολογικά συμφραζόμενα. Κολωνός 1936, Petit Paris στον Πειραιά, Ντίσελντορφ και Κάιρο, μαύρες πολιτικές δεκαετίες και φρούδες φιλελεύθερες ελπίδες, έρωτες και διαζύγια, τυλίγματα και προικοδοσίες, πίστεις και ιδεολογίες, όλα αλέθονται στις πρωθύστερες εξομολογήσεις του ηθοποιού λίγο πριν την τελευταία αυλαία.

Πιστός στην παλαιά αριστερή ψυχή που βιώνει με σιωπή και αξιοπρέπεια, χωρίς φανφάρες, χωρίς φωναχτές αυτοθυσίες, ο Λεωνίδας παλεύει με την απογοήτευση από τον στενό του κύκλο και τον διχασμό ανάμεσα στην δικαιοσύνη και την συγχώρεση, την μάχη και την αποδοχή της ηλικιακής του πια αδυναμίας. Είναι άλλωστε γνωστό πως το τρίτο στάσιμο του Οιδίποδα επί Κολωνώ είναι πιθανώς ό,τι πιο βαθύ και σκοτεινό έχει γραφτεί στην ελληνική αρχαιότητα για τα «άνευρα, άφιλα, ασυντρόφευτα» γερατειά. Ίσως γι’ αυτό, όπως κι εκείνος, έτσι κι αυτός ψάχνει έναν τόπο μακριά απ’ όλα αυτά, έστω και ως μεταφορά, ως αίσθηση. Η απόλυτα ρεαλιστική και αστόλιστη γραφή του συγγραφέα συμβαδίζει απόλυτα με την απλότητα της ζωής του ήρωά του, μιας ζωής σε μηδαμινά ύψη επίδειξης αλλά μεγάλα βάθη ύπαρξης.

Ο Οιδίποδας βγάζει τα μάτια του με τα ίδια του τα χέρια μόνο και μόνο για ν’ αντικρύσει την αλήθεια που του στερεί ο κόσμος των αισθητών. Να είναι άραγε αυτό, πέρα από ιδεαλισμός, και η πεμπτουσία του Τραγικού; Η παρεξήγηση, να νομίζεις ότι είσαι ένας άλλος απ’ αυτόν που πραγματικά είσαι… [σ. 45]

Εκδ. Φαρφουλά, 2012, σελ. 123.

Πρώτη δημοσίευση: Περιοδικό (δε)κατα, επόμενο τεύχος.

Ο συγγραφέας στο Αίθριο του Πανδοχείου, εδώ.

[Επιμ. Susan Rubin Suleiman]

Το γυναικείο σώμα καταλαμβάνει κεντρική θέση στο φαντασιακό του δυτικού πολιτισμού και η αναπαράστασή του έχει αποτελέσει μείζον ζητούμενο στην λογοτεχνία, την μυθολογία, την φιλοσοφία, την τέχνη, την επιστήμη, την θρησκεία. Ο τόμος περιλαμβάνει ακριβώς ποικίλες δοκιμιακές οπτικές διαφορετικών επιστημονικών και πνευματικών έργων πάνω σε μια ευρεία γκάμα θεμάτων σχετικών με την απεικόνιση του θηλυκού σώματος.

Τα σωμογράμματα της Gertude Stein αποτελούν το αντικείμενο ενός από τα πλέον ενδιαφέροντα κείμενα του τόμου [Catharine R. Stimpson]. Η Stein υπήρξε μια κατεξοχήν μοντερνίστρια συγγραφέας και οι πειραματισμοί της με τις μορφές τέχνης ήταν εξίσου, αν όχι περισσότερο, ριζοσπαστικοί με των άλλων μοντερνιστών συγγραφέων. Στα πορτραίτα της, ιδίως από τον Man Ray, βρίσκεται πέρα από την συνηθισμένη σεξουαλικότητα, άρα και πέρα από την ανάγκη για σεξουαλικό έλεγχο. Αδιάφορη για της «θηλυκές» νόρμες ντυσίματος, στιλ και δράσης, συμπεριφερόταν με τρόπο ώστε αυτή η ανοίκεια κατάσταση να είναι αυθεντική και σωστή μαζί – ακριβώς όπως και η γραφή της. Ούσα ευτραφής, αφομοίωσε αντιφατικές νοοτροπίες σε ό,τι αφορά το γυναικείο σώμα, θεωρητικοποιώντας το πάχος της και θεωρώντας το σώμα της μια μεγάλη μηχανή που μετέφερε κατ’ απαίτηση της πληθωρικής της φύσης.

Η απεικόνιση του πάχους της υπήρξε και ένας έξυπνος ελιγμός που παρεξέκλινε από την ανάγκη να καταγραφεί δημοσίως ο λεσβιασμός της, για τον οποίο κανείς δε μιλούσε ανοιχτά ως και μετά τον θάνατό της, το 1946. Η ευτυχία που βίωνε με την Alice Toklas διέλυσε τις ενοχές και το στίγμα της ομοφυλοφιλίας, ενισχύοντας με θυελλώδη τρόπο την συγγραφική της αυτοπεποίθηση. Η Stein καθιέρωσε μια ιδιωτική σεξουαλική γλώσσα με μια σειρά σωμογραμμάτων διόλου ενστικτωδών ή αναπαραστατικών, συγχωνεύοντας το σώμα στην ίδια τη γραφή, επιχειρώντας την λεκτική αναπαράσταση του σώματος ως τόπου ηδονής, ενίοτε καταφεύγοντας στην ίδια τη φύση για να συμβολοποιήσει την γυναικεία σεξουαλικότητα. Η απόρριψη της καταπιεστικής πατριαρχικης γλώσσας την οδήγησε στην δημιουργία μιας δικής της αντι-γλώσας, που μέσα από το παιχνίδι του σημαίνοντος επανακτούσε το ίδιο το σώμα.

Υπό τον εύγλωττο τίτλο Σιωπές που μιλούν: Αυτοκτονίες γυναικών, η Margaret Higonnet συστηματοποιεί τις ερμηνείες της αυτοκτονίας ως σήματος, ως στοιχείου στην περίοδο του ανεπτυγμένου καπιταλισμού, ως στοιχείου μιας κατακερματισμένης ταυτότητας αλλά και ως αντικείμενο της ανδρικής άποψης. Αυτός ο εναγκαλισμός του θανάτου, αυτή η πράξη υπογραφής αυτοαποκλεισμού, φαίνεται σε πολλούς ένας γυναικείος καταστροφικός ναρκισσισμός ή μια εκδήλωση επιθυμίας χειραγώγησης της ζωής των επιζώντων. Πολλές αυτοκτονίες συνοδεύονται από ερμηνευτικά κείμενα: η γλώσσα γίνεται δράση, ενώ η δράση απαιτεί τη γλώσσα. Μόνο που στην πραγματικότητα, η συχνότητα αυτοκτονίας των γυναικών ανέρχεται περίπου στο μισό από εκείνη των ανδρών! Ακόμα και σε χώρες όπου η γυναικεία αυτοκτονία αποτελεί παράδοση, φαίνεται πως το φύλο των γυναικών τις προστατεύει.

Η παραδοσιακή αντίληψη περί του ασθενούς χαρακτήρα των γυναικών συνέβαλε στο να εξομοιωθεί η αυτοκτονία των γυναικών με το φαινόμενο της διανοητικής κατάρρευσης, ενώ κατά τον 19^ο αιώνα «αποπροσανατολίζεται» προς την κατεύθυνση του έρωτα, της παθητικής εκχώρησης του εαυτού και της ασθένειας. Έτσι ο έρωτας γίνεται αντιληπτός όχι μόνο ως απώλεια του εαυτού αλλά και ως παράδοση σε μια ασθένεια, στην οποία η γυναίκα είναι ιδιαίτερα επιρρεπής. Αλλά οι μεγάλες λογοτεχνικές αυτοκτονίες της Έμα Μποβαρί και της Άννα Καρένια υποδηλώνουν κυρίως την κοινωνική αποσύνθεση και την θυματοποίηση της γυναίκας και όχι κάποια ηρωική αυτοθυσία. Σε σχέση με την κατάρρευση της αίσθησης της ταυτότητας, οι σύγχρονοι ψυχολόγοι θεωρούν ότι οι γυναίκες διαπράττουν το απονενοημένο διάβημα λιγότερο συχνά από τους άνδρες επειδή τα όρια του εγώ τους είναι πιο αδύναμα ή πιο ρευστά.

Στις μυθιστορηματικές αναπαραστάσεις των γυναικών πολύ συχνά η αυτοκτονική κατάρρευση έχει σχέση με τις σεξουαλικές και τις ερωτικές τους σχέσεις, όπως οι μύθοι για την γυναικεία αυτοκτονία εστιάζουν στην ερωτική απογοήτευση και την αγνότητα. Αντιγόνη, Κλεοπάτρα, Αρρία και Charlotte Corday, η Πορκία του Βρούτου, η Διδώ του Αινεία, η Μαριάννα του Tennyson, η βιασμένη Λουκρητία, η Έντα Γκάμπλερ και η Δεσποινίς Τζούλι, κάθε μια με την δική της μοναδική περίπτωση καταθέτει και μια προσωπική απάντηση πάνω στα μείζονα ερωτήματα.

Την περίπτωση της Γεωργίας Σάνδη σε σχέση με τον γυναικείο φετιχισμό ερευνά η Naomi Schor, που έχει εξειδικευτεί στην «εξέταση τρόπων ανάγνωσης που θα μπορούσαν να προκύψουν από αναπαραστάσεις του γυναικείου σώματος». Η αναπαράσταση του σώματος στα έργα της Σάνδη είναι εντυπωσιακή και διαψεύδει περίτρανα τον φροϋδικό ισχυρισμό ότι ο φετιχισμός είναι η κατεξοχήν ανδρική διαστροφή, όπως και τα διδάγματα της παραδοσιακής ψυχαναλυτικής βιβλιογραφίας ότι δεν υπάρχουν γυναίκες φετιχίστριες. Η ερωτική φόρτιση του τραύματος, η γυναίκα – δανδής, η υιοθέτηση του ανδρικού ρούχου, η ανταλλαγή γυναικείων ταυτοτήτων, ο αναδιπλασιασμός των γυναικείων ρόλων, όλα εξετάζονται πάνω στην προβληματική της αμφιφυλοκειμενικότητας [bisextuality] και μας ωθούν σε μια εντελώς νέα ανάγνωση της Σάνδη.

Η έκδοση περιλαμβάνει μια εκτενή εισαγωγή της Εύη Βογιατζάκη, με αντικείμενο μια γενικότερη κριτική θεώρηση των σπουδών για το φύλο. Οι υπόλοιπες μελέτες ανά ενότητες: Έρως: Susan Rubin Suleiman – (Επαν)εγγράφοντας το σώμα: Η πολιτική και η ποιητική του γυναικείου ερωτισμού, Thomas G. Pavel, Το εγκώμιο της ακοής (τα σχόλια του Gloss). Θάνατος: Eva Cantarella – Παρθένοι στην αιώρα: Μύθος, τελετουργία και η θέση της γυναίκας στην αρχαία Ελλάδα, Alice Jardine – Θανατικές καταδίκες: Συγγραφικά ζεύγη και ιδεολογία. Μητέρες: Julia Kristeva – Stabat Mater, Nancy Huston, Η μήτρα του πολέμου: Μητέρες και ήρωες. Ασθένεια: Ellen L. Bassuk – Η θεραπεία της ανάπαυσης: Επανάληψη ή επίλυση των συγκρούσεων των βικτοριανών γυναικών;, Mary Ann Doane -Το κλινικό μάτι: Ο ιατρικός λόγος στα γυναικεία φιλμ της δεκαετίας του 1940, Noelle Caskey – Ερμηνεύοντας τη νευρική ανορεξία.

Στην ενότητα Εικόνες: Margaret R. Miles – Ο γυμνός μαστός της Παρθένου: Το γυναικείο γυμνό και η θρησκευτική του σημασία στον πρώιμο αναγεννησιακό πολιτισμό της Τοσκάνης, Nancy J. Vickers – Η εραλδική στο πρόσωπο της Λουκρητίας, Carol M. Armstrong –  Ο Edgar Degas και η αναπαράσταση του γυναικείου σώματος, Janet Bergstrom – Το δίλημμα της σεξουαλικής ταυτότητας στις ταινίες του F. W. Murnau, Mary Ann Caws – Φωτογραφημένες και ζωγραφισμένες κυρίες: Η ενσωμάτωση της γυναίκας στην τέχνη του υπερρεαλισμού, Alicia Borinsky, Jean Rhys – Οι στάσεις μιας προσκεκλημένης γυναίκας. Και στα Διάφορα: Christine Brooke Rose – Η γυναίκα ως σημειωτικό αντικείμενο, Mieke Bal – Σεξουαλικότητα, αμαρτία και θλίψη: Η εμφάνιση του γυναικείου χαρακτήρα (μια ανάγνωση της Γένεσης 1-3), Monique Canto – Γυναικείο σώμα και πολιτική: Στοχασμοί πάνω στον Πλάτωνα, Nancy K. Miller – Ξαναδιαβάζοντας ως γυναίκα: Το σώμα στην πράξη, Charles Bernheimer – Huysmans: Γράφοντας εναντίον της (γυναικείας) φύσης.

Εκδ. Σαββάλας, 2008, μτφ. – εισαγωγή – ερμηνευτικά σχόλια: Εύη Βογιατζάκη, με τετρασέλιδο με τα βιογραφικά των συντελεστών του τόμου και εκτενές φωτογραφικό υλικό, σελ. 641 [The Female Body in Western Culture. Contemporary perspectives, 1985].