Η ουτοπία της παιδικότητας

Μια αφηρημάδα ελάχιστης διάρκειας αρκεί για να χάσει ο Στίβεν Λιούς, πετυχημένος συγγραφέας παιδικών βιβλίων την τρίχρονη Κέιτ από τα μάτια του και η αδιανόητη απαγωγή της μέσα σ’ ένα σούπερ μάρκετ του Νότιου Λονδίνου είναι ήδη γεγονός. Όπως είναι ευνόητο, ο γάμος του με την μουσικό Τζούλι διαβρώνεται οριστικά και αμετάκλητα. Ανάμεσά τους εγκαθίσταται μια σιωπή που πυκνώνει ολοένα και περισσότερο· το παιδί που δεν βρίσκεται πουθενά βρίσκεται πάντα ανάμεσά τους. Εκείνη πηγαίνει να ζήσει στην εξοχή, εκείνος αφήνει την οθόνη της τηλεόρασης να απορροφήσει όλη του την προσοχή. Κι ύστερα αναμονή, ατέλειωτη αναμονή. Οι σκέψεις του ξεκινούν και τελειώνουν στις νοητικές προβολές της Κέιτ, στις εικασίες τι θα έκανε εκείνη την οποιαδήποτε στιγμή (ακόμα και τώρα, δυο χρόνια μετά), στις φαντασιώσεις της παρουσίας της. Χωρίς τη φαντασίωση ότι η ύπαρξή της συνεχιζόταν ήταν χαμένος, ο χρόνος θα σταματούσε. Ήταν πατέρας ενός αόρατου παιδιού.

Θα περίμενε κανείς την καταβύθιση του ήρωα σε αβύσσους θλίψης και απόγνωσης αλλά δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο: όσο έκπληκτος κι αν είναι από την σκληρή στροφή της ζωής του, όσο κι αν αισθάνεται ότι «η κανονικότητα του κόσμου εξακοντίζει μια προσβολή καταπάνω του», όσο κι αν οι σκέψεις του μοιάζουν με «διάστημα διανοητικού λευκού θορύβου», συνεχίζει να ζει. Αντίστοιχα και το βιβλίο δεν μετατρέπεται σε μια ιστορία της μελαγχολίας, ούτε σε τηλεοπτικό οικογενειακό μελόδραμα. Ο Στίβεν αναισθητοποιεί τον εαυτό του μέσω της ακάματης δραστηριότητας σε συγκεκριμένο περιβάλλον υπό το συγκεκριμένο κράτος. Κι εδώ είναι ο δεύτερος άξονας της ιστορίας, η πολιτική. Πού συναντιέται όμως μια τόσο ιδιωτική ιστορία με την δημόσια μορφή της πολιτικής και μάλιστα στην χείριστη μορφή που επέβαλε το Θατσερισμός;

Ο Στίβεν συμμετέχει σε ειδική επιτροπή συγγραφής ενός σχολικού εγχειριδίου για την εκπαίδευση των νεαρών μαθητών, όπως τους επιθυμεί η Θάτσερ, που στο βιβλίο δεν κατονομάζεται αλλά είναι ηλίου φαεινότερη. Η Δημόσια Υπηρεσία Παιδικής Αγωγής, προσφιλής ασχολία της πρωθυπουργού, φιλοδοξεί να διαμορφώσει τον χαρακτήρα των αυριανών πολιτών. Οι δεκατέσσερις υποεπιτροπές της έχουν αρκετή δουλειά: από τον έλεγχο της βιομηχανίας των παιχνιδιών μέχρι τις προτάσεις για την οικογενειακή βία. Και φυσικά υπάρχει και ο τομέας Γραφής και Ανάγνωσης, συμφυής με την ειδικότητα του Στίβεν.

Αλλά η σπειροειδής πλοκή επιστρέφει, ή μάλλον εισχωρεί, στην παιδική ηλικία – όχι της χαμένης μικρής, αλλά των ίδιων των «πρωταγωνιστών». Η παιδική ηλικία σκεπάζει ως αδιόρατο πέπλο την μυθοπλασία: ανάμεσα στις σελίδες κινείται πρώτα ένα παιδί μέσα στον χρόνο – αυτός είναι ο τίτλος του βιβλίου [Child in time]· εκείνο που υπήρξε, εκείνο που κάπου υπάρχει τώρα, μα και το παιδί που ίσως αυτή τη στιγμή χάνει οριστικά την παιδικότητά του, εμβαπτιζόμενο σ’ έναν σκληρό, ενήλικο κόσμο. Ύστερα, υπάρχει το παιδί έξω από τον χώρο: απομακρυσμένο από τον φυσικό του περιβάλλον – τους οικογενειακούς κόλπους, αφήνει μια μαύρη τρύπα που χάσκει μέσα σε εκκωφαντική σιωπή· μια άφαντη παρουσία απέναντι στους ορφανεμένους γονείς. Και τέλος, σε κάθε γύρισμα της σελίδας, σιωπηρά φωνάζει το ερώτημα: πόσο διαρκεί η ζωή της παιδικής ηλικίας, πόσο υπάρχει μέσα μας ως κάτι οριστικά χαμένο, όχι επειδή τελείωσε αλλά επειδή δεν υπήρξε;

Αυτό το τελευταίο ερώτημα απορροφάει ολικά τόσο τον Στίβεν, που επιχειρεί αλλεπάλληλες επιστροφές στην δική του παιδικότητα, όσο και τον φίλο του Τσαρλς Νταρκ, σκιώδες μέλος της συγγραφικής ομάδας, που εκπροσωπεί την σύγχρονη κυνική – συντηρητική πολιτική σκέψη. Ο Νταρκ, θα επιχειρήσει με τον δικό του τρόπο να απαρνηθεί το παρόν, σε μια εξωφρενική απόδραση από τον χώρο – επιστρέφει στην εξοχή – και από την ενηλικότητα – παραιτείται από τις επαγγελματικές του ευθύνες. Μπορεί κανείς να επιστρέψει στον ψυχισμό μιας ηλικίας χωρίς έγνοιες;

Το κρατικό Εγκεκριμένο Εγχειρίδιο Παιδικής Αγωγής επιχειρεί να ορίσει τον ρόλο των λέξεων, ή να τιθασεύσει τις αντίθετες φωνές – να διαλύσουμε τη μαγεμένη ταύτιση λέξης και πράγματος και δι’ αυτής, σημαίνει ότι θα προξενήσουμε μια πρώιμη αυτοσυνειδησία, μια σκληρή απομόνωση την οποία αρεσκόμαστε να νομιμοποιούμε, ονομάζοντας την ατομικότητα [σ. 136] / … η γραπτή λέξη μπορεί να είναι αυτό καθαυτό το μέσο με τα οποίο συνδέονται ο εαυτός και ο κόσμος και γι’ αυτό τα καλύτερα κείμενα για παιδιά διαθέτουν αυτήν ακριβώς την ιδιότητα της αορατότητας: σε πηγαίνουν κατευθείαν στα πράγματα που ονομάζουν, και μέσα από μεταφορές και εικόνες μπορούν να ανακαλέσουν αισθήματα, μυρωδιές, εντυπώσεις για τις οποίες δεν υπάρχουν καν λέξεις. [σ. 139]

Ο μυθιστορηματικός χρόνος κυλάει αργά, η γραφή του Μακγιούαν το ίδιο. Ο ρεαλισμός του πλημμυρίζει από εσωτερικές σκέψεις, οι ιστορίες εγκιβωτίζονται η μία μετά την άλλη, ο ρυθμός επιβραδύνει, η δράση ελαχιστοποιείται. Ιδού τυπικός ΜακΓιούαν: Εκείνη δεν είχε ξεπεράσει τη σύγχυση ή τον παραλογισμό όμως διέθετε έναν απαράβατα επωφελή τρόπο να κατανοεί και να αποκαλύπτει τα αδιέξοδά της επιδιδόμενη σε ένα είδος αισθηματικής ή πνευματικής αγωγής. Στη δική της περίπτωση, οι παλιές βεβαιότητες δεν εγκαταλείπονταν ακριβώς αλλά ενσωματώνονταν σε ένα νέο σχήμα, περίπου όπως οι επιστημονικές επαναστάσεις ανακαθόριζαν μάλλον παρά απέρριπταν όλη τη γνώση που είχε προηγηθεί. Ό,τι ο ίδιος έβλεπε πάνω της ως αντίφαση εκείνη υποστήριζε πως ήταν εξέλιξη. Δεν κατοικούσε απλώς την εσωτερική της ζωή, αλλά τη διαχειριζόταν, την κατεύθυνε, το πεδίο μπροστά της ήταν χαρτογραφημένο. [σ. 95]

Ο συγγραφέας γράφει ακριβώς όπως τον γνωρίζουμε: εκκινεί από ένα δραματικό γεγονός, που φαινομενικά μοιάζει να μετατρέπεται σε τραγικό επίκεντρο της ζωής των χαρακτήρων του, στην ουσία όμως δεν είναι παρά μια αφορμή για περισσότερους και βαθύτερους προβληματισμούς. Εδώ δεν επιθυμεί να περιοριστεί στα όρια ενός τυπικού οικογενειακού δράματος αλλά στοχάζεται πάνω στον χρόνο, τον αδιάσπαστο και τον καταδιασπασμένο, στην ιδέα της παιδικής ηλικίας, στην ουτοπία της επαναφοράς της.

Καθώς η οικογένεια του Στίβεν λύεται και οι δεσμοί της καταλύονται, εκείνος βρίσκεται στην κατάσταση που ευνοεί η σύγχρονη δυτική κοινωνία: στον θρίαμβο της ατομικότητας. Ο καθένας μόνος του. Σε αυτό τον κόσμο, το κέρδος αναγνωρίζεται ως η μόνη αξία, οι ζητιάνοι έχουν καθιερωθεί ως….θεσμός, τα παιδιά υποτάσσονται στο εκάστοτε τραγικό εκπαιδευτικό σύστημα (όπως εκείνο της Θάτσερ). Εκεί θέλει ιδιαίτερη προσοχή, ώστε τα σημερινά παιδιά να συνεχίσουν να κινούν τα νήματα του σημερινού πολιτικού κόσμου. Η διαμόρφωσή τους, έστω και ως παραμόρφωση, ξεκινάει ακριβώς από «τέτοια νομοθετήματα».

Αλλά και πέρα από αυτά, είναι τα παιδικά χρόνια τόσο ιδανικά ή εξιδανικεύονται; Πότε θεωρούνται πεπερασμένα; Έχουμε δυνατότητα με την ενήλικη ιδιότητά μας να επιχειρήσουμε μια δεύτερη παιδική ηλικία – όχι βέβαια με την ανώριμη και επιπόλαια μορφή αλλά ως μια συνειδητοποιημένη προσπάθεια συνύπαρξης αθωότητας και ωριμότητας; Τελικά που βρίσκεται η παιδική ηλικία και ποιες χρήσεις μπορεί να έχει σήμερα;

Όλοι οι μεγάλοι συγγραφείς χαρακτηρίζονται από παιδικότητα στον τρόπο με τον οποίο βλέπουν τον κόσμο, από κάποια απλότητα στην προσέγγιση, όσο πολύπλοκα κι αν την εκφράζουν· είναι, λοιπόν, αναπόδραστο η ενήλικη ιδιοφυΐα να ταυτίζεται με την ανηλικιότητα. Και αντιστρόφως, τα σημαντικότερα «παιδικά» βιβλία είναι ακριβώς εκείνα που μιλούν τόσο στα παιδιά όσο και στους μεγάλους, στον αναδυόμενο ενήλικο μέσα στο παιδί και στο ξεχασμένο παιδί μέσα στον ενήλικο. [σ. 52]

Εκδ. Πατάκης, 2013, μτφ. Κατερίνα Σχινά, σελ. 400 [Ian McEwan, The child in time, 1987]

Πρώτη δημοσίευση: Βιβλιοπανδοχείο, 173 / Sweet child in time.

Το διάγραμμα της αυτοδιάθεσης

Ο επαναστατημένος άνθρωπος είναι ένας άνθρωπος που λέει όχι, γράφει ο συγγραφέας στο πρώτο του κεφάλαιο ύστερα από μια πυκνή εισαγωγή. Η άρνησή του δεν σημαίνει και παραίτηση αλλά δηλώνει την ύπαρξη ενός ορίου. Η εξέγερσή του εμπεριέχει την αίσθηση ότι κατά κάποιο τρόπο έχει δίκιο, όπως και ότι υπάρχει μέσα του κάτι που «αξίζει τον κόπο» να διαφυλαχτεί. Το ξέσπασμα ενός σκλάβου δρα πάντα αναδρομικά. Την στιγμή που απορρίπτει τη ταπεινωτική διαταγή του αφέντη του, ο υποταγμένος απορρίπτει συνάμα και την ίδια την κατάσταση του υποταγμένου. Ενώ μέχρι τότε ζούσε σε μια συμβιβαστική κατάσταση, ο σκλάβος ρίχνεται απότομα στο Όλα ή Τίποτα. Η συνείδηση αφυπνίζεται με την εξέγερση. Στην ανάγκη, αποδέχεται την ύστατη κατάπτωση, τον θάνατο. Καλύτερα να πεθάνει όρθιος παρά να ζει γονατιστός. Στην εξέγερση συμβαίνει το πέρασμα από το «θα έπρεπε να γίνει έτσι», στο «θέλω αυτό να γίνει».

Το Όλα ή Τίποτα αμφισβητεί την ίδια την έννοια του ατόμου και τίθεται υπεράνω εαυτού εφόσον κυριαρχεί η αίσθηση πως την αξία την μοιράζονται όλοι οι άνθρωποι. Στην εξέγερση ο άνθρωπος ξεπερνά τον εαυτό του μέσω του άλλου, και από αυτή την άποψη η ανθρώπινη αλληλεγγύη αποκτά μεταφυσικό χαρακτήρα. Ο άνθρωπος τεμαχίζεται και βλέπει πέρα από το άτομό του. Ελευθερώνει κύματα που από στάσιμα γίνονται ορμητικά. Η εξέγερση αποτελεί έργο του ενημερωμένου ανθρώπου με συνείδηση των δικαιωμάτων του.

Ιστορικά η πρώτη συγκροτημένη επίθεση προέρχεται από τον Σαντ, που συγκεντρώνει σε μια μοναδική και τεράστια πολεμική μηχανή τα επιχειρήματα της ελεθεριάζουσας σκέψης. Στην εξέγερσή του ο Σαντ κρατά μόνο το απόλυτο όχι. Είκοσι εφτά χρόνια φυλακής δεν του επιτρέπουν να γίνει συμφιλιωτικός. Ο αλυσοδεμένος φιλόσοφος γίνεται ο πρώτος θεωρητικός της απόλυτης εξέγερσης. Όλοι οι άθεοι των έργων του θέτουν την αρχή της ανυπαρξίας το Θεού για τον εξής ξεκάθαρο λόγο: η ύπαρξή του θα σήμαινε ότι είναι αδιάφορος, μοχθηρός ή άσπλαχνος. Το βασικότερο έργο του τελειώνει με την απόδειξη της θεϊκής ανοησίας και του θεϊκού μίσους: η Ιουστίνη κατακεραυνώνεται, το έγκλημα συνεχίζεται. Η ιδέα του Σαντ για τον Θεό είναι η ιδέα μιας εγκληματικής θεότητας που συντρίβει τον άνθρωπο. Ο Θεός είναι «το μόνο πράγμα που δεν μπορεί να συγχωρήσει στον άνθρωπο». Ο Σαντ αναμφίβολα ονειρεύτηκε μια παγκόσμια δημοκρατία το σχεδιάγραμμα της οποίας μας εκθέτει διαμέσου ενός σοφού μεταρρυθμιστή, του Ζαμέ. Μια από τις κατευθύνσεις της εξέγερσής του είναι η απελευθέρωση όλου του κόσμου.

Η απόλυτη άρνηση αναφέρεται στον Ντοστογιέφκσι, όπου η περιγραφή της εξέγερσης προχωράει ένα βήμα ακόμη. Ο Ιβάν Καραμαζόφ παίρνει το μέρος των ανθρώπων και τονίζει την αθωότητά τους. Αυτός δεν αρνείται διόλου την ύπαρξη του Θεού. Η φιλοδοξία του ρομαντικού επαναστάτη ήταν να μιλήσει σαν ίσος προς ίσον με τον Θεό, αλλά με τον Ιβάν Καραμάζοφ ο τόνος αλλάζει. Ο Θεός κρίνεται με την σειρά του και μάλιστα αφ’ υψηλού. Ο Ιβάν δε θα εμπιστευτεί πια τον εαυτό του σ’ αυτόν τον μυστήριο Θεό, αλλά σε μια πολύ ανώτερη αρχή, την δικαιοσύνη. Με τον τρόπο αυτό θέτει σε λειτουργία την ουσιαστική επιχείρηση της εξέγερσης, αντικαθιστώντας το βασίλειο της θείας χάριτος μ’ εκείνο της δικαιοσύνης. Αυτός ο ήρωας αρνείται την στενή εξάρτηση της αλήθειας από τον πόνο, που εισήγαγε ο χριστιανισμός, και ενσαρκώνει την άρνηση της ατομικής σωτηρίας.

Η απόλυτη κατάφαση εκφράζεται από τον Μαξ Στίρνερ, που επιθύμησε να σκοτώσει κάθε ιδέα του Θεού. Σύμφωνα με το έργο του Ο Μοναδικός και η ιδιοκτησία του, ο Θεός είναι μόνο μια αλλοτρίωση του εγώ, ή, ακριβέστερα, αυτού που είμαι. Ο Σωκράτης, ο Ιησούς, ο Ντεκάρτ, ο Χέγκελ, όλοι οι προφήτες και οι φιλόσοφοι δεν έκαναν ποτέ κάτι άλλο από το να επινοούν νέους τρόπους αλλοτρίωσης αυτού που είμαι. Η παγκόσμια ιστορία δεν είναι παρά μια μακρόχρονη προσβολή στην μοναδική αρχή, αυτήν του υπάρχω. Τα υποκατάστατα του θείου υπερφορτώνουν την ηθική συνείδηση. Η γαλλική Επανάσταση κατέληξε σε μιαν αντίδραση, και αυτό απέδειξε τι ήταν πραγματικά η Επανάσταση. Η αδελφοσύνη δεν είναι «παρά ο κυριακάτικος τρόπος σκέψης των κομμουνιστών». Όλη την εβδομάδα τα αδέλφια γίνονται δούλοι. Ο αντάρτης δεν θα συμφωνήσει με τους άλλους ανθρώπους παρά μόνο όταν ο εγωισμός τους συντονιστεί με τον δικό του. Μόνο μια αλήθεια υπάρχει για τον Στίρνερ, «η δύναμή μου». Αφού κάθε εγώ είναι, από μόνο του, βαθιά εγκληματικό απέναντι στο Κράτος και στον λαό, ας αναγνωρίσουμε ότι ζωή σημαίνει παράβαση.

Η άλλη πλευρά της κατάφασης είναι ο Νίτσε και ο μηδενισμός [του]. Ποια είναι η βαθιά διαφθορά που ο χριστιανισμός προσθέτει στο μήνυμα του κυρίου του; Η ιδέα της κρίσης, ξένη στη διδασκαλία του Χριστού, και οι συνακόλουθες έννοιες της τιμωρίας και της ανταμοιβής. Ο χριστιανισμός πιστεύει ότι αγωνίζεται ενάντια στον μηδενισμό γιατί δίνει μια κατεύθυνση στον κόσμο, ενώ ο ίδιος είναι από μόνος του μηδενιστής, αφού, επιβάλλοντας ένα φανταστικό νόημα στη ζωή, εμποδίζει να αποκαλυφθεί το πραγματικό της νόημα. Σ’ αυτό τον κόσμο που απαλλάχθηκε από τον Θεό και τα ηθικά είδωλα, ο άνθρωπος είναι μόνος και χωρίς αφέντη. Κανείς λιγότερο από τον Νίτσε δεν άφησε να γίνει πιστευτό ότι μια τέτοια ελευθερία θα ήταν εύκολη. Αυτή η άγρια απελευθέρωση θα τον κάνει να υποφέρει από μια νέα απόγνωση και μια νέα ευτυχία. Από την στιγμή που δεν πιστεύει πλέον στον Θεό, ούτε στην αθάνατη ζωή, γίνεται υπεύθυνος για ό,τι ζει. Αυτός και μόνο αυτός οφείλει να βρει την τάξη και τον νόμο.

Η επαναστατημένη ποίηση εστιάζει αφενός στον Λοτρεαμόν και την κοινοτοπία, αφετέρου στον Σουρεαλισμό και την επανάσταση. Και ύστερα απομακρυνόμαστε από την μεταφυσική εξέγερση, εισερχόμαστε στην ιστορική. Το 1789 τοποθετείται στο μεταίχμιο των νεότερων χρόνων καθώς οι επαναστάτες ανέτρεψαν το θεσμό της ελέω θεού εξουσίας και εισήγαγαν στην ιστορία την δύναμη της άρνησης και της εξέγερσης και πρόσθεσαν έτσι στην παραδοσιακή τυραννοκτονία μια λογική θεοκτονία. Ο Θεός κλονίζεται και η διαιοσύνη, προκειμένου τα κατοχυρωθεί στην ισότητα, πρέπει να του καταφέρει το τελευταίο χτύπημα, πλήττοντας άμεσα τον αντιπρόσωπό του στη γη. Το Κοινωνικό Συμβόλαιο του Ρουσό, πρωτίστως μια έρευνα γύρω από τη νομιμότητα της εξουσίας, παραχωρεί μια πλατιά έκταση σε μια νέα θρησκεία, όπου θεός της είναι η λογική, συνταυτισμένη με τη φύση, και αντιπρόσωπός της στη γη ο λαός. Η εξουσία δεν έχει πλέον την πηγή της στην αυθαιρεσία αλλά στη γενική συγκατάθεση.

Χάρη στον Σαιν – Ζυστ οι ιδέες του Ρουσό πέρασαν στην ιστορία. Στη δίκη του βασιλιά το ουσιώδες της αγόρευσής του ήταν ότι το αξίωμα του βασιλιά δεν είναι απαραβίαστο και πρέπει να δικαστεί από τη συνέλευση κι όχι από ένα δικαστήριο. Ο Σαιν – Ζυστ διατυπώνει το αξίωμα ότι κάθε βασιλιάς είναι στασιαστής ή σφετεριστής ενάντια στον λαό του οποίου σφετερίζεται την υπέρτατη κυριαρχία. Η μοναρχία αποτελεί έγκλημα και κάθε βασιλιάς είναι ένοχος. Το έγκλημα του βασιλιά είναι συγχρόνως και αμαρτία απέναντι στην ύψιστη τάξη. Σύμφωνα με τον λόγο του στην δίκη οφείλουμε Να εκδικηθούμε τον φόνο του λαού με τον θάνατο του βασιλιά. Η εκτέλεσή συμβολίζει την εξάλειψη του ιερού χαρακτήρα της ιστορίας και την απομάκρυνση του χριστιανικού θεού από την ανθρώπινη πραγματικότητα. Ο Θεός μέχρι τότε ανακατευόταν στην ιστορία μέσω των βασιλιάδων. τώρα υπάρχει μόνο μια επίφαση Θεού, περιορισμένου στις ουράνιες αρχές.

Ακολουθούν οι Θεοκτόνοι μέσα από την γερμανική σκέψη του 19^ου αιώνα και ιδιαίτερα του Χέγκελ, η ατομική τρομοκρατία με τους πρώτους Ρώσους επαναστάτες, τους Δεκεμβριστές, κατόπιν ο Ντετσάγιεφ και ο Μπακούνιν, ενώ η τρομοκρατία του κράτους και ο παράλογος τρόμος αναπόφευκτα καταλήγουν στον Χίτλερ. Τα χιτλερικά εγκλήματα, και μεταξύ αυτών το μακελειό των Εβραίων δεν έχουν αντίστοιχό τους στην ιστορία, γιατί η ιστορία δεν αναφέρει κανένα παράδειγμα μιας τόσο ολοκληρωτικά καταστροφικής θεωρίας που να έχει σφετεριστεί τους μοχλούς διακυβέρνησης ενός πολιτισμένου έθους. Αλλά κυρίως για πρώτη φορά στην ιστορία, άνθρωποι της κυβέρνησης επέβαλαν τις τεράστιες δυνάμεις τους για να εδραιώσουν έναν μυστικισμό έξω από κάθε ηθική. Αλλά οι φασιστικές μυστικιστικές θεωρίες δεν διεκδίκησαν ποτέ πραγματικά μια παγκόσμια Αυτοκρατορία. Το επαρχιακής προέλευσης αόριστο όνειρο του Χίτλερ δεν είχε ουδεμία σχέση με μια παγκόσμια Πολιτεία.

Απεναντίας, ο ρωσικός κομμουνισμός την επιδιώκει φανερά, καθώς επωμίστηκε τη μεταφυσική φιλοδοξία που περιγράφει την οικοδόμηση, μετά τον θάνατο του Θεού, μιας πολιτείας του θεοποιημένου τελικά ανθρώπου. Όπως είναι ευνόητο, ακολουθεί εκτενής στοχασμός πάνω στην κομμουνιστική επανάσταση, τις κορυφώσεις της και τις ολοκληρωτικές τις παρεκκλίσεις – είναι γνωστή η αντίδραση ολόκληρου του κομμουνιστικού κόσμου απέναντι στο συγκεκριμένο έργο του Καμύ, που επαληθεύτηκε βέβαια μέχρι την τελευταία λέξη. Το βιβλίο ολοκληρώνεται με κεφάλαια για την Εξέγερση και την τέχνη [Μυθιστόρημα και εξέγερση, Εξέγερση και στιλ, Δημιουργία και επανάσταση], την Εξέγερση και τον φόνο και άλλα κείμενα.

Εδώ τελειώνει αυτή η «εκπληκτική διαδρομή του Προμηθέα», γράφει ο Καμύ, στις τελευταίες σελίδες του βιβλίου, γνωρίζοντας στην ουσία πως αυτό που τελείωσε είναι μόνο η έκθεση των θεμελιωδών ιδεολογιών που εξέθρεψαν ή ενέπνευσαν την επανάσταση και η βαθειά κριτική τους, καθώς και ο στοχασμός του πάνω στο τραγικό ερώτημα πώς γίνεται και οι εξεγέρσεις και επαναστάσεις γεννούν νέες τυραννίες. Ο Προμηθέας μετά την περιφρόνηση του Θεού αγωνίζεται να οργανώσει τους ανθρώπους, που αδύναμοι ή δειλοί, αγαπούν τις απολαύσεις και την άμεση ευτυχία. Οι άνθρωποι αμφιβάλλουν αν αυτή η πολιτεία του ήλιου υπάρχει και αν θα την προσεγγίσουν ποτέ. Πρέπει κάποιος να τους σώσει από τους εαυτούς τους.

Εκδ. Πατάκη, 2001 [Ε΄ έκδ.: 2013], μτφ. Νίκη Καρακίτσου – Dougé, Μαρία Κασαμπάλογλου – Roblin, σελ. 501. Περιλαμβάνεται επτασέλιδη εργοβιογραφία [Albert Camus – L’ homme revolté, 1951].

Ανάγνωση μιας ογκώδους βιογραφίας του Καμύ βλ. εδώ.

Στις εικόνες: ντε Σαντ, Ντοστογιέφσκι, Νίτσε, Ρουσσό, Σαιν – Ζυστ, Καμύ.